Ikki stuldagi Serbiya. Belgrad nihoyat Rossiyadan yuz o‘girib, Yevropa tomon qadam tashlaydimi?

Belarusni hisobga olmaganda, Serbiya Ukrainaga bosqinidan keyin Rossiyaga qarshi joriy qilingan ko‘p bosqichli sanksiyalarga qo‘shilmagan yagona Yevropa davlatidir. Bryussel va Vashington anchadan beri Belgraddan sanksiyalarga qo‘shilishni ochiqchasiga talab qilib keladi. So‘nggi paytlarda Serbiya rasmiylarining ritorikasi asta-sekin o‘zgara boshlagan bo‘lsa-da, hozirgacha Belgrad «bir vaqtning o‘zida stulning ikki tarafida o‘tirishga» muvaffaq bo‘lmoqda. Bu yana qancha davom etishi mumkin?

Kerakli so‘zlarni aytish ba’zan shunchalik qiyin bo‘ladiki, ular tomoqqa tiqilib qoladi va o‘sha yerda aytilmay qolib ketadi.

Ukrainadagi urush boshlanganidan beri Yevropa Ittifoqi Rossiya, uning hukumati amaldorlari va prezident Putinga yaqin bo‘lgan boshqa shaxslarga qarshi sakkizta sanksiyalar paketini ma’qulladi. Xuddi shu davrda Serbiyada saylovlar bo‘lib o‘tdi va mamlakatda yangi hukumat hokimiyat tepasiga keldi.

Yangi bosh vazir Ana Brnabich o‘zining inauguratsiya marosimidagi nutqida Moskvaga qarshi sanksiyalar qo‘llash imkoniyati haqida bir og‘iz ham gapirmadi, garchi bu savol so‘nggi yarim yil ichida Belgradga ham G‘arbdan, ham Sharqdan kelgan mehmonlar tomonidan qayta-qayta berilgan bo‘lsa ham.

Yevropalik hamkorlarning ehtiyotkor diplomatik ishoralari allaqachon to‘g‘ridan to‘g‘ri chaqiriqlarga o‘z o‘rnini bo‘shatib berdi.

«Serbiya Yevropa Ittifoqining tashqi siyosatiga qo‘shilishga harakat qilishi va Rossiyaga qarshi sanksiyalar kiritishi kerak», degan Yevropa Ittifoqining kengayish masalalari bo‘yicha komissari Oliver Varxeldji o‘z hisobotida.

Agar Belgrad sanksiyalarga qo‘shilmasa voqealar qanday rivojlanadi?

«Hozircha Serbiya o‘z tashqi siyosatini Bryussel pozitsiyasiga moslashtirish bo‘yicha rasmiy majburiyatga ega emas», – deydi Belgraddagi Yevropa tadqiqotlari instituti siyosatshunosi Petar Milutinovich.

Bir tomondan, Yevropa Ittifoqi a’zoligiga nomzod bo‘lgan har qanday davlat (Serbiya esa Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lish amaliyotini boshlagan va rasmiy nomzod maqomiga ega) birinchi navbatda o‘z diplomatiyasi va mudofaa infratuzilmasini Bryusselning qat’iy talablariga muvofiqlashtirishi lozim.

Boshqa tomondan, tasdiqlangan tartib-qoidalarga ko‘ra, Yevropa Ittifoqining tashqi siyosati va jamoaviy Yevropa xavfsizligi bo‘yicha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklar keyinroq, integratsiya jarayonining oltinchi bosqichida hal qilinishi kerak. Serbiya esa rasman hali bu bosqichga borgani yo‘q.

«Serbiyaning hozirgi majburiyati huquqiy emas, aksincha, siyosiy va axloqiydir. Chunki siz allaqachon nomzod maqomini olgan bo‘lsangiz, demak siz kirishni xohlagan jamiyatning qarashlari va qadriyatlariga moslashishingiz lozim», – deydi Milutinovich.

«Bryussel potensial a’zo davlatlar uchun maxsus muzokara modelini ishlab chiqdi. ‘Qayta ko‘rib chiqilgan metodologiya’ (yevropalik byurokratlarga u shu nom bilan ma’lum) u yoki bu yo‘nalishdagi siyosiy harakatlar uchun mukofot va jazo tizimi sifatida qurilgan», – deydi siyosatshunos.

Agar biror yo‘nalishda muzokaralar ancha muvaffaqiyatli ketsa, nomzod mamlakat ittifoqqa qo‘shilmasdanoq qishloq xo‘jaligini rivojlantirish yoki bandlikni ta’minlash uchun Yevropa fondlariga kirish imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Bu vakolat odatda faqat a’zo davlatlar uchun mavjud.

«Serbiyaning barcha kamchilik va nuqsonlariga qaramay, G‘arb Belgradga hali ko‘p narsa taklif qila oladi», – deydi London qirollik kolleji harbiy tadqiqotchisi Jyeyd Makglinn.

Agarda integratsiya bo‘yicha natija aniq bo‘lmasa, YeI qo‘shma loyihalarni moliyalashtirishni to‘xtatishi yoki hatto Serbiyani ittifoqqa qabul qilish bo‘yicha muzokaralardan yuz burishi mumkin.

«Serbiya ikki stulda o‘tirishda davom etsa, Belgradning yevropalik hamkorlari bunga toqat qilishdan charchashi va muzokaralar jarayonini to‘xtatib qo‘yishi xavfi bor», – deya izoh beradi Parij universiteti siyosiy fanlar fakulteti professori Natasha Vunsh.

Biroq, Milutinovichning so‘zlariga ko‘ra, Belgrad o‘z pozitsiyasida qat’iy turishda davom etsa va sanksiyalarga qo‘shilmasa ham Bryussel muzokaralarni to‘xtatishi dargumon.

«Uzoq kelajakda muzokaralarni muzlatish hech kimga foyda keltirmaydi. Germaniya kansleri Olaf Shols bir necha bor tezlashtirilgan kengayish va G‘arbiy Bolqon ittifoqqa qabul qilinishi tarafdori ekanini aytdi, chunki bu geosiyosiy qaror», – deya tushuntiradi serbiyalik mutaxassis.

Shunga qaramay, Milutinovichning aytishicha, geosiyosiy sahnada tektonik o‘zgarishlar ro‘y bermoqda va Serbiya ‘Berlin devori qulashida yana uxlab qolmasligiʼ kerak. Yevropaga yangi temir parda tushmoqda, Rossiya va Belarusdan butunlay ajralgan davlatlar bloki vujudga kelyapti», – deydi Milutinovich.

Yevropa Ittifoqining sakkizinchi sanksiyalar paketidan maqsad — Rossiyani butun dunyodan imkon qadar uzib qo‘yish.

Buning natijasida, Yevropaning o‘zi energiya ta’minotining boshqa turlarini, birinchi navbatda, gaz qidirishga majbur bo‘lmoqda. AQShdan suyultirilgan uglevodorod gazini yetkazib berish imkoniyati tobora tez-tez tilga olinyapti, Ozarboyjon, Norvegiya, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika davlatlari bilan shartnomalar tuzilmoqda. Xuddi shunday muammoni Serbiya ham hal qilishi kerak.

Prezident Vuchich ritorikasining o‘zgarishi

2022 yil 26 fevral

Rossiya armiyasi 24 fevral kuni Ukraina chegarasini kesib o‘tib, uch yo‘nalishda keng ko‘lamli hujum boshladi. Belgrad xalqaro huquqning bu ochiq-oydin buzilishiga deyarli ikki kundan keyin munosabat bildirdi. Shunda ham bayonot juda ehtiyotkorlik bilan shakllantirildi: Serbiya Ukrainaning hududiy yaxlitligini qo‘llab-quvvatladi, lekin Rossiyaga qarshi sanksiyalar qo‘llashni xohlamadi.

2 mart

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi yig‘ilishida Rossiya qo‘shinlarining Ukrainaga hujumini ochiqchasiga qoralagan davlatlar qatorida Serbiya ham bor edi. Prezident Aleksandr Vuchich Belgradning bu qarorini serblarga «tarix tufayli jim turishga ruxsat berilmagani» bilan izohladi. Uning alohida ta’kidlashicha, BMT tomonidan qabul qilingan rezolyutsiya matnida hech qanday sanksiyalar haqida gap yo‘q.

4 may

Vuchich Berlinga tashrif buyurdi va u yerda Germaniya federal kansleri Olaf Shols bilan uchrashdi. Uchrashuvdan so‘ng u jurnalistlarga Serbiya Yevropa Ittifoqi bilan Moskvaga qarshi sanksiyalar bo‘yicha jiddiy kelishmovchiliklarga ega ekanligini aytdi. Shu bilan birga, Vuchich Belgradning Ukrainaga bostirib kirishni qabul qilmaslik bo‘yicha pozitsiyasi «aniq va muhokama qilinmaydigan» bo‘lib qolishini eslatdi.

«Biz o‘zimiz o‘n yil davomida sanksiyalar ostida yashadik, shuning uchun ham bizda ularga nisbatan munosabat boshqacha. Serbiya Germaniyaning ham, boshqalarning ham xabarini juda yaxshi tushundi», – dedi u.

1 oktyabr

«Serbiya Rossiyaga qarshi sanksiyalar qo‘llamaydi, chunki mamlakat o‘z siyosatiga qo‘lidan kelgan barcha joyda sodiq qoladi va davlat siyosati Milliy xavfsizlik kengashining xulosasi bilan belgilanadi», – dedi Vuchich.

25 fevral kuni Serbiya Milliy xavfsizlik kengashi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Qabul qilingan 15 banddan iborat rezolyutsiyada Serbiya boshqa mamlakatlar hududiy yaxlitligini hurmat qilishi majburiyatiga urg‘u berildi, biroq Belgrad har qanday sanksiyalarni «faqat o‘zining hayotiy muhim iqtisodiy va siyosiy manfaatlarini himoya qilish maqsadi»da qo‘llashi aytildi.

Vuchichning eslatishicha, bir qancha davlatlar vakillari Yevroparlamentni Belgrad Moskvaga qarshi sanksiyalar kiritmaguncha Serbiya bilan YeIga a’zolik bo‘yicha muzokaralarni to‘xtatishga chaqirgan. Serbiya prezidenti bunday chaqiriqlarni siyosiy bosimning yaqqol namunasi deb atadi.

«Endi faqat kimdir bizning boshimizni kundaga qo‘yib, keyin ‘ana endi biz boltani olamizʼ deyishi qoldi», – degan Serbiya prezidenti.

Biroq 13 oktyabr kuni Yevroparlamentning tashqi siyosat qo‘mitasi Belgradning Yevropa Ittifoqidagi kelajagi bo‘yicha muzokaralarni Serbiya Moskvaga qarshi sanksiyalarga qo‘shilishidan oldinroq davom ettirishga chaqiruvchi rezolyutsiyani qabul qildi.

8 oktyabr

Germaniya va Fransiya vositachiligida amalga oshiriluvchi Kosovo muammosining yechimini e’lon qilgan Vuchich yana bir bor Belgrad Moskvaga qarshi sanksiyalar joriy qilmoqchi emasligini eslatib o‘tdi va birinchi marta o‘z pozitsiyasini omma oldida asosladi.

Vuchichning so‘zlariga ko‘ra, Serbiya hech kimdan qarzdor emas, shuning uchun uning qarorlari faqat mamlakat manfaatlaridan kelib chiqadi.

«Biz buni (sanksiyalarga qo‘shilmaslikni) gazni chegirma bilan sotib olish yoki Xavfsizlik Kengashida Belgradning qo‘llab-quvvatlanishini ta’minlash uchun qilayotganimiz yo‘q.

Biz buni xalqaro huquqlar, o‘zimiz va axloqiy tamoyillarni hurmat qilganimiz uchun qilyapmiz. Chunki sanksiyalar bizga nima qilganini bilamiz», – degan Vuchich.

Uning aytishicha, Belgrad bu pozitsiyasini «Serbiyaga yetkaziluvchi zarar yanada kattaroq ko‘rinish» olmaguncha saqlab qoladi.

«Agar biz bu pozitsiyani ortiq ushlab tura olmasligimizga amin bo‘lsak, ehtimol, kelajakda hukumat boshqacha qaror qabul qiladi», – deya qo‘shimcha qilgan Serbiya prezidenti.

Agar Belgrad Moskvadan yuz bursa buning oqibati qanday bo‘ladi?

Oktyabr oyi o‘rtalarida Rossiya tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Aleksandr Grushko agar Serbiya Rossiyaga qarshi sanksiyalar qo‘llasa, Moskvaning hafsalasi pir bo‘lishini aytib, «milliy manfaatlarni ko‘zlovchi har qanday hukumat bunday siyosiy qadamga bormasligi»ni ochiq bayonotida ta’kidladi.

«G‘arb bizga qarshi sanksiyalar qo‘llar ekan, aslida bu sanksiyalar ularning o‘zlariga ham ta’sir qiladi. Serbiya bizga qarshi sanksiyalar joriy qiladimi yoki yo‘qmi, bizga farqi yo‘q deb aytmayman. Albatta, biz xafa bo‘lamiz», – deya «Sputnik» nashri jurnalisti savoliga javob bergan Grushko o‘zining Belgradga safari chog‘ida.

Shu bilan birga, «Kommersant» gazetasi qayd etishicha, vazir o‘rinbosarining Belgradga tashrifi haqidagi xabar faqat Rossiya tashqi ishlar vazirligi saytida paydo bo‘lgan. Serbiya hukumati esa obro‘li rus amaldorining mamlakatga safari davomida bu haqda biror marta so‘z ochmagan.

«G‘arbning qat’iy talablari baribir o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. O‘tgan hafta Serbiya BMTning Rossiya referendum orqali Ukrainaning to‘rt oblastini o‘ziga qo‘shib olganini qoralagan rezolyutsiyasini qo‘llab-quvvatladi. Serbiya rahbarlarining ritorikasi ham o‘zgardi», – deya xulosa qilgan «Kommersant».

Shuningdek, gazetaning qayd etishicha, bu safargi uchrashuv press-relizida «qardosh Rossiya»ga qarshi hech qanday sanksiya qo‘llanmasligi haqidagi odatiy bayonotlar yo‘q edi.

Makglinning aytishicha, Rossiya bilan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan «ko‘ngilsizlik» Serbiya uchun og‘riqli bo‘lishi ehtimoli past.

«Moskvaning hozir do‘stlari kam va ular diplomatik tanqidga o‘rganib qolgan. Belgrad va Moskva o‘rtasidagi oldingi bahslarda Rossiya odatda an’anaviy ikki tomonlama uchrashuvlardagi o‘z ishtirokini bekor qilish bilan javob bergan (masalan, Belgrad ozod qilingan kunni nishonlashga borishdan bosh tortgan).

«Biroq, sanksiyalarni qo‘llash bo‘yicha potensial qaror yanada kengroq oqibatlarga olib kelishi mumkin. Agar Vuchich Moskvaga nisbatan sanksiyalar qo‘llashga qaror qilsa, Rossiya Serbiyada Putin tarafdorlari to‘lqinini ko‘tarib, aholini Vuchichga qarshi qo‘yish uchun richaglarga ega», – deydi Makglin.

Bunga misol sifatida u Rossiyaning Qoratog‘dagi (Chernogoriya) saylovlar natijalariga ta’sir o‘tkazishga urinishini keltiradi. Moskva bu ayblovni doimiy ravishda rad etib kelmoqda.

«Albatta, agar Belgrad sanksiyalarga qo‘shilsa, Rossiya u yoki bu tarzda Serbiyani jazolashga harakat qiladi. Bu katta ehtimol bilan, Moskvaning Kosovo bo‘yicha pozitsiyasini o‘zgartirish yoki Bosniya serblarining o‘ng yoxud barcha turdagi siyosiy guruhlari bilan siyosiy aloqalarni mustahkamlashni boshlash orqali amalga oshiriladi. Ikkisi ham Vuchich uchun jiddiy bosh og‘rig‘iga aylanishi mumkin», – deya taxmin qilgan mutaxassis.

«Biroq unutmasligimiz kerakki, Rossiya endi iqtisodiyot, geosiyosiy va xavfsizlik masalalari bo‘yicha u qadar kuchli emas», – deya qo‘shimcha qilgan Makglin.

Kosovo masalasi

Pravoslavlik va kirill alifbosidan foydalanish kabi umumiyliklar, slavyan birodarligi va yaqin madaniy aloqalardan tashqari, Serbiya-Rossiya munosabatlarining asosini energiyaga qaramlik va Kosovo masalasidagi qo‘llab-quvvatlash tashkil qiladi.

Milutinovichning aytishicha, bu masalada Moskva o‘z manfaatlarini hisobga olgan. Uning ta’kidlashicha, 2008 yilda Rossiyaning BMT Xavfsizlik Kengashida Serbiyani qo‘llab-quvvatlashi evaziga Serbiya neft va gaz bozoridagi monopolist NIS kompaniyasi Rossiyaning «Gazprom neft» kompaniyasiga arzonlashtirilgan narxda sotilgan.

«Bu sof ratsional ishbilarmonlik munosabatlari. Hech qanday his-tuyg‘ular, birodarlik va ko‘p asrlik do‘stlik yo‘q. Balki hammasi, aksincha», – deydi serbiyalik mutaxassis.

Ushbu oldi-sotdidan oldinroq Serbiya va Rossiya o‘rtasida 2008 yil dekabrida davlatlararo shartnoma imzolangan. Shu yili Kosovo bir tomonlama o‘zining Serbiyadan mustaqilligini e’lon qilgan.

«Aslida Kreml Kosovo masalasiga yechim topilishidan manfaatdor emas. Ayniqsa, bu jarayonda Rossiya ishtirok etmasa. Shunday ekan, Serbiya qandaydir yon berishlarga bormasa, Yevropa Ittifoqiga tomon real qadam tashlolmaydi», – deydi Makglinn.

«Serbiya uchun boshqa foydali ittifoqchilar bor, masalan, Ispaniya va bugungi kunda Ukraina. Ular ancha kichikroq imtiyozlar evaziga Belgradning Kosovo bo‘yicha pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlashga tayyor», – deya qo‘shimcha qiladi ekspert.

Fransiya va Germaniya taklif qilayotgan yechimlardan biri Kosovoning BMTga a’zo bo‘lishi (ya’ni xalqaro darajada tan olinishi) bo‘lib, bu Serbiyaga Yevropa Ittifoqi tomon tezroq yo‘l ochadi.

Shunga qaramay, Makglinning so‘zlariga ko‘ra, bunday takliflarga ko‘r-ko‘rona ishonib bo‘lmaydi, chunki «asosiy muammo shundaki, hozirda Yevropa Ittifoqining G‘arbiy davlatlari ittifoq kengayishini xohlamaydi».

«Agar Serbiya Kosovo masalasida qandaydir yon berishga borsa, bu faqat aniq kafolatlar ostida amalga oshirilishi kerak. Aks holda, bu serblarning YeIga nisbatan noroziligi va ishonchsizligiga sabab bo‘ladi, bundan ham muhimi esa, buning natijasida serblarning liberal demokratiya kabi YeIga hamroh bo‘lgan ba’zi xususiyatlardan ham ko‘ngli qoladi».

Serbiyadagi elchilar bu borada nima demoqda?

«Belgradga (Rossiyaga qarshi sanksiyalar qo‘llash uchun) muddat berilmagan, ammo bu masalaga Yevropa davlatlari poytaxtlari, Yevroparlament va umuman Bryusselda katta e’tibor bilan qaralmoqda. Chunki bu butun qit’a kelajagi, bizning xavfsizligimiz va farovonligimiz bilan bog‘liq masala», – Yevropa Ittifoqi delegatsiyasi rahbari Emmanuel Joffr.

«Serbiya uzoq va murakkab sanksiyalar tarixiga ega va biz ularning sanksiyalarga nisbatan alohida munosabatini tushunamiz. Biroq, mamlakat o‘zining milliy manfaatlariga yaxshiroq qarashi kerak va ishonchim komilki, ertami-kechmi ular kelajaklari G‘arbda ekanligini ko‘radi. Serblarni ular tushunishi uchun ogohlantirmoqchiman, bu ularning «ona Rossiyasi» emas, biz butunlay boshqa Rossiya bilan ish olib bormoqdamiz. Agar Yevropaga qarasangiz, juda kam sonli davlatlar, menimcha, faqat Belarus va Serbiya Rossiyaga qarshi sanksiyalar qo‘llamagan. Asosiy savol: Serbiya shu jamiyatda qolishni xohlaydimi? – AQSh elchisi Kristofer Hill.

«Men Serbiya o‘z milliy farovonligi va fuqarolarining farovonligi haqida o‘ylamaydigan mamlakatlar qatoriga qo‘shilmasligiga ishonaman, biroq biz Serbiyaga sanksiyalar qo‘llash borasida bosim o‘tkazilayotganidan xabardormiz. Kosovo masalasida Moskvaning maqsadi kelishuv Belgrad va Prishtina o‘rtasidagi muloqotga asoslanishi va kelishuv Belgrad manfaatlariga javob berishi kerakligidir. Va bu qo‘llanishi mumkin bo‘lgan sanksiyalar bilan hech qanday bog‘liqlikka ega emas» – Rossiya Federatsiyasi elchisi Aleksandr Botsan-Xarchenko.