Tan olinmagan harbiy jinoyatlar: Gitler Germaniyasi va SSSR Polşani qanday bölib olgan edi?
|18:06 / 19.11.202230 60716 min
1939 yil sentabr oyida SSSR faşistlar Germaniyasi bilan Polşani bosib oladi. Söng «Molotov-Ribbentrop pakti»ga köra ular bu davlatni özaro taqsimlab olişadi. Polşaning şarqiy qismi SSSRga, ğarbiy qismi Germaniya tarkibiga kiritiladi. 1940 yilda SSSRdagi qamoqxona lagerlarida köp ming sonli polyak harbiy asirlari saqlanayotgandi. NKVD rahbari Beriyaning taşabbusi bilan ular otib taşlanadi va Smolensk örmonlaridagi ommaviy qabrlarga kömib yuboriladi.
«Tarixni ğoliblar yozadi» – bu ibora ilk marta qaçon, kim tomonidan aytilgan bölsa ham bilib aytilgan. Bunga isbot juda köp. Uzoqqa bormaylik, Ikkinçi jahon uruşi tugagandan keyin uning asosiy ğolibi bölgan SSSR bu uruş bilan boğliq tarixni özi xohlaganiday turli yolğonlar bilan talqin qilgan. Maktablarda, oliy ta’limda öşa yolğonlar öqitilgan, ilmiy işlar yozilgan.
Ana şu yolğonlardan biri SSSRning Ikkinçi jahon uruşiga 1941 yil 22 iyunda Gitler Germaniyasi bu davlatga bostirib kirganidan keyin qöşilgani haqidagi gaplar. Aslida esa SSSR Ikkinçi jahon uruşiga Germaniya bilan tuzilgan döstlik va ittifoqçilik şartnomasiga muvofiq 1939 yil sentabr oyida qöşilgan edi.
1939 yil 23 avgust kuni Germaniya va Sovet Ittifoqi örtasida özaro hujum qilmaslik şartnomasi imzolanadi. Şartnomani har ikki davlatning taşqi işlar vazirlari, Vyaçeslav Molotov va Ioxim fon Ribbentrop imzolagani uçun bu kelişuv tarixda «Molotov-Ribbentrop pakti» deb ataladi.
Vyaçeslav Molotov va Ioxim fon Ribbentrop. 1939 yil Germaniya va SSSR örtasida özaro hujum qilmaslik haqidagi kelişuv imzolanişi marosimida.
Uşbu şartnomada har ikki davlat özaro hujum qilmaslik haqidagi kelişuvdan taşqari Şarqiy Yevropadagi davlatlarni taqsimlab olişi ham belgilangandi. Öşa paytda bu şartnomaning «Özaro hujum qilmaslik haqida»gi qismi e’lon qilinadi. Şarqiy Yevropani özaro bölib oliş haqidagi qismi esa sir saqlanadi.
Şartnomaga köra Boltiqböyi davlatlari töliq, Polşa, Ruminiya, Vengriya va Çexoslovakiyaning şarqiy qismi SSSRga, qolgan qismi Germaniyaga tegişi kerak edi.
«Molotov-Ribbentrop pakti» imzolanganiga 10 kun ötmasdan 1939 yil 1 sentabr kuni Germaniya Polşaga hujum qiladi. Oradan ikki yarim hafta ötib 17 sentabr kuni şarqdan sovet armiyasi ham Polşaga bostirib kiradi va 1939 yil 5 oktyabrgaça bu davlatning 45 foiz hududini bosib oladi. Qolgan qismini Germaniya egallaydi. Şu tariqa dunyo xaritasidan mustaqil bir davlat yöq böladi.
Mavzuga oid
Polşani «ozod qiliş» yurişi
1939 yil 17 sentabr kuni SSSR armiyasi Polşaga bostirib kirar ekan, sovetlar bu işni «Ozodlik yurişi» deb nomlaydi. Ya’ni Polşa tarkibidagi Ğarbiy Belarus va Ğarbiy Ukrainada yaşayotgan belaruslar va ukrainlarni «polyaklar zulmi»dan, polyaklarning özini esa pomeşçik va kapitalistlardan ozod qiliş yurişi.
SSSR Polşaning qariyb yarmini bosib olar ekan, egallangan hududlarda sovet tuzumini örnatişda qarşiliklarga duç keladi. Asrlar davomida xususiy mulkçilikka asoslangan tuzumda yaşab kelgan polyaklar, şuningdek, ular tarkibida bölgan Ğarbiy Belarus hamda Ğarbiy Ukraina aholisini talonçilikka asoslangan sotsialistik tuzumga ötkaziş oson bölmaydi.
Kim yangi tuzumga qarşilik körsatsa u qamoqqa olinib SSSRning şarqiy qismida joylaşgan qamoqxonalarga jönatiladi. Polyak asirlarini saqlaş uçun önga yaqin alohida qamoqxona ajratib beriladi. Ulardan ortganlari boşqa qamoqxonalarga jönatiladi.
Polyak harbiy asirlari
1940 yilning yoziga kelib SSSR ğarbidagi köplab qamoqxonalar uruşda asirga tuşgan polyak harbiy asirlari va sotsialistik tuzumga qarşi bölgan polyak fuqarolari bilan töladi. Ularning bir qismi otib öldiriladi. Qolganlari boşqa asirlar qatori qulday işlatiladi. Öşanda jami asirlar 240-250 ming nafar bölgani aytiladi.
«Katin qatliomi»
1940 yil 3 martda NKVD boşliği (jallod) Lavrentiy Beriya Butunittifoq kommunistik partiya markaziy qömitasi siyosiy byurosiga murojaat qiladi. Murojaatda SSSRning ğarbiy qismida joylaşgan qamoqxonalarda saqlanayotgan polyak harbiylari masalasini bir yoqlik qiliş yozilgandi.
«Hozirgi vaqtda SSSR NKVDning harbiy asirlar lagerlarida va boşqa qamoqxonalarda Polşa armiyasining köp sonli sobiq zobitlari, politsiya va razvedka sobiq xodimlari, polyak millatçi partiyalarining a’zolari, aksilinqilobiy qöporuvçi taşkilotlar a’zolari va boşqalar saqlanyapti. Ularning barçasi Sovet tuzumidan nafratlanadi va imkoni bölganida SSSRga qarşi josuslik, sabotaj va boşqa işlarni qilişga tayyor turibdi. Şu sababdan NKVD ularga ölim jazosi qöllab, ularni jismonan yöq qiliş maqsadga muvofiq deb biladi»,deyilgandi Beriyaning murojaatida.
Murojaatda ölim jazosi berilişi söralgan harbiy asirlarning 14 700 nafari Polşa armiyasining ofitserlari, 11 000 nafari aksilsovet kayfiyatidagi polyaklar – yirik yer va zavod-fabrikalar egalari edi.
Markaziy qömita siyosiy byurosi Beriyaning taklifini ijobiy qabul qiladi va polyaklarni jazolaş hukmlarini çiqariş uçun Vsevolod Merkulov, Bogdan Kobulov va Leonid Baştakovdan iborat «Uçlik» («Troyka») belgilaydi. NKVDda yuqori lavozimlarda işlagan bu uç şaxs öşa paytda Beriyaga eng yaqin va sodiq kişilar edi.
Oradan yillar ötib, 1953 yilda Stalin vafotidan söng Beriya qölga olinib, otib taşlanadi. Şundan söng Beriyaga yaqin kişilar sifatida Merkulov hamda Kobulov ham hibsga olinadi. Ularning barça unvonlari bekor qilinib öşa yil dekabr oyida otuvga hukm qilinadi. Leonid Baştakovning hayotini 1950 yilda iste’foga çiqib ketgani asrab qoladi. Uni ham bir neça bor tergovga çaqirişadi, ammo jazolaşmaydi.
Markazdan ruxsat olgan NKVD zudlik bilan otuvga hukm qilinadiganlar röyxatini şakllantira boşlaydi. Smolensk şahridan 18 kilometr uzoqlikda joylaşgan Katin örmonida va Tver oblastidagi Mednoye qişloği yaqinida ekskavatorlar bilan ommaviy qabr uçun çuqurlar kovlaşni boşlab yuborişadi.
1940 yil aprel oyida otib öldiriş uçun har bir eşelonda 350-400 nafardan mahbuslarni olib kela boşlaşadi. Ularni vagonlarga çiqarişdan oldin «Sizlarni ozod qilib Polşaga qaytarib yuboramiz» deb aytişgani keyinçalik ommaviy qabrlardan topilgan kundaliklardan ma’lum böladi.
Ana şunday kundaliklardan birini 1943 yilda nemis kriminalisti va sud-ekspertiza eksperti Gerxard Buts topib oladi. U polyak harbiy ofitseri mayor Adam Solskiyga tegişli bölib çiqadi. Solskiy unda otilişidan biroz oldingi hodisalargaça yozib qoldirgan edi.
«20 aprel.
12 soatdan beri Smolensk yaqinidagi temiryölning zaxira yölagida turibmiz.
21 aprel.
Qamoqxonaga tegişli vagonlarda pastga tuşiş haqida buyruq berildi. Bizni maşinalarga çiqarib noma’lum tomonga olib ketişyapti. Keyin nima qilişarkin? Qörqinçli tong otdi. Bizni qandaydir örmonga olib kelişdi. Sinçkovlik bilan tekşirib yonimizdagi barça narsani olib qöyişyapti. Mening uzugim soqçilardan birining e’tiborini tortdi. Pullar, kamar, soatlar, uzuklar – barini olişdi. Soat 6:30....»
Keyinçalik ommaviy qabrlar örganilganda asirlarni asosan «Valter» va «Mauzer» pistoletlari yordamida otişgani aniqlanadi. Ayrim jasadlar kömilgan joydan öq çiqmaydi, ularni avval qamoqxonada otib öldirib, söng olib kelib kömib yuborişgandi.
Stalin vafotidan keyin polyak asirlarining ommaviy tarzda otilişi va kömib yuborilişini taftiş qilgan KGB rahbari (1958-1961 yillar) Aleksandr Şelepinning hisobotlariga köra öşanda ikki oyda jami 21 857 nafar polyak otib taşlangan.
Asirlarning hammasi ham Katin örmonida otilmagan, ular Tver, Xarkov, Luhansk oblastlarida ham otilgan. Asirlarning asosiy qismi Katin örmonida qatl etilgani uçun bu iş tarixda ««Katin qatliomi»» nomi bilan qolgan.
Katindagi ommaviy qabrlarning topilişi
1943 yilda nemis askarlari Smolensk yaqinidagi Katin örmonlarida tasodifan ommaviy qabrlarga duç keladi.
Şundan söng u yerga professor Gerxard Buts boşçiligidagi tibbiy ekspertiza xodimlari yuboriladi. Ekspertlar jasadlarni tekşirib körib, ular polyak harbiy asirlari ekanini aniqlaydi. Oradan biroz ötib Berlin radiosi Katindagi ommaviy qabrlar haqida xabar beradi va bu işdan butun dunyo xabar topadi.
Foto: porjati.net
Uruş tugagandan söng, 1945 yil 22 noyabrdan 1946 yil 1 oktyabrgaça davom etgan Nyurnberg sudida SSSR vakillari «Katin qatliomi»ni nemislarga tönkaşga urinişadi. Ammo bu iş muvaffaqiyatsiz çiqadi.
Tribunal «Katin qatliomi» uçun SSSR javob berişi lozimligi haqida qaror çiqaradi. Şundan söng bir qator xalqaro taşkilotlar «Katin qatliomi»ni taftiş qiliş uçun SSSRga bir neça bor sörov jönatişadi. Sörovlar Stalin tuzumi tomonidan rad etiladi.
«Katin qatliomi»ning tan olinmasligi
1945 yilda Sovet armiyasi Polşadan nemislarni quvib çiqargaç özini polyak xalqining xaloskori deb e’lon qiladi. Barça joyda «Biz Polşani nemis faşistlar zulmidan qutqardik» degan lozunglar yangray boşlaydi. Aslida ham şunday edi, sovet armiyasi Polşani faşistlar zulmidan ozod qilgandi.
Ammo Polşa SSSRning bu yaxşiligi evaziga uruşdan söng 45 yil davomida «tovon» töladi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin uning asosiy ğolibi sifatida SSSR Şarqiy Yevropadagi bir qator davlatlar qatori Polşani ham öz ta’siriga oladi. Majburiy tarzda bu davlatda sotsialistik tuzum örnatadi va Polşani Ğarb dunyosidan uzib qöyadi.
1953 yilda «Xalqlar dohiysi» vafot etganidan söng hokimiyatga Xruşçev keladi va Stalin davrida qilingan işlarning aksariyati taftiş qilinadi.
Begunoh qamalgan millionlab insonlar ozod qilinadi. «Jazo maşinasining murvatlari» bölgan köpgina mutasaddilarlar işdan olinadi va sud qilinadi. Ularning ba’zilari qamaladi, ba’zilariga ölim jazosi beriladi. Ayniqsa Beriyaga yaqin bölgan aksariyat insonlar otuvga hukm qilinadi.
Şu jumladan «Katin qatliomi» ham taftiş qilinadi va uning asosiy ijroçilari turli jazolarni oladi. Biroq Xruşçev davrida ham xalqaro taşkilotlarga bu işni taftiş qilişga ruxsat berilmaydi. Şu bilan birga sovet hukumati «Katin qatliomi» polyaklarga qarşi jinoyat bölganini rasmiy ravişda tan olmaydi.
Polyak harbiy asiri / Foto: porjati.net
Kelib çiqişi polyaklardan bölgan Sovet armiyasining marşali Konstantin Rokossovskiy Polşa Mudofaa vaziri etib tayinlanadi. Şu tariqa Şarqiy Yevropadagi qöşnilari kabi Polşa 1990 yilgaça SSSRga yarim vassal davlat bölib qoladi. Bunday holatda polyaklar SSSRga «Katin qatliomi»ni tan oliş böyiça heç qanday talab qöya olmaydi.
Faqat Gorbaçyov davrida boşlangan islohotlar ortidan 1989 yilga kelib polyaklar kommunistik tuzumdan voz keçişadi va SSSRga «Katin qatliomi»ni tan oliş talabini qöyadi. Biroq SSSR bu qatliom uçun javobgarlikni tan olmaydi. Barça aybni NKVD rahbariyati, jumladan Beriya gardaniga iladi.
Rossiyaning «Katin qatliomi»ga munosabati
SSSR tarqab ketgandan keyin Polşa «Katin qatliomi» polyaklarga qarşi genotsid ekanini tan olişni Rossiyadan talab qila boşlaydi. Ammo Rossiya SSSR davrida sodir etilgan heç bir iş uçun javobgar bölmasligini ma’lum qiladi.
Jumladan, 2010 yilda Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedev «Katin qatliomi» haqida gapira turib, polyaklarga bu iş uçun Rossiya heç qaçon javobgar bölmasligini eslatib qöyadi:
«Katin qatliomi» bu – Stalin va uning hamtovoqlari tomonidan sodir etilgan jinoyat. «Katin qatliomi» haqida Rossiya tomonining rasmiy pozitsiyasi va heç qaçon özgarmaydi».
Şuningdek, Rossiya prezidenti Vladimir Putin ham «Katin qatliomi» haqida gapirib, bu iş uçun Stalin boşçiligidagi sovet rahbariyati javobgar ekanligini aytadi.
Putin öşanda «Şaxsiy fikrimça «Katin qatliomi» 1920 yilda Polşa-SSSR uruşida uçralgan mağlubiyat uçun Stalinning qasosi bölgan», deydi. Öşanda Stalin bu uruşda Janubiy-Ğarbiy front harbiy revolyutsion kengaşi a’zosi sifatida iştirok etgandi va polyaklardan mağlubiyatga uçragan armiya safida edi.
2010 yil 26 noyabr kuni Rossiya davlat dumasi (parlamenti) «Katin qatliomi» fojiasi va uning qurbonlari haqidagi qonunni qabul qiladi. Unda Katin örmonlarida Polşa harbiylari va fuqarolarining ommaviy otib taşlanişi Stalin va uning qöl ostidagi rahbarlarning buyruği bilan amalga oşirilgani, şu sababli «Katin qatliomi» öşa paytdagi sovet rahbariyatining jinoyati hisoblanişi aytilgandi.
Orada «Katin qatliomi»da halok bölganlarning yaqinlari bir neça bor Rossiyadagi sudlarga şikoyat arizasi kiritib, polyak harbiylarining qatliom qilingani harbiy jinoyat bölganini tan olişni söraydi. Biroq ular rad javobini oladi.
Şundan söng jabrlanuvçilar Fransiyaning Strasburg şahrida joylaşgan Inson huquqlari böyiça Yevropa sudiga şikoyat kiritişadi.
2012 yilda Yevropa sudi «Katin qatliomi»ni SSSR tomonidan amalga oşirilgan harbiy jinoyatlar deb tan oliş haqida qaror qabul qiladi.
Rossiya uzoq yillardan buyon «Katin qatliomi» böyiça ikki xil standartda bayonotlar berib kelmoqda. Bir tomondan mazkur qatliom SSSR davrida sodir etilganini tan oladi, ikkinçi tomondan uni harbiy jinoyat deb tan olişni rad etadi.
Rossiya «Katin qatliomi»ni harbiy jinoyat deb tan olsa, unda SSSRning vorisi sifatida qurbonlarning yaqinlariga tovon puli tölaşiga töğri keladi.
Smolenskdagi fojia
2010 yil 10 aprel kuni «Katin qatliomi» bilan boğliq dahşatli fojia yuz beradi. Polşa prezidenti Lex Kaçinski 100 nafarga yaqin turli yuqori lavozimdagi mutasaddilar va harbiylar bilan «Katin qatliomi»ga 70 yil tölişi munosabati bilan Smolenskka kelayotganda ular ötirgan Tu-154 samolyoti halokatga uçraydi.
Oqibatda, samolyot bortida bölgan 88 kişi va 8 nafar ekipaj a’zosi halok böladi.
Öşanda samolyotda Polşa prezidenti va uning rafiqasidan taşqari, uning administratsiyasi rahbari, Polşa milliy bank raisi, Polşa harbiy havo kuçlari, quruqlikdagi kuçlar, armiya boş ştabi, harbiy dengiz kuçlari qömondonlari bor edi.
Bundan taşqari, Lex Kaçinskiyning yonida Polşa milliy xavfsizlik byurosi rahbari, Mudofaa vazirining örinbosari, armiya maxsus kuçlar qömondoni ham bölgan.
Öşanda Smolenskda sodir bölgan halokat tufayli Polşada bir neça kun motam kunlari deb e’lon qilinadi. Lex Kaçinskiy va rafiqasining dafn marosimiga köplab davlat rahbarlari keladi.
Bugun Polşa «Katin qatliomi»ni harbiy jinoyatlar deb tan oliş böyiça, şuningdek, Polşa prezidenti bilan sodir bölgan halokatni ham Rossiya uyuştirgan deb da’vo qilib kelmoqda.
