“Profession de fua” – yarim asrdan beri ekranlardan tuşmayotgan Ivan Vasileviç

Miloslavskiy rolini esa reja böyiça Andrey Mironov öynaşi kerak edi. Ammo aktyor Yuriy Yakovlev bilan ikkisining dueti köngildagidek çiqmagani uçun Gayday Leonid Kuravlyovda töxtaladi va adaşmaydi.

Vaqt maşinasi

Filmdagi vaqt maşinasini karikaturaçi rassom Vyaçeslav Poçeçuyev yasagan. Ungaça alohida byuroda yasalgan “Vaqt maşinasi” elektron hisoblaş maşinasini eslatgani uçun işonçsiz körinadi va undan voz keçiladi. Poçeçuyev konstruktor, slesar va şişasoz döstlari bilan bir neça kun içida filmdagi qurilmani yasab beradi.

Qiziği, Vyaçeslav Poçeçuyev bu ixtirosi uçun 40 söm mukofot olgan va vedomostda “Vaqt maşinasi ixtiro qilgani uçun” deb yozilgan.

Ayovsiz senzura

Biz miriqib kuladigan komediyaning juda qiziqarli lahzalari kesib taşlangan yoki ssenariyda özgartirilgan. Misol uçun:

• “Şoh” Grozniy öğri Miloslavskiydan söraydi: “Şoşma, bu ziyofatning pulini kim tölaydi?”. Miloslavskiy javob beradi “Harqalay biz emas”. Aslida asarga köra şunday javob berilişi kerak edi: “Xalq şohim, xalq!”
• Miloslavskiy şved elçisiga sovğa qilgan ruçkada kiyimsiz ayolning surati bölgan, ammo bu ekranlarga çiqmagan;
• Şoh elçiga “Gitler kaput” deyiş örniga ssenariy böyiça “Mir, drujba” deyişi kerak bölgan. Ammo ayyor Gayday bu sahnani amallab ötkazgan. Bulgakov asari böyiça esa bu joyda “Men çet tilida faqat revolyutsion sözlarni bilaman” deyişi, Miloslavsiy esa bunga javoban esa “Heç bölmasa revolyutsiyaga oid bir narsa de!” deganda şoh ğudranib qöyişi kerak bölgan;
• San’atkorlardan norozi bölgan şoh “Ertagayoq barça ijodkorlarni töplanglar, ular bilan özim şuğullanaman!” deya qiçqirişi kerak bölgan. Ammo senzura ta’sirida u sözlar ham yumşatiladi;
• Militsiya xodimlari şohdan qayerda yaşaşini söraşganida u “Koşona” deb javob beradi. Asarga köra u “Moskva, Kreml” deyişi kerak bölgan.

“Axir odamga öxşab sözlasang tuşunaman-da” – film özbek tilida

“Ivan Vasileviç kasbini özgartiradi” ittifoq respublikalarining barça tillari va qator xorijiy davlatlar tilida dublyaj qilingan. Inglizça variantda bu film “Ivan Vasileviç: kelajakka qaytib” nomida amerikalik tomoşabinlarga taqdim etilgan.

Ammo yuqorida ta’kidlanganidek, birortasi özbek tilidagisiga yeta olmaydi. Özbek tiliga Mirziyod Mirzoidov tomonidan tarjima qilingan kinoasar haqida yozuvçi va tarjimon Jaloliddin Safoyev şunday yozadi:

“Badiiy film voqealarida ötmiş va zamon qahramonlar hayotida uyğunlaşgan. Tarjimon özbek tilining öziga xos jozibasini butun böyi-basti bilan körsatişni uddalagan.

Ba’zi bir misollarga murojaat qilsak:

• Şoh Ivan Vasileviç rejissyor Yakin bilan muloqotda şunday deydi: “Kak jye tebya ponyat, kol ty niçego ne govoriş?”. Bir qaraşda “Seni qanday tuşunsa böladi, axir heç narsa demayapsan-ku”, degandek gap bu. Ammo tarjimasini qarang: “Axir odamga öxşab sözlasang tuşunaman-da”. Naqadar özbekona va öşa vaziyatga uzukka köz qöygandek tuşgan ibora;
• Balkonda eri Bunşani (aslida şoh Ivan Vasileviçni) körib qolgan qöşni xotin gapini “Zdraste, pojaluysta”, deb boşlaydi. Endi bu gapning tarjimasini eşiting: “Voy nusxangdan ogur-ey”;
• Şurikning tannoz aktyor xotini podşoga: “Vy oçen temperamentnyy” deb erkalanadi. Tarjimasi esa qahramon xarakteri va hayot tarziga mos holda: “Siz ançayin şöx odamga öxşaysiz” deb ögirilgan;
• Endi har kim öz tilida va jamiyatda tutgan maqomiga mos tarzda gapirişi lozim degan talabga ham bir misol körsak. Qöşni xotin şoh Ivan Vasileviçni eri Bunşa deb öylab zuğum qilib turgan joyida podşo: “Ostav menya staruşka ya v peçali” deydi. Özbekçasi: “Meni öz holimga qöy kampir, hozir özimning dilim siyoh” sifatida ögirilgan. “Peçal”, “Peçalno” sözlarining luğatlardagi birinçi ma’nolari sifatida qayğu, hasrat, ğam-ğussa, anduh, ma’yus, xafa sözlari berilgan. Xöş, tarjimon nega “dilim siyoh” sözini tanlagan? Ehtimol tarjimon eng avvalo, xöş, bu gapni kim aytmoqda, degan savolni öz-öziga bergan bölişi mumkin. Çunki, barçaga hukmi ötadigan hukmdor qayğuga botib, hasrat çekib ötirmaydi-da. Uning faqat dili siyoh bölişi mumkin;
• Tiş doktori Şpakning mol-dunyoga boy xonadoniga kirgan öğri Miloslavskiy: “Eto ya udaçno zaşel”, deydi. Xöş ayni holatda öğri özbek bölganda nima derdi? Va film tarjimoni: “Juda joyiga tuşibman-u a?!”, degan xalqona gapimiz bilan öğrini “özbek”ka aylantiradi;
• Liftda “zindonband” etilgan şoh najot izlab çöqinadi va şu payt lift eşiklari oçiladi: “Vot çto krest jivotvoryaşçiy delayet!”. Keling, endi uşbu matnni sözma-söz tarjima qilaylik: “Mana tiriltiruvçi xoç nimalar qilmaydi!”. Endi tarjimonning mahoratiga diqqat qiling: “Iymon işonçning xosiyati şu erur!”.

Erişilgan natijalar

Film bir yil içida suratga olinadi va 1973 yildan ekranlarga çiqariladi. Şundan beri biror yil yöqki, u takror-takror namoyiş etilmagan bölsa;

1973 yilning özidayoq “Ivan Vasileviç kasbini özgartiradi” filmini 60 milliondan ortiq tomoşabin körgan va kinoprokat yetakçisi bölgan;

Ittifoqning ilk reklamasi ham aynan şu filmdan joy olgan. Öğri Miloslavskiy pullarni uşlab “Sberbank”ni reklama qilgan;

Bu kinoasar haqida 8 ta hujjatli film işlangan.

Abror Zohidov