Avtomobildan qutulgan şaharlar – pandemiya şaharlarni insonlarga qaytarib berdi

Nyu York şahri meri Erik Adams bu hududni şahardagi oçiq köçalar taşabbusining «oltin standarti», ya’ni eng yaxşisi sifatida baholagan. Ma’lumotlarga köra, keyinroq mazkur köça atrofidagi 33 ta mahallaning 27 km (17 milya) uzunlikdagi yöllarida ham avtomobillar qatnovi taqiqlangan. Boisi, pandemiya vaqtida bu hudud eng köp zarar körganlardan bölgan. 

Kvins köçasida barça odamlar sayr qilişi, velosipedda yurişi, bolalar esa öynaşi mumkin. Şuningdek, u yerda bir qança köngillilar tomonidan oziq-ovqat va kiyim-keçak tarqatiladi, fuqarolar jismoniy maşqlar bilan şuğullanadi, ingliz tilini örganadi. «Bunday jamoat markazi şu vaqtgaça bölmagandi», – deydi mahallada yaşovçilardan biri Nuala ÖDoherti-Naranjo.

«Bundan taşqari, öğlimizning maktabga borib kelişi uçun ham köça xavfsiz qilingan, bu ota-onalarni xotirjam qiladi»,– deydi yana bir fuqarolardan biri, ikki nafar farzandning otasi Stiven Makintoş.

Qayd etilişiça, köçalarga avtomobillarning kirişi ma’lum vaqtlar uçun çeklangaç hududda piyodalar iştirokidagi avtohalokatlar soni 41 foizga kamaygan.

«Street Moves» loyihasi – Stokholm, Şvetsiya

Şvetsiyaning «Street Moves» loyihasi asosida köçalarning taşqi körinişini özgartiriş emas, balki xuddi suratda aks etganidek qulaylaştirişga e’tibor qaratiladi. Unga köra, Stokholm markazidan boşlab velosiped va piyodalar uçun moslaştirilgan parklet (yirik şaharlarda taşkil qilinadigan unça katta bölmagan dam oliş zonasi) uslubidagi jamoat joylarini, velosiped turargohlari va bolalar uçun öyin maydonçalarini quriş rejalaştirilgan.

«Vinnova» milliy innovatsion taşkiloti va «ArkDes» dizayn tahliliy markazi hamkorligida işlab çiqilgan bu loyiha boşqa ambitsiyalarga ham ega. Bunda munitsipal vakolatga ega taşkilotlar va jamoalar bilan yaqindan hamkorlikda işlaş orqali şahar köçalariga mos keladigan, heç kimnikiga öxşamagan jihozlarni joylaştiriş, ya’ni köplab odamlarni jalb qiliş bilan loyihani yanada mukammallaştiriş nazarda tutilgan.

Qayd etilişiça, hozirda «Vinnova»ning strategik dizayn böyiça sobiq direktori Den Xill odamlar uyidan çiqişi bilanoq ular uçun moslaşgan köçalar – «Bir daqiqada şahar» deb nomlangan loyiha ustida işlamoqda. Bu loyiha butun mamlakat böylab avtomobillardan foydalaniş kamayayotganda, piyodalar uçun qulay dizaynni yaratişga qaratilgan.

«Rue de Rivoli» – Parij, Fransiya

Sönggi yillarda Fransiyada ham velosipeddan foydalaniş madaniyati aytarli darajada rivojlanib bormoqda desak böladi. Ayniqsa mamlakat poytaxtida joylaşgan «Rue de Rivoli» köçasi bunga yaqqol misol böla oladi.

Konkord maydonini Parij meriyasi bilan boğlaydigan bu köça pandemiya vaqtida velosiped yölagiga aylantirilgandi. Keyinroq, 2021 yilda yölning bir qismi avtobus, taksi va avtotransportlarning muntazam qatnaşi uçun ajratildi. Qolgan joylarda esa hanuzgaça velosipedçilar bemalol harakatlanib kelyapti. 

Velosipedçilar bilan tölgan jonli, yaşil, tarixiy xiyobon… Parijda qöllangan bu amaliyot doimiy ravişda sayohat qiluvçilarning orzusi bölib kelgan.  Infratuzilmani şu tarzda özgartiriş bilan insonlarni köproq velosiped haydaşga samarali tarğib qilib kelişmoqda.

Ammo yangi loyiha köçalarda tirbandlikni yuzaga keltirişi bilan katta noroziliklarga, odamlarning bir-biriga qöpol munosabatda bölişiga olib kelgan. Qiziği şundaki, bu noxuşliklar loyihaning muvaffaqiyatsizligiga sabab bölmagan. Aksinça, odamlar bunga moslaşib, velosipeddan foydalanuvçilar soni ortgan. Rivoli köçasi esa ayni vaqtda Parijdagi eng közga köringan köçalardan biri bölib qolgan.

«Piazze Aperte»(«Oçiq maydonlar») loyiha – Milan, Italiya

Ön beş yil oldin Italiya poytaxti Milan Yevropadagi eng köp avtomobillarga ega şahar hisoblangan. Bu esa turli oqibatlarga olib kelgan: şahar havosi çangga tölib ketgan, çiroyli maydon bölişi mumkin bölgan hududlar esa avtomobillar karuseliga aylantirilgan. Hozirga kelib, köp narsa özgardi.

2012 yilda tirbandlik soliği joriy etildi, 2018 yilda esa tirbandlikni kamaytiriş, şahar maydonlarini avtomobilsizlaştirişga qaratilgan 40 ta çora-tadbirdan iborat katta sxema işlab çiqildi. Şuningdek, «Bloomberg Associates» bilan hamkorlikda «Piazze Aperte» («Oçiq maydonlar») loyihasi ham işlab çiqildi. Loyihada 2030 yilgaça har bir hududda piyodalarga möljallangan maydonlar taşkil qilinişi belgilandi. Unga köra, dastlab bu jarayonda yöllar şaharsozlikning klassik uslublaridan foydalangan holda tösiqlar yoki böyoqlar orqali ajratiladigan böldi.

Natijada beş yildan kamroq vaqt içida şaharda 22 ming kvadrat metr uzunlikdagi piyodalar uçun maydon yaratildi, avtoturargohlar esa rang-barang qilib böyalib, u yerga örindiq va butalar örnatildi. Hozirda bu hududlar odamlar uçun sokin joyga aylanib qolgan.

Sxema şunçalik muvaffaqiyatli ötayotganidan Milanda kundan kunga oçiq maydonlar soni köpayib bormoqda. Pandemiya vaqtida yopilgan köçalar ham hozirda odamlar uçun qulay zona sifatida foydalanilyapti.

Butun şahar velosiped tarmoği – Bogota, Kolumbiya

2020 yil mart oyida Kolumbiya poytaxti Bogota şahrida 84 kilometrli vaqtinçalik velosiped yölaklari qurilgan. Hozirga kelib bu yölaklarning kamida 28 kilometri doimiy bölib qoldi, undan hali ham velosipedçilar foydalanib keladi. Kolumbiya hukumati şaharlar uçun bu kabi yölaklarning ahamiyatini tuşunib yetgaç, 2024 yilgaça jami 830 kilometr velosiped yölaklarini barpo qilişni rejalaştirmoqda. Bu orqali şahar mikromobilligini oşiriş közda tutilgan.

Hisob-kitoblarga köra, hozirgaça şaharda 560 kilometrdan ortiq velosiped yölaklari qurib bölingan, ba’zilari markazdan taşqarida, boşqalari esa töğridan töğri tirband böladigan köçalarda taşkil qilingan. Yölaklar plastik va beton tösiqlar bilan himoyalangan. Ma’lumotlarga köra, Bogotada «Vision zero» (Yöllarda ölim va jarohatlaniş sonini nolga tenglaştirişga qaratilgan loyiha) taşabbusi doirasida avtomobillarning harakatlaniş tezligi ham pasaytirilgan.

Şuni ham aytiş joizki, Bogotada velosipedçilar uçun qulay şaroit yaratiş pandemiyadan oldin ham yölga qöyilgan. 1974 yildan beri har yakşanba şaharning taxminan 122,3 km (76 milya) masofadagi köçalari velosipedçilar, konkida uçuvçilar hamda şunçaki sayr qilişni istagan yoki maşq qilmoqçi bölgan piyodalar uçun yopiladi.

Dilşoda Şomirzayeva tayyorladi.