«Sulton»ga qarşi «Gandi». Erdöğanning saylovdagi raqibi kim?

Şuningdek, Anqara meri Mansur Yavaşning ham Turkiyadagi obrösi baland va u ham prezidentlikka muxolifat nomzodi bölişi mumkin edi. Ammo uning millatçilik ğoyalarini qöllaşi saylovda xalaqit berişi mumkin deb hisoblandi. Çunki Turkiyada köp millat vakillari yaşaydi. Muxolif partiya vakillari aynan Kamol Qiliçdoröğli Turkiyadagi barça millat va qatlamlarni birlaştira oladigan nomzod deb topdi. Xususan, kurdlarni ham.

Nimalar va’da qilmoqda?

Qiliçdoröğli Erdöğan kabi piarga usta emas, ammo amaldagi Turkiya yetakçisining boşqaruvi davomida paydo bölgan kamçiliklarni tuzatişga intilişini aytmoqda. Masalan, Turkiya Markaziy bankining faoliyatini mustaqil qilmoqçi. Erdöğan lira kursi sabab mamlakat moliyasini «qölda boşqariş»ga harakat qildi va iqtisodiy holatni yanada yomonlaştirib yubordi.

Qiliçdoröğli mamlakatda söz erkinligini ham ta’minlamoqçi. Erdöğan davrida Turkiyada söz erkinligi juda yomon ahvolga kelib qoldi deyiş mumkin. Erdöğanni tanqid qilganlarning juda köpçiligi qamaldi. Turkiya jinoyat kodeksida «Prezidentni tanqid qiliş uçun» degan butun boşli modda bor va 2014 yildan 2019 yilgaça bu modda bilan naq 27 mingta iş oçilgan. Bu esa söz erkinligi qanday ahvolda ekanidan dalolat.

Muxolif siyosatçi Turkiyaning NATOdagi mamlakatlar bilan mojarolarini ham bartaraf qilmoqçi. Oxirgi vaqtlarda Şvetsiya bilan kelişmovçiliklar ham Turkiya uçun yaxşigina boşoğriq bölmoqda. Şuningdek, mamlakat alyansdagi a’zo davlatlar, xususan, AQŞ bilan ham tez-tez ziddiyatga borib turadi. Qiliçdoröğlining asosiy taklifi esa Turkiyani yana parlamentar respublika boşqaruviga qaytarişdir. 2018 yildan buyon Turkiyada superprezidentlik boşqaruvi amalda. Bu prezident vakolatini haddan taşqari oşirib yuborib, mamlakat içki siyosiy hayotiga ham ta’sir körsatgan.

Tanqidçilar hozirgi Turkiya hukumatida öz işiga munosib insonlar emas, Erdöğanga sodiqlar işlayotganini aytib kelişadi. Qiliçdoröğli esa saylanadigan bölsa, Akrom Imomöğli va Mansur Yavaşni vitse-prezident qilmoqçi. Ya’ni u atrofida çinakam siyosatçilarni töplaşni maqsad qilgan.

Kurdlar qöllaydimi?

Muxolifat Qiliçdoröğli saylovlarda kurdlarning ham könglini topa oladi degan umidda. Turkiyada 15 milliondan ortiq kurd yaşaydi va ular kurdlarga bölgan keskin siyosati (nafrati deyiş ham mumkin) sabab Erdöğanni qöllamasligi haqiqatga yaqin. Kurdlarning qöllovisiz esa saylovda yengiş imkonsiz. Qiliçdoröğli şu kunlarda kurdlarning manfaatlarini himoya qiluvçi Xalqlar demokratik partiyasi rahbariyati bilan uçraşmoqçi. Agar öşa uçraşuvda Qiliçdoröğli kurdlarni işontira olsa, saylovda katta ustunlikka ega bölişi mumkin.

Xalqlar demokratik partiyasi raisi örinbosari Mitxat Sankar kurdlar Qiliçdoröğlini qöllaşi mumkinligi haqida gapirgan. «Bizning asosiy umidimiz kuçli demokratiyaga ötiş. Agar asosiy masalalar böyiça kelişa olsak, biz saylovda uni qöllaşga tayyormiz», dedi kurdlar vakili.

Qiliçdoröğli alavit

Kamol Otaturk partiyasining oxirgi 13 yildagi yetakçisi va bugun prezidentlikka nomzod sifatida körsatilgan Kamol Qiliçdoröğli saylovda ğolib bölişi uçun xalaqit beradigan jiddiy omil bor – u alaviylardan hisoblanadi. Ya’ni şia mazhabiga mansub. Ammo alaviylar özlarini Erondagi şialardan farqli hisoblaşadi.

Ozçilik orasida ham ozçilikni taşkil etuvçi alaviylarga esa Turkiyada munosabat yaxşi deb bölmaydi. 16-asrda Usmoniylar Halabda alaviy ulamolarni qiliçdan ötkazgani haqida ham gaplar bor. Ya’ni alaviylar bir neça asrdan buyon özlarini «turk diyorida xuşlanmaydigan» odamlar deb bilişiga asos bor.

Suriya prezidenti Başar Asad ham alaviylardan-ku deyiş mumkin, lekin Turkiya va Suriyani soliştirib bölmaydi. 85 milliondan ortiq odam yaşaydigan Turkiya aholisining aksarini sunniy musulmonlar taşkil etadi. Şu bois, Erdöğan har qanday saylovga katta işonç bilan boradi-ki, diniy qatlam uni qöllaşini juda yaxşi biladi. Saylovdagi raqibi alaviy şialardan bölişi esa Erdöğanga haddan taşqari katta ustunlik beradi. Çunki Turkiyada alaviy odamning prezident bölişi tasavvur qilişning özi qiyin masala.

Kamol Qiliçdoröğli alaviy ekanini yaşirmaydi. «Ha, alaviyman, buning nimasi yomon?» degandi prezidentlikka nomzod bir neça yil avval intervyularidan birida. U insonga diniy qaraşi asosida muomala qilmaslik kerakligi haqida ham köp gapirgan, ammo bunday bayonotlar saylovdagi Erdöğanning ustunligini kamaytirişi qiyin.

Erdöğandan bezor bölişdimi?

Ha, Erdöğanning saylovdagi eng katta ustunligi raqibining kutilgan darajada kuçli emasligi deyiş mumkin. Aytaylik, Erdöğan kabi musulmonlar oldida köp köriniş beradigan, masjidlarga tez-tez boradigan va dunyodagi musulmonlar bilan boğliq masalalarda tezda munosabat bildiradigan, şu bilan birga demokratiya yölidan borişni istovçi taxminan Akrom Imomöğli darajasidagi siyosatçi zilziladan keyingi saylovlarda Turkiyaning 20 yillik rahbarini yengişiga işoniş mumkin edi. Bugun Erdöğan asosan diniy köpçilikkagina tayanib taxtda qolayotganini Turkiyaning özida ham gapirişmoqda.

Tahlilçilar Erdöğanni doimiy qöllovçi saylovçilar zilzila oqibatida kelib çiqqan kollapsga ham köz yumib yana öz «sultoni»ni saylaşlari mumkinligini aytişmoqda. Lekin Turkiyada zamonaviy yoş qatlam demokratiyani istayotgani Erdöğan uçun saylovni jiddiy sinovga aylantiradi. Turkiyaning boşqa Osiyo va musulmon davlatlaridan farqi ham şunda, bu yerda saylovni yutiş borgan sari qiyinlaşib bormoqda.

Kamçiliklari nimada?

Kamol Qiliçdoröğlida saylovoldi kampaniya davomida muammolar yetarli. Köpçilik unda xarizma yetişmasligini aytmoqda. Otaturk partiyasi yetakçisida çindan sözamol va xalqning mehrini qozonişga usta Erdöğanga qarşi notiqlik körinişida qurol közga taşlanmayapti. Bu borada Qiliçdoröğli ismdoşi Kamol Otaturkka ham, «qiyofadoşi» Mohandos Gandiga ham öxşamaydi.

U Erdöğanni «yer bilan bitta qiladigan» bayonotlar berişiga ham işonib bölmaydi. Qiliçdoröğli şunçalik odobli siyosatçiki, buni raqiblari ham ta’kidlaşgan. Prezidentlik saylovlarida ğolib böliş uçun ayovsiz debatlarga tayyor böliş kerak. Erdöğanning raqibida ommani junbişga keltira oladigan xarakter ham yöq. Şu bois Qiliçdoröğlini «Erdöğan orzu qilgan raqib» deb ham ataşmoqda.