Tarixdan saboqlar: Özbek xalqi va nomining şakllanişi
|21:02 / 26.03.202384 49814 min
Özbek xalqi va nomining kelib çiqişi haqida köplab taxminlar va farazlar mavjud. Ularning har biri öziga yaraşa asosga ega. Özbek nomining şakllanişi şu nomdagi xalqning paydo bölişi bilan uzviy boğliqdir.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Manbalarda «özbek» nomini XIII asrdan boşlab uçratiş mumkin. Jumladan, arab manbalarida Daşti Qipçoqda yaşovçi turkiy-möğul qabilalarga nisbatan «özbek» nomi işlatilgan. Maşhur xorazmşoh Jaloliddin Manguberdining Özbektoy ismli sarkardasi bölgan. Xuddi şu davrda Ozarboyjonda hukmronlik qilgan Otabegilar davlatining hukmdorlaridan birining ismi ham Muzaffariddin Özbek edi.
Özbek nomining asosi bölgan nom — bu Oltin Örda xoni Özbekxon ismidir. 1312-1342 yillarda Oltin Ördani boşqargan, möğullar orasida ilk bor islom dinini davlat diniga aylantirgan Özbekxon öz davrining eng kuçli hukmdorlaridan biri edi. Uning davrida Oltin Örda öz qudratining çöqqisiga erişgan.
Özbekxon
Tarixçi olim, vengriyalik şarqşunos Herman Vamberi «Movarounnahr yoxud Buxoro tarixi» asarida özbek nomi va xalqining Özbekxonga boğliqligini şunday tasvirlaydi:
«Turk xalqining qadimdan qolgan bir odati bor: agar hukmdorlardan birortasi mamlakatni yaxşi idora qilsa yoxud mamlakatga yangi bir usul va tartib kiritib, öziga xos xizmat körsatsa, uning nomini mangu qoldirişga intiladilar. Şu tariqa, u bir tarafdan özining hukmdorini qavm boşliği örniga qöyadida, bu bilan barobar hukumatning rivoj yöliga va umumjahon tarixiga kirişini gözal bir suratda ifoda qiladi. Masalan, biz bu holni Saljuqiylar va Usmoniylar misolida körişimiz mumkin.
Xuddi şu an’ana Kök Ördaning şarqida, Volga daryosi bilan Orol dengizi orasida yaşovçi turk-möğul qabilalarida ham mavjud; ular Jöji sulolasidan töqqizinçi hukmdor bölgan Özbekxon ismiga nisbat berib, özlariga bir siyosiy qöşma nom — özbek nomini qabul qilganlar (Özbekning harfan ma’nosi «şaxsan» öziga mustaqil xöjayin, erkin demakdir).
Şoyon diqqatga sazovorki, bu söz muhim ma’noli unvon ismi bölib, eski majorlarda (vengerlarda) ham uçraydi. Şu mazmunda 1150 yillarga oid hujjatlarda ham bu ibora mavjud. Abulğoziy Bahodirxon «Şajarayi turk» asarida bu haqda şundoq naql qiladi: «U (Özbekxon) har kimni xizmatiga qarab hurmat va taqdir etar edi. U öz xalqini islom diniga kirgizdi va u orqali köp odamlar islom diniga muşarraf böldi. Şu bois Jöji xalqi öziga özbek ismini qabul etdi va bu nom oxirgi zamongaça qolajakdir».
Hammer Purgştal haqli ravişda aytganidek, Özbekxon öz xalqining mahdiysigina emas, balki qipçoq taxtiga ziynat bergan tört uluğ hukmdorning (keyingi uçtasi — Botu, Berka, Töxtamiş) uçinçisi ham. Arab sayyohi Ibn Battuta tarafidan zikr etilgan hamda temuriylar hokimiyati vaqtida zohir bölgan bu nom Özbekxonning özi davrida ham, undan keyingi yillarda, ya’ni uning nasllari hukmronlik qilgan paytlarda ham bir muhim vazifani bajarmadi. Faqat 150 yildan söng, Oltin Örda davlati tört qismga bölinib, Ivan Grozniy yuqori Volgada Jöji avlodining hukmronligi tugatgaç, özbek siyosiy nomga aylandi. Şundan söng biz özbeklarning hokimi Abulxayrxonning Saroy hokimiyatiga itoat qilişdan boş tortganini köramiz», deydi Vamberi.
Mavzuga oid
Oddiyroq sözlar bilan aytadigan bölsak, Oltin Ördaning qudratli xoni Özbekxon islom dinini qabul qiladi va mamlakat aholisiga ham uşbu dinga ötişni buyuradi. Boş tortganlar şafqatsiz jazolanadi. Şunday bölsa-da, Örda aholisining katta qismi yaşirinça öz dinida qolaveradi.
Islom dinini qabul qilgan, Özbekxon va Oltin Örda saroyiga yaqin insonlar «Özbekxon dinini qabul qilganlar» yoki «özbeklar» deb atala boşlanadi. Sekin-asta islom dini keng tarqala borişi bilan özbeklar soni ham ortib boradi hamda Daşti Qipçoqdagi köplab turkiy va möğul qabilalari özbek nomini öz nomi sifatida qabul qiladi.
1282-1350 yillarda yaşab ötgan tarixçi va geograf Hamdullah Qazviniy özining «Tarixi Ğuzida» (Tanlangan tarix) asarida Oltin Ördada yaşovçi xalqlarga nisbatan «özbekiyan» nomini qöllaydi va Şarqiy Daşti Qipçoqni «memlaketi özbek» deb ataydi.
Bu orqali bilişimiz mumkinki, XIV asr örtalaridanoq özbek nomi xalq nomi sifatida işlatila boşlangan.
Ba’zi taxminlarga köra esa, «özbek» nomi Daşti Qipçoqda Özbekxondan oldin ham mavjud bölgan. Xususan, Uluğbekning «Tarixi arba ulus» (Tört ulus tarixi) asarida Özbekxonning taxtga ötirişi haqida şunday deyilgan — «Özbek ulusi unga berildi».
Şunday qilib, Oltin Örda parçalangaç, Abulxayrxon boşçiligidagi özbeklar janubi-şarqqa yurib, Sirdaryo böyida «Özbek ulusi»ga asos soladi. Aynan şu davrda özbek va qozoq xalqlarining ajralişi yuz beradi. Ya’ni Abulxayrxon bilan ziddiyatga borgan bazi qabila sardorlari Özbek ulusini tark etadi va alohida xonlikka asos soladi. Aynan bir ildizga egaligi sabab özbek va qozoq uruğlari deyarli bir xil.
Abulxayrxon hukmronligi davrida özbeklar Sirdaryo şimolida muqim örnaşa boşlaydi. Ular Temuriylar hukmronlik qilayotgan Movarounnahr işlariga ham tez-tez aralaşib turadi. Xususan, Abulxayrxon taniqli temuriyzoda Uluğbekka özining qizini uzatadi. Uluğbek fojiali tarzda halok bölgaç, Abulxayrxon boşqa temuriy şahzoda Abu Saidga taxtni egallaşda yordam beriş uçun Samarqandga yuriş qiladi va Uluğbekning qizi Robiya Sulton Begimni öz nigohiga oladi.
Biroq Abulxayrxon 1468 yilda vafot etgaç, uning davlati taxt uçun içki kuraşlar oqibatida tanazzulga yuz tutadi. Özbek ulusi yerlari Qozoq xonligi tomonidan bosib olinadi. Abulxayronning avlodlari qoçib ketib, Daşti Qipçoq va Movarounnahrdan panoh topadi.
Ulardan biri, Abulxayrxonning nevarasi Şayboniyxon bobosi davlatini tiklaş uçun kuraş boşlaydi. Sirdaryo böyidagi şaharlarni böysundirgan Şayboniyxon 1499 yilda içki uruşlardan zaiflaşib qolgan Temuriylar davlatiga hujum qiladi. Temuriylardan unga faqatgina Bobur Mirzo jiddiy qarşilik körsatadi. Şayboniyxon va temuriy Bobur Mirzo kuraşi özbek şahzodasining ğalabasi bilan tugaydi.
Muvorounnahrda Daşti Qipçoq özbeklari hukmronligi örnatiladi.
Şayboniyxon 1510 yilda Eron şohi Ismoil Safaviy bilan jangda fojiali tarzda halok böladi. Biroq uning avlodlari, Ubaydullaxon va Muhammad Temur 1512 yilda Safaviylar va Boburning birlaşgan qöşinini tor-mor etib, Movarounnahr ustidan hukmronlikni saqlab qoladi. Bu yerda mintaqa aholisining şia safaviylaridan köra, sunniy özbek şahzodalarni qöllab-quvvatlaşi ham katta rol öynaydi.
Özbek ulusi
Xuddi şu davrda Daşti Qipçoq özbeklari Movarounnahrda ikkinçi özbek davlatiga asos soladi. Bu Xiva xonligi edi. Xiva xonligiga ham Jöjining beşinçi öğli Şaybon avlodlari asos soladi. Xiva xonligining birinçi xoni Elbarsxonning otasi Bureke sulton Özbek ulusi taxti uçun kuraşda Şayboniyxon tomonidan öldirilgan edi. Şu sabab Xivadagi özbek xonlari va Buxorodagi özbek elitasi örtasida ziddiyat mavjud edi. Biroq ularning har ikkisi ham Daşti Qipçoq özbeklari bölib, Abulxayrxonning «Özbek ulusi» davlatida yaşagan.
Şayboniyxon Movarounnahrni egallab, yangi özbek davlatiga asos solgaç, Daşti Qipçoqdagi ruslar va qozoqlar hujumidan çarçagan yuzlab özbek qabilalari şiddat bilan Movarounnahrga köçib kela boşlaydi. Ularning bu migratsiyasi butun Şayboniylar va Aştarxoniylar sulolasi hukmronligi davrida davom etadi. Jumladan, Aştarxoniylarning özi ham Daşti Qipçoqdan Buxoro xonligiga Şayboniyxondan yarim asr keyin, 1558 yilda kelgandi.
Har ikki xonlikka ham özbeklar keng kölamda köçib kelib örnaşadi.
Özbeklarning yirik migratsiyasi ortidan ölkada turkiy uruğlarning soni keskin oşadi va turkiy til fors tilini Movarounnahrdan tamomila siqib çiqaradi.
Bu yerda hozirgi özbek xalqi ajdodlarining barçasi Daşti Qipçoqdan XVI asrda köçib kelgan, ölkaning bundan oldingi tarixida örni bölmagan degan ma’no yöq.
Turkiy uruğlarning Movarounnahr yoxud hozirgi Özbekiston yerlarida muqim örnaşa boşlaşi XI asrdan, Qarluq-qoraxoniylar davridan boşlangan edi. Keyingi asrlarda ham turli turkiy qabilalarning mintaqaga migratsiyasi töxtamagan. Ammo ular özbek deb atalmagan.
XVI asrdan Özbekiston zaminiga kirib kelgan turkiy özbek qabilalari bu yerda oldindan yaşab kelayotgan boşqa turkiy qabilalar bilan aralaşib, qöşilib ketadi. Zero, bu davrda hali milliy birliklar şakllanmagan, ölka xalqlari özlarini birinçi navbatda musulmon va turkiy deb hisoblar edi. Movarounnahrning musulmon turkiy qabilalari va Daşti Qipçoqning musulmon özbek uruğlari tezda bir-biri bilan assimilyatsiyaga kirişadi.
Xalqlarning milliy etnogenezi juda murakkab jarayon, şu jumladan özbek xalqiniki ham. Unda juda köplab xalqlar, qabilalar va uruğlar iştirok etgan, biroq ularning katta qismi turkiy xalqlar edi va bu turkiylarning katta qismi XVI asrdan mintaqaga kirib kela boşlagan özbeklar edi.
Yevropaliklarning 1735 yilgi Markaziy Osiyo xaritasi
Özbek qabilalarning yirik migratsiyasidan söng Şayboniyxon asos solgan davlat Özbeklar yurti yoki Özbekiston deb atala boşlangan.
Masalan, Safaviylar şohi Tahmasp öz hujjatlarida Şayboniylar davlatini Özbakiston deb atagan. Mintaqa şoirlaridan Turdi Faroğiy ilk bor «Özbekiston» atamasini qöllagan:
Dur ahdu tang çaşmu besaru ya’juj vazʼ,
Muxtalif mazhab guruhi özbakistondur bu mulk.
Yoxud
Tor köngulli beklar, manman demang kenglik qiling,
Töqson ikki bovli özbek yurtin tenglik qiling.
Şayboniylar va Joniylar boşqargan Buxoro xonligining ikkinçi nomi Özbekiston hisoblanib, öşa davrdagi Yevropa xaritalarida ham Buxoro yerlari Özbakiston deb yozilgan. Şu tariqa, özbek nomi xalq va davlat nomiga aylanadi hamda qadimgi Movarounnahr aholisining katta qismi özini özbeklar deb atay boşlaydi.
Özbeklar asos solgan Buxoro va Xiva xonliklarida özbek birligi mustahkam bölgan. Hukmron sulola özbek bölgaç boşqalar ham özbek bölişga harakat qilgan. Xonliklarda özbeklarni aniqlaş uçun 92 özbek uruği röyxati ham tuzilgan. U orqali qaysi uruğlar özbek nomiga ega bölişi körsatilgan.
Biroq özbek xalqi va uning uruğlarni ajratolmaslik hollari ham köp uçragan. Oddiy aholi köp hollarda manğit, qönğirot, qiyot kabi uruğ nomlari va özbek nomining farqiga bormagan. Asosan poytaxtlar aholisi özini töliq özbek deb atagan.
Qöqon esa özbek markazlaridan uzoqroqdaligi hamda qozoq va qirğiz uruğlari ham hududda köpligi bois biroz murakkabroq vaziyatda bölgan, ammo bu yerda ham özbek birligi baribir kuçli bölgan. Buni qöqonlik şoira Anbar Otinning uşbu misralaridan ham biliş mumkin:
Qöşilib mulki Farğona örusga bu saro böldi,
Örus özbek eliga bir tuğuşgandek ağo böldi.
Töğri bu şerda aslida juda yoqimsiz mano bor, ammo tarixiy manba ölaroq bu misralar Qöqon xonligi aholisi ham özbek deb atalganini tasdiqlaydi.
Biroq Markaziy Osiyoda fransuz inqilobidan söng paydo bölgan zamonaviy aniq milliy birliklar bölmagan albatta. Yevropada fransuzlar boşlab bergan milliy bölinişni özlaştirgan ruslar Markaziy Osiyoni bosib olgaç, bu yerda ham milliy birliklarni şakllantirişga kirişadi. Xalqlarni millatlarga bölişda asosan köçmançilik va örtoqlikka tayaniladi: özbek, qirğiz va qozoqlar köçmançilar deb hisoblanadi.
Ötroq aholidan sun’iy sart millatini yaratişga harakat qilinadi. Lekin jadidlar va millat fidoyilari xizmati bilan Markaziy Osiyoda sun’iy millat yaratiş loyihasi amalga oşmaydi. Aksinça, jadidlar «özbek» nomini köproq qöllab, aholi orasida uşbu nomni keng tarqatadi. Ular ötroq aholi özbek ekanligini ta’kidlab, Moskvadagilarni ham bunga işontiradi.
Rossiya imperiyasi qulatilib, bolşeviklar hokimiyatga kelgaç, ular imperiyaçilarning emas, jadidlarning milliy özliklar borasidagi qaraşlarini qabul qiladi. Şu asosda 1924 yilgi milliy-çegaralanişlar ötkazilib, Özbekiston SSR davlati taşkil qilinadi hamda uning tarkibiga özbeklar yaşovçi Buxoro amirligi, Xiva va Qöqon xonliklari yerlari kiritiladi. Tojikiston ASSR ham tarixan özbeklar hukmron bölgan xonlik tarkibida bölgani bois, Özbekiston SSR tarkibida qoldiriladi. Biroq oradan 4 yil ötib alohida respublika sifatida taşkil etiladi.
Sovet tarixçilari ölka xalqlarini bir-biridan uzoqlaştiriş uçun ularning tarixi, tili va boşqa özliklarini sun’iy ravişda özgartirdi. Xususan, özbeklar tarixi Daşti Qipçoqdan kelgan özbeklarga emas, miloddan avvalgi davrlarda yaşagan qabilalarga boğlandi. Şayboniyxon va Bobur kuraşi asnosida butun şayboniylar va ular bilan kelgan özbeklar yomonotliq qilindi.
Özbekiston davlati şu tariqa paydo böldi, rivojlandi, tarqaldi. Özbek nomi va özbek xalqi faqatgina 1924 yilda taşkil topgan degan qaraş mutlaqo asossiz va xatodir.
Özbek nomi bir neça asrlar davomida işlatildi va maşhur böldi. Özbek xalqi ajdodlari bu nomni va bu nomdagi xalq yaşovçi yerlarni yuzlab yillar davomida boşqardi va himoya qildi.
