Tramp işi: sobiq prezident qamalişi mumkin. Bu uning saylovdagi iştirokiga qanday ta’sir qiladi?
|15:43 / 11.04.202317 52714 min
4 aprel kuni Nyu-Yorkdagi Manhetten prokuraturasi AQŞ sobiq prezidenti Donald Trampni rasman hisbga oldi. Unga hujjatlarni soxtalaştiriş ayblovi qöyildi. Sud Trampni qamoqqa olişga buyruq bermadi, u suddan keyinoq öz samolyotida Floridaga uçib, tarafdorlari oldida çiqiş qilişga ulgurdi.
Foto: Andrew Kelly / Getty Images / AFP / Scanpix / LETAFoto: Andrew Kelly / Getty Images / AFP / Scanpix / LETA
Tramp öz çiqişida dunyoni uçinçi jahon uruşidan ogohlantirdi va bu Bayden administratsiyasi vaqtida sodir bölişi mumkinligini aytdi. Sobiq prezident öziga qöyilgan ayblovni tan olmayapti va 2024 yilgi prezidentlik saylovlarida iştirok etiş fikridan qaytgani yöq. Xöş, Tramp prezidentlik saylovlarida iştirok eta oladimi?
Ayni vaqtda Tramp atrofida nimalar bölmoqda?
AQŞ tarixida ilk marta mamlakatning amaldagi yoki sobiq prezidentiga qarşi jinoiy iş oçildi. Tramp unga qarşi ayblov öqib eşittirilişi uçun özi yaşaydigan Florida ştatidan Nyu-Yorkka çaqirtirildi. U öz samolyotida va öz qöriqçilari hamrohligida sud binosiga bordi. Manhetten prokuraturasi Trampni faqat rasmiyatçilik uçun hibsga olgan böldi. Keyin Trampdan barmoq izlari olindi, lekin jinoiy iş hujjatlari uçun har tomonidan suratga tuşirilmadi. Sobiq prezident unga nisbatan ayblov öqib eşittirilgaç, sud zalini tark etdi. Undan tovon puli ham talab qilinmadi.
Donald Tramp sud majlisi oldidan
Angus Mordant / Bloomberg / Getty Images
Sobiq prezidentga qarşi bu ayblov doirasida bunday protsedura ötkazilişi kutilgandi. Çunki Katta jyuri deb ataladigan sudyalar guruhi Trampga qarşi ayblovni asosli deb topgandi. Ammo baribir ayblovdan nimalar örin olişi, Tramp unga qanday munosabat bildirişi qiziq edi.
Tramp özini hisbga olişlari haqida bu iş rasmiylaştirilişidan bir neça kun avval aytib bölgandi. Şundan keyin AQŞ naşrlarida Tramp sudga çaqirtirilişi jarayonini prezidentlik saylovlaridagi asosiy tarğibot kampaniyasiga aylantirmoqçi ekani haqida yoza boşlaşdi.
Ma’lum bölişiça, Trampga sudyalar bilan videoaloqa orqali muloqot qiliş taklif etilgan, ammo 45-prezident sudda şaxsan iştirok etişini aytgan. Trampning advokatlariga yaqin manbaga köra, u suddan oldin özini göyoki Iso masihga qiyoslagan va şunday degan: «Siz bunga majbur bölmasligingiz uçun tört tomondan yoğilayotgan bu dardni özim qabul qilişga tayyorman. Agar ular bu işni men bilan qila olişsa, demak qolgan hammagaça yetib borişadi».
Sud kuni Tramp yaxşigina hayajonlandi. Nyu-York köçalarida Trampning yuzlab tarafdorlari va ulardan kam bölmagan tanqidçilari çiqişdi. Tramp suddan çiqqaç, jurnalistlar bilan suhbatlaşmadi va maşinasiga ötirib aeroportga yöl oldi. Sud unga işni ommaviy izohlaşni taqiqlamadi, lekin «keskin bayonotlardan tiyiliş»ni söradi.
Mavzuga oid
Ammo Tramp sudning aytganini qilmadi – Floridaga yetib borişi bilan öz tarafdorlari oldida nutq sözlab, dunyo uçinçi jahon uruşi arafasida turganini aytdi. U Bayden vaqtida dunyo yadro uruşiga juda yaqin kelgani, «mamlakatning rasvosi çiqayotgani», yagona aybi «ba’zilar rasvosini çiqargan Amerikani jon-jahdi bilan himoya qilgani» ekanini aytdi.
Sobiq prezidentning özi esa bu çiqişi juda xotirjam ötgani, faqat bir joyda «uni yomon köruvçi sudya va qizi haqida» gapirganini iddao qildi. Tramp sudyaning qiziga bejiz urğu qaratmagan. Uning ustidan oçilgan işni körayotgan sudya Xuan Merçananing qizi demokratlarga köp marta saylov kampaniyasi uçun onlayn strategiya tuzib bergan. Xususan, 2020 yilgi prezidentlik saylovlari vaqtida ham. Ammo ekspertlar bu sudya mustaqil qaror qabul qilişiga tösqinlik qiladigan omil emas deb hisoblagan.
Donald Trampning tarafdorlari va muxoliflari sud binosi oldida
Spencer Platt / Getty Images / AFP / Scanpix / LETA
Çalkaş ayblov
Nyu-York ştati prokurorlari yiğilişidan keyin Alvin Bregg ayblovni oşkor qildi. Unga köra Tramp 2016 yilgi prezidentlik saylovlaridan avval National Enquirer jurnali va AMI kompaniyasi bilan saylov kampaniyasiga salbiy ta’sir körsatişi mumkin bölgan ma’lumotlarni yaşirişga yordam beriş böyiça kelişuv qilgan. Kelişuvga köra AMI Trampga muammo tuğdirişi mumkin bölgan ma’lumotlarni izlab topişi, bu haqida sobiq prezidentni xabardor qilişi, ularni çop etiş huquqini sotib olib, tabiiyki heç qayerda e’lon qilmasligi kerak bölgan.
Masalan, 2015 yilda Trump Tower'ning eşikboni jurnalistlarga Trampning nikohsiz tuğilgan farzandi borligi haqidagi ma’lumotni sotmoqçi böladi. Bundan xabar topgan AMI kompaniyasi vakillari uning «oğzini yopiş uçun» 30 ming dollar bergan. Saylovga yaqin qolganida esa kompaniya vakillari Tramp bilan jinsiy aloqa qilgan ikki ayol bu haqda «gullab qöyişi» mumkinligidan xabar topadi. Ularning har biri jim yurişi uçun 100 ming dollardan olgan. Tramp esa AMI rahbariyatiga minnatdorçilik bildirib, ularni inauguratsiya marosimiga ham taklif qilgan.
Ayblovga köra, Tramp va kompaniya vakillari örtasida advokat Maykl Koen örtakaşlik qilgan. Ayblovdagi eng şov-şuvli epizod bölmiş pornoaktrisa Stormi Deniyelsga ham aynan mana şu advokat 130 ming dollar bergani aytilgan. Tramp yuristga bu xarajatlarni qoplaşini va’da qiladi. Soliqlar va bonuslar bilan qöşganda esa bu pul 420 ming dollarga aylangan hamda 2017 yil davomidagi oylik tölovlarga qöşib berilgan. Uşbu xarajatlar rasmiy hujjatlarda advokatlik xizmati uçun deb yozilgan.
Ayblovga köra bu masalani Tramp advokat Koen bilan şaxsan muhokama qilgan. Hatto Oq uydagi Oval kabinetda ham bu haqda gaplaşgan. Advokat pullarni ötkazişda işlatgan 34 ta invoyslar, çeklar, vauçerlar – hammasi alohida-alohida biznes-hisobotda hujjatlarni soxtalaştiriş deb qayd etilib, 34 ta hujjat sifatida röyxatga olingan.
Aslida Nyu-Yorkda hisobotlarni soxtalaştiriş oğir jinoyat hisoblanmaydi. Ammo 2018 yilda advokat Koen jim turiş uçun pul beriş noqonuniy ekanini tan olgan. Tramp va advokati saylov kampaniyasini moliyalaştirişda ayblanmoqda. Soliqlarni tölaşdan boş tortişda ham ayblangan Koen uç yil qamoq jazosini ham olgandi. Trampga qarşi ayblov esa oğir jinoyat sifatida qayd etilgan, çunki ayblovda sobiq prezidentning harakatlari boşqa jinoyatni yaşirişda xizmat qilgan deb hisoblagan.
Şu bois Trampga 34 ta qalbakilaştirilgan ayblovning barçasi uçun 4 yildan qamoq jazosi xavf solmoqda. Ya’ni umumiy hisobda 136 yil. Aynan mana şu yerda jinoiy işda çalkaşlik boşlanadi. Prokuratura Tramp sodir etgan iş göyoki boşqa jiddiy jinoyatni yaşirganini isbotlab berişi kerak.
Iş böyiça keyingi mahkama 2023 yil 4 dekabrga belgilangan. Tomonlarni eşitiş 2024 yil yanvarida boşlanadi. Trampning advokatlari esa bu jarayon bahorda boşlanişi haqiqatga yaqinligini aytgan.
Trampga yana qanday ayblovlar qöyilmoqda?
Trampga qarşi Nyu-Yorkda oçilgan iş sudgaça yetib bordi. Va bu oxirgisi emas. Sobiq prezidentga qarşi oçilgan yana uçta ayblov borki, ular boşlanğiç bosqiçda turibdi. Birinçidan, Trampning 2021 yil 6 yanvar kuni Kapitoliyga bosqinda aloqadorligi tekşirilmoqda. Bu iş bilan maxsus mustaqil prokuror Jyek Smit şuğullanyapti. Dastlabki yarim yilda prokuror tergov uçun sörov xati yuboriş, bu xatlarni rad etuvçi omillarga qarşi kuraşiş bilan şuğullandi. Katta ehtimol bilan bu borada Trampning tarafdorlari qatorida u Baydenning saylovdagi ğalabasini tan olmaslikka köndirgan sobiq vitse-prezident Mayk Pens ham körsatma beradi.
Kapitoliyga kirişga urinayotgan namoyişçilar. Vaşington, 2021 yil 6 yanvar
Victor J. Blue / Bloomberg / Getty Images
Ikkinçi iş Trampning qarorgohidan topilgan maxfiy hujjatlar bilan boğliq. Prokuror uçun bu iş «yanada qiziqarli» bölişi tabiiy. Prokuror bu iş doirasida prezident maxfiy xizmatlardagi bir neça qöriqçi va hatto Trampning advokatlaridan birini söroq qilişga ulgurgan.
Trampni huquq işlariga aralaşişda ayblaşlari ham heç gap emas. Washington Post manbalariga köra, hujjatlar solingan qutilar çaqiruv xati kelganidan keyin atayin yaşirib qöyilgan. Sobiq prezident esa hujjatlarni saralaş bilan şaxsan şuğullangan.
Va nihoyat, 2023 yil yanvar oyida Jorjiya Katta jyurisidagi sudyalar Tramp ştatdagi kotibga uning Bayden ustidan ğalabasi uçun yetmay qolgan «11 mingta ovozni topişi»ni aytib qilgan qönğiroği borasida bir fikrga kelgan. Bu iş borasida ayblanayotganlar ismi va ular qaysi modda böyiça ayblanayotgani ham oşkor qilinmagan.
Bu işlar böyiça suriştiruv işlariga bir neça oy vaqt ketadi. Prokurorlar bu işni olib boriş davomida siyosiy jarayonlarni ham hisobga olişi kerak böladi. Bir guruh huquqşunoslar saylov oldidan ayblov e’lon qilib qaysidir tomonga «öynab qöyiş»dan qörqmoqda. Ayrimlar ayblov e’lon qiliş Trampga özini oqlaş va şov-şuv kötariş imkonini berişidan xavotirda. Yana ba’zilar esa ayblov böyiça obektiv sudyalar topilişiga işonmaydi. Nyu-Yorkda e’lon qilingan ayblov ham qolgan işlar böyiça şuğullanayotganlarga imkoniyatlarni çamalaşga yordam beradi.
Endi saylov nima böladi? Trampning imkoniyati yöqmi?
Respublikaçilarning partiya içida nomzodini aniqlaştiriş uçun ötkazadigan praymerizi 2024 yil fevral oyida boşlanadi. Bu vaqtda Tramp ustidan iş sudga oşirilgan böladi. Agar iş böyiça Trampni aybdor deb topib, qamoqqa hukm qilişsa ham bu uni saylovda qatnaşiş huquqidan mahrum etolmaydi. Tramp qamalişi ehtimoli esa juda past. AQŞ saylov qonunçiligida qamoq nomzod bölişga tösqinlik qilişi haqida band yöq.
Aftidan, jinoiy iş oçilişi Tramp uçun ayni muddao bölgan. Çunki hali saylov boşlanişiga ikki yil bölsa-da, Tramp öziga qarşi huquqiy işdan piar yölida foydalanişni boşladi. Bu esa unga kamida respublikaçilarning asosiy nomzodi bölib qoliş imkonini yaratadi.
2016 yil Tramp praymerizni faqat va faqat özi haqidagi muhokamaga aylantiriş orqali yutgandi. Hozir ham hammasi aynan Tramp xohlagandek – asosiy muhokamalar markazida u bölib turibdi. Unga qarşi iş oçilgaç, barça obröli respublikaçilar bu iş siyosiylaşgani haqida gapirişga, ya’ni Trampni oqlaşga majbur böldi. Bu orqali esa katta respublikaçilar demokratlarning asosiy duşmani – Tramp degan xulosani tasdiqlab qöydi.
Florida gubernatori Ron Desantis rafiqasi Keysi Desantis va farzandlari bilan gubernatorlik uçun saylovlarda Demokratik partiya nomzodi Çarli Krist ustidan qozonilgan ğalabadan keyin Tampa konferens-markazi sahnasida. 2022 yil 8 noyabr
Octavio Jones / Getty Images
Hozirça faqat Florida gubernatori Ron Desantis öz öyinini öynaşda davom etmoqda. U respublikaçilar orasida Trampning asosiy raqibidek körinyapti. Gubernator Trampni qöllab qöyar ekan özi haqida eslatişni ham unutmayapti. Desantis hozirça nomzodini ilgari surişi haqida gapirgani yöq, lekin konservatorlar u Trampning asosiy raqibi ekanini bilib bölişdi.
Katta jyurilarning qarori e’lon qilingaç, u Floridada sobiq prezidentni Nyu-Yorkka ekstraditsiya qiliş masalasi körilmayotgani haqida yozdi. Bu gap bilan Desantis kuçli işora qildi. Avvalo AQŞ konstitutsiyasi har qanaqasiga ekstraditsiya qilişni talab etardi. Bundan taşqari, Desantis bölajak raqibi Trampni xuddi qoçoqdek körsatib qöydi.
Yana bir gal esa Florida gubernatori Trampni hazil bilan «öyib oldi». «Oçiğini aytadigan bölsam, pornoaktrisalarga jim yurişi uçun pul berişning nozik sir-asrorlarini unçalik tuşunmayman», deb yozdi u.
Ekspertlar Florida gubernatori Trampning auditoriyasini ham öziga oğdirib olişga intilayotganiga e’tibor qaratişdi. Masalan, u Nyu-Yorkdagi Tramp işi böyiça prokuror Alvin Bregg Jorj Soros tomonidan qöllanişini aytib keladi. Bu esa öngçilar davrasidagi siyosiy işora hisoblanadi.
Ammo Florida gubernatori qançalik harakat qilmasin oxirgi haftalarda respublikaçilar orasida Trampning reytingi keskin kötarilib ketdi. Bundan taşqari, sud arafasidagi tört kun içida Trampning saylov kampaniyasiga 8 million dollar pul tuşgan.
Ammo hozirgi holat Tramp uçun juda yaxşi deyişga şoşmaslik kerak. Çunki sobiq prezident yaxşigina tuzoqqa tuşib qolişi ham heç gap emas. Uning radikal respublikaçilar orasida obrösi har qança kötarilmasin asosiy saylovda baribir beçora nomzod bölib qolişi haqiqatga yaqin. Oxirgi sörovlarga köra Trampga qöyilgan ayblovni har ikki partiyaga ham a’zo emasligini aytgan amerikaliklarning 62 foizi qöllagan.
Bundan taşqari, Tramp prezidentlikka nomzod bölgan oxirgi 20 yildagi barça demokratlar ustidan jinoiy iş oçiş kerakligini aytib çiqişi fonida respublikaçilarning uning himoyasiga qaratilgan çaqiruvlari işonçsiz körinib qolmoqda. Trampga demokratlar haqida aytgan bu gaplari hali albatta eslatiladi.
