Tramp ishi: sobiq prezident qamalishi mumkin. Bu uning saylovdagi ishtirokiga qanday ta’sir qiladi?

Tramp o‘z chiqishida dunyoni uchinchi jahon urushidan ogohlantirdi va bu Bayden administratsiyasi vaqtida sodir bo‘lishi mumkinligini aytdi. Sobiq prezident o‘ziga qo‘yilgan ayblovni tan olmayapti va 2024 yilgi prezidentlik saylovlarida ishtirok etish fikridan qaytgani yo‘q. Xo‘sh, Tramp prezidentlik saylovlarida ishtirok eta oladimi?

Ayni vaqtda Tramp atrofida nimalar bo‘lmoqda?

AQSh tarixida ilk marta mamlakatning amaldagi yoki sobiq prezidentiga qarshi jinoiy ish ochildi. Tramp unga qarshi ayblov o‘qib eshittirilishi uchun o‘zi yashaydigan Florida shtatidan Nyu-Yorkka chaqirtirildi. U o‘z samolyotida va o‘z qo‘riqchilari hamrohligida sud binosiga bordi. Manhetten prokuraturasi Trampni faqat rasmiyatchilik uchun hibsga olgan bo‘ldi. Keyin Trampdan barmoq izlari olindi, lekin jinoiy ish hujjatlari uchun har tomonidan suratga tushirilmadi. Sobiq prezident unga nisbatan ayblov o‘qib eshittirilgach, sud zalini tark etdi. Undan tovon puli ham talab qilinmadi.

Sobiq prezidentga qarshi bu ayblov doirasida bunday protsedura o‘tkazilishi kutilgandi. Chunki Katta jyuri deb ataladigan sudyalar guruhi Trampga qarshi ayblovni asosli deb topgandi. Ammo baribir ayblovdan nimalar o‘rin olishi, Tramp unga qanday munosabat bildirishi qiziq edi.

Tramp o‘zini hisbga olishlari haqida bu ish rasmiylashtirilishidan bir necha kun avval aytib bo‘lgandi. Shundan keyin AQSh nashrlarida Tramp sudga chaqirtirilishi jarayonini prezidentlik saylovlaridagi asosiy targ‘ibot kampaniyasiga aylantirmoqchi ekani haqida yoza boshlashdi.

Ma’lum bo‘lishicha, Trampga sudyalar bilan videoaloqa orqali muloqot qilish taklif etilgan, ammo 45-prezident sudda shaxsan ishtirok etishini aytgan. Trampning advokatlariga yaqin manbaga ko‘ra, u suddan oldin o‘zini go‘yoki Iso masihga qiyoslagan va shunday degan: «Siz bunga majbur bo‘lmasligingiz uchun to‘rt tomondan yog‘ilayotgan bu dardni o‘zim qabul qilishga tayyorman. Agar ular bu ishni men bilan qila olishsa, demak qolgan hammagacha yetib borishadi».

Sud kuni Tramp yaxshigina hayajonlandi. Nyu-York ko‘chalarida Trampning yuzlab tarafdorlari va ulardan kam bo‘lmagan tanqidchilari chiqishdi. Tramp suddan chiqqach, jurnalistlar bilan suhbatlashmadi va mashinasiga o‘tirib aeroportga yo‘l oldi. Sud unga ishni ommaviy izohlashni taqiqlamadi, lekin «keskin bayonotlardan tiyilish»ni so‘radi.

Ammo Tramp sudning aytganini qilmadi – Floridaga yetib borishi bilan o‘z tarafdorlari oldida nutq so‘zlab, dunyo uchinchi jahon urushi arafasida turganini aytdi. U Bayden vaqtida dunyo yadro urushiga juda yaqin kelgani, «mamlakatning rasvosi chiqayotgani», yagona aybi «ba’zilar rasvosini chiqargan Amerikani jon-jahdi bilan himoya qilgani» ekanini aytdi.

Sobiq prezidentning o‘zi esa bu chiqishi juda xotirjam o‘tgani, faqat bir joyda «uni yomon ko‘ruvchi sudya va qizi haqida» gapirganini iddao qildi. Tramp sudyaning qiziga bejiz urg‘u qaratmagan. Uning ustidan ochilgan ishni ko‘rayotgan sudya Xuan Merchananing qizi demokratlarga ko‘p marta saylov kampaniyasi uchun onlayn strategiya tuzib bergan. Xususan, 2020 yilgi prezidentlik saylovlari vaqtida ham. Ammo ekspertlar bu sudya mustaqil qaror qabul qilishiga to‘sqinlik qiladigan omil emas deb hisoblagan.

Chalkash ayblov

Nyu-York shtati prokurorlari yig‘ilishidan keyin Alvin Bregg ayblovni oshkor qildi. Unga ko‘ra Tramp 2016 yilgi prezidentlik saylovlaridan avval National Enquirer jurnali va AMI kompaniyasi bilan saylov kampaniyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni yashirishga yordam berish bo‘yicha kelishuv qilgan. Kelishuvga ko‘ra AMI Trampga muammo tug‘dirishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni izlab topishi, bu haqida sobiq prezidentni xabardor qilishi, ularni chop etish huquqini sotib olib, tabiiyki hech qayerda e’lon qilmasligi kerak bo‘lgan.

Masalan, 2015 yilda Trump Tower'ning eshikboni jurnalistlarga Trampning nikohsiz tug‘ilgan farzandi borligi haqidagi ma’lumotni sotmoqchi bo‘ladi. Bundan xabar topgan AMI kompaniyasi vakillari uning «og‘zini yopish uchun» 30 ming dollar bergan. Saylovga yaqin qolganida esa kompaniya vakillari Tramp bilan jinsiy aloqa qilgan ikki ayol bu haqda «gullab qo‘yishi» mumkinligidan xabar topadi. Ularning har biri jim yurishi uchun 100 ming dollardan olgan. Tramp esa AMI rahbariyatiga minnatdorchilik bildirib, ularni inauguratsiya marosimiga ham taklif qilgan.

Ayblovga ko‘ra, Tramp va kompaniya vakillari o‘rtasida advokat Maykl Koen o‘rtakashlik qilgan. Ayblovdagi eng shov-shuvli epizod bo‘lmish pornoaktrisa Stormi Deniyelsga ham aynan mana shu advokat 130 ming dollar bergani aytilgan. Tramp yuristga bu xarajatlarni qoplashini va’da qiladi. Soliqlar va bonuslar bilan qo‘shganda esa bu pul 420 ming dollarga aylangan hamda 2017 yil davomidagi oylik to‘lovlarga qo‘shib berilgan. Ushbu xarajatlar rasmiy hujjatlarda advokatlik xizmati uchun deb yozilgan.

Ayblovga ko‘ra bu masalani Tramp advokat Koen bilan shaxsan muhokama qilgan. Hatto Oq uydagi Oval kabinetda ham bu haqda gaplashgan. Advokat pullarni o‘tkazishda ishlatgan 34 ta invoyslar, cheklar, vaucherlar – hammasi alohida-alohida biznes-hisobotda hujjatlarni soxtalashtirish deb qayd etilib, 34 ta hujjat sifatida ro‘yxatga olingan.

Aslida Nyu-Yorkda hisobotlarni soxtalashtirish og‘ir jinoyat hisoblanmaydi. Ammo 2018 yilda advokat Koen jim turish uchun pul berish noqonuniy ekanini tan olgan. Tramp va advokati saylov kampaniyasini moliyalashtirishda ayblanmoqda. Soliqlarni to‘lashdan bosh tortishda ham ayblangan Koen uch yil qamoq jazosini ham olgandi. Trampga qarshi ayblov esa og‘ir jinoyat sifatida qayd etilgan, chunki ayblovda sobiq prezidentning harakatlari boshqa jinoyatni yashirishda xizmat qilgan deb hisoblagan.

Shu bois Trampga 34 ta qalbakilashtirilgan ayblovning barchasi uchun 4 yildan qamoq jazosi xavf solmoqda. Ya’ni umumiy hisobda 136 yil. Aynan mana shu yerda jinoiy ishda chalkashlik boshlanadi. Prokuratura Tramp sodir etgan ish go‘yoki boshqa jiddiy jinoyatni yashirganini isbotlab berishi kerak.

Ish bo‘yicha keyingi mahkama 2023 yil 4 dekabrga belgilangan. Tomonlarni eshitish 2024 yil yanvarida boshlanadi. Trampning advokatlari esa bu jarayon bahorda boshlanishi haqiqatga yaqinligini aytgan.

Trampga yana qanday ayblovlar qo‘yilmoqda?

Trampga qarshi Nyu-Yorkda ochilgan ish sudgacha yetib bordi. Va bu oxirgisi emas. Sobiq prezidentga qarshi ochilgan yana uchta ayblov borki, ular boshlang‘ich bosqichda turibdi. Birinchidan, Trampning 2021 yil 6 yanvar kuni Kapitoliyga bosqinda aloqadorligi tekshirilmoqda. Bu ish bilan maxsus mustaqil prokuror Jyek Smit shug‘ullanyapti. Dastlabki yarim yilda prokuror tergov uchun so‘rov xati yuborish, bu xatlarni rad etuvchi omillarga qarshi kurashish bilan shug‘ullandi. Katta ehtimol bilan bu borada Trampning tarafdorlari qatorida u Baydenning saylovdagi g‘alabasini tan olmaslikka ko‘ndirgan sobiq vitse-prezident Mayk Pens ham ko‘rsatma beradi.

Ikkinchi ish Trampning qarorgohidan topilgan maxfiy hujjatlar bilan bog‘liq. Prokuror uchun bu ish «yanada qiziqarli» bo‘lishi tabiiy. Prokuror bu ish doirasida prezident maxfiy xizmatlardagi bir necha qo‘riqchi va hatto Trampning advokatlaridan birini so‘roq qilishga ulgurgan.

Trampni huquq ishlariga aralashishda ayblashlari ham hech gap emas. Washington Post manbalariga ko‘ra, hujjatlar solingan qutilar chaqiruv xati kelganidan keyin atayin yashirib qo‘yilgan. Sobiq prezident esa hujjatlarni saralash bilan shaxsan shug‘ullangan.

Va nihoyat, 2023 yil yanvar oyida Jorjiya Katta jyurisidagi sudyalar Tramp shtatdagi kotibga uning Bayden ustidan g‘alabasi uchun yetmay qolgan «11 mingta ovozni topishi»ni aytib qilgan qo‘ng‘irog‘i borasida bir fikrga kelgan. Bu ish borasida ayblanayotganlar ismi va ular qaysi modda bo‘yicha ayblanayotgani ham oshkor qilinmagan.

Bu ishlar bo‘yicha surishtiruv ishlariga bir necha oy vaqt ketadi. Prokurorlar bu ishni olib borish davomida siyosiy jarayonlarni ham hisobga olishi kerak bo‘ladi. Bir guruh huquqshunoslar saylov oldidan ayblov e’lon qilib qaysidir tomonga «o‘ynab qo‘yish»dan qo‘rqmoqda. Ayrimlar ayblov e’lon qilish Trampga o‘zini oqlash va shov-shuv ko‘tarish imkonini berishidan xavotirda. Yana ba’zilar esa ayblov bo‘yicha obektiv sudyalar topilishiga ishonmaydi. Nyu-Yorkda e’lon qilingan ayblov ham qolgan ishlar bo‘yicha shug‘ullanayotganlarga imkoniyatlarni chamalashga yordam beradi.

Endi saylov nima bo‘ladi? Trampning imkoniyati yo‘qmi?

Respublikachilarning partiya ichida nomzodini aniqlashtirish uchun o‘tkazadigan praymerizi 2024 yil fevral oyida boshlanadi. Bu vaqtda Tramp ustidan ish sudga oshirilgan bo‘ladi. Agar ish bo‘yicha Trampni aybdor deb topib, qamoqqa hukm qilishsa ham bu uni saylovda qatnashish huquqidan mahrum etolmaydi. Tramp qamalishi ehtimoli esa juda past. AQSh saylov qonunchiligida qamoq nomzod bo‘lishga to‘sqinlik qilishi haqida band yo‘q.

Aftidan, jinoiy ish ochilishi Tramp uchun ayni muddao bo‘lgan. Chunki hali saylov boshlanishiga ikki yil bo‘lsa-da, Tramp o‘ziga qarshi huquqiy ishdan piar yo‘lida foydalanishni boshladi. Bu esa unga kamida respublikachilarning asosiy nomzodi bo‘lib qolish imkonini yaratadi.

2016 yil Tramp praymerizni faqat va faqat o‘zi haqidagi muhokamaga aylantirish orqali yutgandi. Hozir ham hammasi aynan Tramp xohlagandek – asosiy muhokamalar markazida u bo‘lib turibdi. Unga qarshi ish ochilgach, barcha obro‘li respublikachilar bu ish siyosiylashgani haqida gapirishga, ya’ni Trampni oqlashga majbur bo‘ldi. Bu orqali esa katta respublikachilar demokratlarning asosiy dushmani – Tramp degan xulosani tasdiqlab qo‘ydi.

Hozircha faqat Florida gubernatori Ron Desantis o‘z o‘yinini o‘ynashda davom etmoqda. U respublikachilar orasida Trampning asosiy raqibidek ko‘rinyapti. Gubernator Trampni qo‘llab qo‘yar ekan o‘zi haqida eslatishni ham unutmayapti. Desantis hozircha nomzodini ilgari surishi haqida gapirgani yo‘q, lekin konservatorlar u Trampning asosiy raqibi ekanini bilib bo‘lishdi.

Katta jyurilarning qarori e’lon qilingach, u Floridada sobiq prezidentni Nyu-Yorkka ekstraditsiya qilish masalasi ko‘rilmayotgani haqida yozdi. Bu gap bilan Desantis kuchli ishora qildi. Avvalo AQSh konstitutsiyasi har qanaqasiga ekstraditsiya qilishni talab etardi. Bundan tashqari, Desantis bo‘lajak raqibi Trampni xuddi qochoqdek ko‘rsatib qo‘ydi.

Yana bir gal esa Florida gubernatori Trampni hazil bilan «o‘yib oldi». «Ochig‘ini aytadigan bo‘lsam, pornoaktrisalarga jim yurishi uchun pul berishning nozik sir-asrorlarini unchalik tushunmayman», deb yozdi u.

Ekspertlar Florida gubernatori Trampning auditoriyasini ham o‘ziga og‘dirib olishga intilayotganiga e’tibor qaratishdi. Masalan, u Nyu-Yorkdagi Tramp ishi bo‘yicha prokuror Alvin Bregg Jorj Soros tomonidan qo‘llanishini aytib keladi. Bu esa o‘ngchilar davrasidagi siyosiy ishora hisoblanadi.

Ammo Florida gubernatori qanchalik harakat qilmasin oxirgi haftalarda respublikachilar orasida Trampning reytingi keskin ko‘tarilib ketdi. Bundan tashqari, sud arafasidagi to‘rt kun ichida Trampning saylov kampaniyasiga 8 million dollar pul tushgan.

Ammo hozirgi holat Tramp uchun juda yaxshi deyishga shoshmaslik kerak. Chunki sobiq prezident yaxshigina tuzoqqa tushib qolishi ham hech gap emas. Uning radikal respublikachilar orasida obro‘si har qancha ko‘tarilmasin asosiy saylovda baribir bechora nomzod bo‘lib qolishi haqiqatga yaqin. Oxirgi so‘rovlarga ko‘ra Trampga qo‘yilgan ayblovni har ikki partiyaga ham a’zo emasligini aytgan amerikaliklarning 62 foizi qo‘llagan.

Bundan tashqari, Tramp prezidentlikka nomzod bo‘lgan oxirgi 20 yildagi barcha demokratlar ustidan jinoiy ish ochish kerakligini aytib chiqishi fonida respublikachilarning uning himoyasiga qaratilgan chaqiruvlari ishonchsiz ko‘rinib qolmoqda. Trampga demokratlar haqida aytgan bu gaplari hali albatta eslatiladi.