Kreml Yevropa gazsiz «muzlab qolishi»ni aytgandi, ammo bunday bo‘lmadi. Biroq keyingi qishdan xavotirlanish mumkinmi?

Nima bo‘lgandi?

2022 yil kuzida, Yevropada isitish mavsumi boshlanishidan oldin, Rossiya hukumati rasmiylari bir necha marta Yevropa Ittifoqining Rossiyaga «do‘st bo‘lmagan» deb e’lon qilgan mamlakatlari kelayotgan qishda rus uglevodorodlarisiz muzlashini bashorat qilgandi. Vladimir Putin Rossiyaga qarshi sanksiyalar kiritilgandan keyin Yevropa Ittifoqini «yana bir marta o‘ylab ko‘rish»ga chaqirdi — aks holda mintaqaga «gaz ham, neft ham, ko‘mir va mazut ham» yubormaslikka va’da berdi. U o‘zining tahdidli nutqini ko‘pchilik biluvchi ertakdan keltirilgan iqtibos bilan yakunladi: «Muzla, muzla, bo‘rining dumi».

«Gazprom» kompaniyasi boshqaruvi raisi Aleksey Miller ham Rossiya Federatsiyasidan gaz eksportini to‘xtatish Yevropadagi «butun shaharlar va yerlarni muzlatishi» mumkinligi haqida ogohlantirdi.

Ushbu bayonotlar fonida Rossiya tomoni avvaliga o‘zi o‘ylab topgan bahonalar bilan Yevropa Ittifoqiga gaz yetkazib berish hajmini cheklab qo‘ydi. Sentyabr oyi oxirida, «Shimoliy oqim» quvurlaridagi diversiyadan so‘ng, Moskva va Yevropa mamlakatlari o‘rtasidagi gaz sohasidagi uzoq muddatli hamkorlik to‘xtadi va texnik jihatdan falajlandi.

Shunga qaramay, Yevropa Ittifoqi Rossiya gazisiz o‘tgan birinchi qishdan elektr va issiqlik ta’minoti uzilishlarisiz chiqdi. Xomashyo saqlanuvchi yer osti omborlari hamon ancha to‘la (55,7 foiz) va mintaqaning eng yirik iqtisodiyoti bo‘lmish Germaniya endi retsessiya xavfi ostida emas.

«Putinning rejasi barbod bo‘ldi, bizda gaz va neft yetarlicha», dedi Germaniya kansleri Olaf Shols Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishining bir yilligi munosabati bilan so‘zlagan nutqida.

Yevropa Ittifoqi nima uchun «muzlamadi»?

Bunga ko‘plab omillar sabab bo‘ldi, ularning har birining hissasi ekspertlar tomonidan turlicha baholanmoqda. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, Yevropaning ob-havo borasida ham omadi keldi. «Issiq qish (birlashgan Yevropadagi meteorologik kuzatuvlar tarixida bu qishdagidan ham harorat yuqoriroq qish faqat bir marta kuzatilgan), shubhasiz, katta rol o‘ynadi», deya xulosa qilgan Xalqaro energetika agentligi (IEA). Bu qishda Yevropani isitish uchun kamroq gaz kerak bo‘ldi.

Yevropa Ittifoqining tezkor siyosiy qarorlari ham favqulodda uzilishlar va tanqisliklar oldini olishga yordam berdi.

Xususan:

— gaz iste’molini umumiy 15 foizga qisqartirish (Yevropa Ittifoqi davlatlari bu majburiyatni ixtiyoriy ravishda o‘z zimmasiga oldi);

— «yashil energiyaga o‘tish»ni tezlashtirish;

— Yevropa Ittifoqi nomidan sotib olingan gazni mamlakatlar o‘rtasida ularning ehtiyojlariga muvofiq qayta taqsimlash uchun yagona gaz sotib oluvchini yaratish;

— gaz narxining eng yuqori chegarasini belgilash (ya’ni xomashyoning chegaraviy qiymati, Yevropa Ittifoqi undan yuqori narxga birjada xomashyo yetkazib berish bo‘yicha shartnomalar tuzmaydi; kelishilgan maksimal narx har ming kub metr uchun taxminan ikki ming dollarni tashkil etdi).

«Ushbu chora-tadbirlarning barchasi mintaqa uchun ‘hayotiy muhimʼ ahamiyatga ega edi», deydi IEA.

Shuningdek, shamol va quyosh energiyasini ishlab chiqarishda intensiv quvvatni oshirish bo‘yicha ham qarorlar qabul qilindi.

Bozor mexanizmlari ham Yevropa foydasiga ishladi. «Ko‘pchilik Yevropa Ittifoqining energiya siyosatidan mamnun bo‘lmoqda, lekin bozor (birinchi navbatda) unga yuqoridagi maqsadlar qo‘yilgani uchun emas, narxlar juda yuqori bo‘lgani uchun iste’molni kamaytirdi», deydi S&P Global firmasining energetika bo‘yicha eksperti Loren Rusekas.

Ya’ni metallurgiya va o‘g‘it ishlab chiqarish sanoati kabi ko‘p gaz talab qiluvchi sohalarda gaz xomashyosini sotib olishni jiddiy qisqartirishdan boshqa iloj qolmadi. Yevropa sanoati umumiy gaz iste’molini 25 foizga qisqartirdi. To‘g‘ri, gazni ko‘p talab qiluvchi tarmoqlarning ishlab chiqarish hajmi ham 8 foizga kamaydi.

Ushbu omillarning barchasi tufayli YeI davlatlari 2022 yilda gaz iste’molini 13 foizga yoki 55 milliard kub metrga qisqartirdi, bu 40 milliondan ortiq xonadonni gaz bilan ta’minlashga teng miqdordir. Bu tarixdagi eng keskin pasayish bo‘ldi. Qanchalik g‘alati bo‘lishiga qaramay Shimoliy va Shimoliy-G‘arbiy Yevropa mamlakatlari gazni eng ko‘p tejadi — aynan shu mintaqada qish, ayniqsa, issiq keldi.

Hech qanday uzilishlar bo‘lmadimi?

Uzilishlar bo‘lmadi lekin, albatta, mahalliy inqirozlar kuzatildi. Ko‘pgina tashkilotlar gaz va elektr energiyasining barqaror bo‘lmagan narxlari tufayli xarajatlar va xodimlarni qisqartirdi. Umuman olganda, Rossiyadan gaz mustaqilligini qo‘lga kiritish Yevropa Ittifoqiga deyarli bir trillion yevroga tushdi.

Yevroittifoqdan tashqarida, Buyuk Britaniyada esa energiya inqirozi ba’zi mahsulotlar toifalarida tanqislikka olib keldi. Masalan, salat bargi va boshqa sabzavotlar issiqxona elektr energiyasi uchun to‘lovlar oshishiga dosh bera olmadi.

Yevropa ittifoqi Rossiya gazini nimaga almashtirdi?

Quvurlar orqali yetkaziladigan gaz o‘rnini, birinchi bo‘lib, dengiz orqali yetkazib beriladigan suyultirilgan gaz (LNG) egalladi. LNG’ning Yevropaga yetkazib berilish hajmi 2022 yil avgustidan 2023 yil yanvarigacha 70 foizga oshib, 155 milliard kub metrga yetdi.

Bunday xomashyoning Yevropa Ittifoqiga eng yirik eksportchilari AQSh, Qatar, Nigeriya va boshqa davlatlar, shu jumladan, paradoksal ravishda Rossiyadir. Yil oxirida hatto Yevropa Ittifoqiga yuk tushirishni istagan gaz tankerlarining uzun navbati ham paydo bo‘ldi. Ularning barchasi yukni boshqa mintaqalarda chegirma bilan sotishdan ko‘ra, Yevropada asl narxiga sotishni kutishga qaror qildi.

Yevropaning LNG borasida ham omadi keldi: 2022 yildagi uzoq muddatli kovid karantini tufayli Xitoyda ushbu turdagi xomashyoga talab kamaydi. 2022 yili Xitoyda gaz iste’moli 40 yil ichida birinchi marta 1 foizga pasaydi.

LNG’ga qo‘shimcha ravishda, Yevropa Ittifoqi ko‘mirdan ham faol foydalana boshladi. Energiya inqiroziga yo‘l qo‘ymaslik uchun «iflos» yonilg‘ida ishlaydigan ba’zi elektr stansiyalari hatto qayta ishga tushirildi. Mintaqada ko‘mir yonilg‘isini ishlab chiqarish, yashil energiyaga o‘tishning uzoq muddatli maqsadlaridan farqli o‘laroq, 2022 yilda biroz o‘sishga erishdi. Biroq, atrof muhitga yetkazilgan zarar skeptiklar kutganidek katta bo‘lmadi.

Yevropaliklar muzlab qolmadi, ammo ular kommunal to‘lovlar uchun ko‘proq xarajat qila boshladimi?

Ha, Rossiya bilan energetik uzilish, albatta, so‘nggi iste’molchilarga ta’sir ko‘rsatdi. Yevropa Ittifoqida so‘nggi iste’molchilar uchun elektr energiyasiga to‘lovlar o‘rtacha hisobda 35 foizga, barcha kommunal xizmatlarga esa (suv, chiqindi va boshqalar bilan birgalikda) 18 foizga oshdi.

Biroq, qimmatlagan narsa faqatgina kommunal to‘lovlar bo‘lmadi. Narxlar ko‘tarilishi tezda barcha boshqa tovarlarga ham ko‘chdi (Yevropa Ittifoqida 2022 yilda inflatsiya darajasi 9,2 foizni tashkil etdi). Misol uchun, motsarella ishlab chiqaruvchi Gruppo Francia Latticini kompaniyasi elektr energiyasi uchun to‘lovlar uch barobarga oshganidan shikoyat qildi va u ham narxni oshirishga majbur bo‘ldi.

Hozirgi gaz narxlari haqida nima deyish mumkin?

Hozirda narx Ukrainadagi keng ko‘lamli urush boshlanishidan oldingi darajada — 1 megavatt-soat taxminan 50 yevro atrofida. Gaz eng qimmat narxga 2022 yil avgustda chiqqandi, o‘shanda TTF gaz habidagi fyuchers narxi 340 yevroga yetgan.

«Paradoksal ko‘rinuvchi ushbu narx pasayishi Rossiya gazi bilan bir qatorda qo‘rquv omili ham bozorni tark etgani bilan bog‘liq» deya vaziyatni izohlagan Loren Rusekas. Darhaqiqat, «tavakkalchilik mukofoti» deb ataluvchi qiymat doimo xomashyo narxiga qo‘shiladi. Bu to‘satdan nimadir yuz bersa yoki kotirovkalar keskin o‘zgarsa, investor uchun kompensatsiya bo‘ladi. Noaniqlik qanchalik katta bo‘lsa, «tavakkalchilik mukofoti» shunchalik ko‘p bo‘ladi. Va yoz oxirida, Rossiya «Shimoliy oqim-1» quvurini navbatdagi bor to‘xtatishidan oldin, noaniqlik eng yuqori cho‘qqiga chiqqandi.

Sentyabr oyidagi portlashlar natijasida gaz quvuri vayron bo‘lgandan so‘ng, bozor biroz tinchlandi — Moskvaning manipulyatsiyasi yevropaliklarni qo‘rqitishni to‘xtatdi va hech kimda urushdan oldingi darajadagi yetkazib berish qayta tiklanishi mumkinligiga umid qolmadi.

Demak, Yevropa Ittifoqi uchun Rossiya bilan gaz aloqalari uzilishi ortidan kelib chiqadigan asosiy xavflar ortda qoldimi?

Yo‘q. Ekspertlar allaqachon yangi xavflar haqida gapirmoqda, chunki hali «global gaz balansi zaif». IEA agentlik ta’kidlagan asosiy xavflar orasida quyidagilar bor:

— Rossiyaning qolgan gaz quvurlari ham Yevropa Ittifoqiga gaz yetkazib berishni to‘liq to‘xtatishi mumkinligi;

— qurg‘oqchil yoz yoki sovuq qish;

— qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bilan bog‘liq siyosiy muammolar.

Xalqaro valuta jamg‘armasi ekspertlari Yevropani ogohlantirgan muhim xavflardan biri – bu gaz iste’moli o‘sishidir, chunki endi yuqori narxlarni ushlab turuvchi omil yo‘q (ular qo‘shimcha ravishda «narx chegarasi» tomonidan ushlab turiladi). Davlat subsidiyalari ham biznes va aholini iqtisodiyotni zaiflashtirishga undamoqda. Bularning barchasi xomashyo tannarxi mayatnigini teskari yo‘nalishga burib yuborishi mumkin. Goldman Sachs tahlilchilari prognozlariga ko‘ra, agar sanoat talabi 2023 yilda 10 foizga tiklansa, gaz narxi ikki baravardan ko‘proqqa oshib, bir megavatt-soat uchun100 yevrodan qimmatroqqa to‘g‘ri kelishi mumkin.

«Agar Rossiyadan gaz eksporti butkul to‘xtasa (shu jumladan LNG yetkazib berish) va Xitoyning suyultirilgan gaz importi 2021 yilgi darajagacha tiklansa, Yevropada xomashyo taqchilligi yuzaga kelishi mumkin. Bu holda, 2023 yilda Yevropa Ittifoqiga 57 milliard kub metr yetmaydi», deb taxmin qilmoqda IEA.

Demak, Xitoy Yevropa Ittifoqida yangi inqirozni keltirib chiqarishi mumkinmi?

Ha. IEA ekspertlari XXR omilini hal qiluvchi bo‘lmasa ham, asosiy omillardan biri deb hisoblaydi. Barchasi kovid cheklovlari olib tashlanganidan keyin, 2023 yilda mamlakat iqtisodiyoti qanchalik tez tiklanishiga bog‘liq. Xitoy gaz importida Yevropa uchun sevimli bo‘lgan LNG gaz turiga tayanadi va IEA ma’lumotlariga ko‘ra, bu yil Pekin 40-116 milliard kub metrgacha LNG import qilishi mumkin.

«Agar Pekinning iqtisodiy faolligi keskin oshsa, xomashyo uchun raqobat kuchayadi va narxlar beqaror darajagacha ko‘tariladi», deydi Xalqaro energetika agentligi.

Yevropa Ittifoqida yangi inqirozlar uchun reja bormi?

Ha. Yaxshilangan bozor sharoitiga qaramay, Yevropa Ittifoqi «favqulodda tejash» rejasini uzaytirishga qaror qildi. Yangi reglament Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar uchun 2023 yil 1 apreldan 2024 yil 31 martgacha energiya resurslarni ixtiyoriy tejash shartlarni belgilaydi.

Gaz iste’molini yana 15 foizga kamaytirish kerak (2017 yil 1 apreldan 2022 yil 31 martgacha bo‘lgan davrdagi, ya’ni «urushdan oldingi» o‘rtacha darajaga nisbatan). Bu tashabbusga qo‘shilish hozircha ixtiyoriy, ammo Yevropa Ittifoqi kengashi mamlakatlarni ularning energiya siyosati xavfliligi haqida «ogohlantirish» huquqini o‘zida saqlab qolgan. YeIga a’zo davlat bunday ogohlantirish olsa, iste’molni qisqartirish majburiy bo‘ladi va «huquqbuzar» Yevropa Ittifoqi Kengashiga har oy hisobot beradi. Yevrokomissiya hisob-kitoblariga ko‘ra, YeI davlatlari kelayotgan mavsumda jami 45 milliard kub metr gazni tejashi lozim.

«Yevropa Ittifoqi uchun energiya inqirozi hali to‘liq tugamadi va Rossiya energiyadan qurol sifatida foydalanishda davom etmoqda», deya hozirgi kursni davom ettirish zarurligini ta’kidlagan Shvetsiyaning Energetika, biznes va sanoat vaziri Ebba Bush.