Ukrainaning e’tirozlari, Şvetsiyaning quvonçi, Turkiyaning ğarbga yuz tutişi - Vilnyusdagi sammit yakunlari
|16:50 / 13.07.202329 50315 min
Litva poytaxtida NATO sammitining ikki kunlik rasmiy qismi nihoyasiga yetdi va uning yakunlari avvaldan taxmin qilinganidek böldi. Şvetsiya NATO a’zosiga aylanadi, Kiyev esa özi umid qilgan alyans a’zoligiga taklifga erişa olmadi.
Biroq, Ğarb davlatlari Rossiya bilan uruş yakunlanganidan söng Ukrainani tezlaştirilgan tartibda NATOga qabul qilişini bildirib, unga formal ravişda peşvoz çiqdi. Bunday jarayon Finlandiya va Şvetsiyaga nisbatan muvaffaqiyatli qöllandi.
Biroq NATOga a’zo bölişning aniq muddatlari tilga olinmadi, boşqa muayyan va’dalar ham berilmadi, bu esa Ukraina va NATO munosabatlarining kelgusi ssenariylari oçiq qolganini bildiradi. Faqat Oq uy uruş «dinamik jarayon» ekanini ta’kidlab, şu bois muddatlar böyiça aniq kelişuvlar belgilanmaganini ta’kidladi.
Turkiya va Şvetsiya
Sammit avvalida NATO boş kotibi Yyens Stoltenberg Şvetsiya boş vaziri Ulf Kristersson va Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan bilan uçraşuv ötkazib, Turkiya hukumati ortiq Şvetsiyaning NATOga a’zo bölişiga tösqinlik qilmasligini e’lon qildi.
Erdöğan Şvetsiyaning alyansga a’zo bölişi haqidagi bayonnomani ratifikatsiya qiliş uçun parlamentga jönatişga rozi böldi. Buning avvalida u Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga a’zo bölişi uçun yöllar oçilişini söradi. Turkiya parlamenti Şvetsiyaning NATOga a’zo bölişini kelugsi hafta oxirigaça ratifikatsiya qilişi mumkin. Vengriya ham Turkiya izidan borib, bu a’zolikni ma’qullaydi. Şunday qilib, Şvetsiyaning NATOga a’zo bölişi oldida ayrim texnik tösiqlar qoldi, xolos.
Avvalroq Turkiya hukumati Rossiya-Ukraina uruşi tugaguniga qadar Turkiyada qolişi lozim bölgan Ukrainaning «Azov» polki komandirlarini ozod qilgan edi. Ekspertlar fikriça, bu voqealarning bari Anqara Moskvaga nisbatan öz taşqi siyosatini özgartirayotganidan dalolat beradi, deb yozadi Reuters.
Turkiyaning 180 darajaga özgarişi NATOning muhim sammitigaça köp oylik oğir muzokaralar natijasi, «unda alyans yetakçilari, jumladan AQŞ prezidenti Jo Bayden bir front bölib turib, Vladimir Putinga uning Ukrainadagi uruşi alyansni faqat kuçaytirganini körsatib qöyişdi», deb yozadi
Mavzuga oid
Bloomberg naşri.
The Wall Street Journal naşrining sobiq diplomatlarga tayanib yozişiça, Erdöğan siyosatining özgarişi sabablaridan biri RF prezidentining vagnerçilar isyoni fonida özini ojizona tutgani bölişi mumkin. Ekspertlarning köpçiligi Turkiya Rossiya bilan alohida munosabatlaridan voz keçmasdan turib, Ğarb bilan munosabatlarini yaxşilaşga urinib köradi, degan fikrda.
Turkiya bu yölda Ğarbda qanday şartlarni savdolaşgani hozirça noma’lum. Avvalroq Şvetsiya Turkiyaning YeI a’zosi bölişini qöllab-quvvatlaşini e’lon qilgandi. Anadolu naşri Turkiya hukumatidagi oliy martabali mansabdorga tayanib yozişiça, YeIga a’zolikni qöllab-quvvatlaşdan taşqari, Turkiya iqtisodiyotiga joriy etilgan sanksiyalar bekor qilinadi, turklar uçun vizalar erkinlaştiriladi.
Ukraina
NATO — Ukraina kengaşining birinçi yiğilişi Foto: Yevgeniy Feldman / Meduza
Sammit oldidan NATO davlatlarining köpçiligi Kiyevning alyansga qöşilişini qöllab-quvvatlayotgandi. Ularning ayrimlari Ukrainani NATOga Vilnyusdayoq taklif qiliş kerakligini bildirdi, boşqalari bu işni Rossiya bilan uruş tugaganidan söng amalga oşiriş kerakligini ta’kidladi. Ikkinçi toifa orasida Germaniya ham bor edi. GFR tomoni fikriça, Ukrainaning NATOga şoşilinç qabul qilinişi alyansning Rossiyaga qarşi uruş e’lon qilişini anglatadi. Amerikalik siyosatçilarning bunga qöşimça qilişlariça, hozirça Isroil modeli böyiça ikkitomonlama xavfsizlik kafolati böladi (gap doimiy harbiy yordam kafolatlari, jumladan, harbiylarni tayyorlaş va qurol-yaroğ yetkazib beriş haqida ketmoqda).
Ekspertlar taxmin qilişganidek, NATO davlatlari Ukrainaning alyansga a’zo bölişini soddalaştirişga rozi bölişdi, lekin hozirça uni taklif qilişdan tiyilişdi. Kiyev «barça ittifoqçilar rozi bölgaç va barça şartlar bajarilgaç» taklifnoma olişi qayd etildi. Şundan söng Ukraina NATOga a’zolik böyiça harakatlar rejasini tayyorlaşi va taqdim etişi kerak böladi, deyiladi birinçi kun yakunlari böyiça çiqarilgan kommyunikeda.
Yiğiliş boşlanişidan oldin Buyuk Britaniya boş vaziri Rişi Sunak, Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan, NATO boş kotibi Yyens Stoltenberg va AQŞ prezidenti Jo Bayden Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy bilan salomlaşmoqda
Biroq, hujjatda boşqa muayyan va’dalar yöq. Ğarb naşrlarida qayd etilişiça, asosiy iboralar 2008 yilda Buxarestda ötgan sammitning yakuniy hujjatlaridagi jumladan köp ham farqlanmaydi. Öşanda NATO ilk marta Ukraina alyans a’zosi bölişini va’da qilgan edi.
Matbuot anjumani çoğida jurnalistlar Ukraina alyansga kirişi uçun qanday şartlarni bajarişi kerakligi haqida Stoltenbergga qayta-qayta savollar berişdi. U umumiy tarzda javob qaytardi, ulardan asosiylari — Ukrainadagi keng miqyosli uruş tugaşi, korrupsiyaga qarşi kuraş zaruriyati, davlat boşqaruvi institutlarini modernizatsiya qiliş böyiça islohotlar, şuningdek, NATO standartlariga mos böliş.
Zelenskiyning sammitdagi nutqini ğarb matbuoti faol şarhlab turdi. The Washington Post öz manbasiga tayanib yozişiça, NATO sammitidagi AQŞ delegatsiyasi Ukraina prezidentining alyansni tanqid ostiga olganidan «nihoyatda ğazablangan». Politico naşri esa Zelenskiyning sammitdan köngli tölmasligini tuşunib turgan va «u nihoyatda haddidan oşyapti», degan diplomatlarning sözlarini keltirgan.
Financial Times naşri esa Kreml sodir bölayotgan voqealarni sinçiklab örganayotgani, NATOning Ukraina böyiça pozitsiyasida böliniş yoki salgina yumşaş yuz bersa yoki muayyan qarorlarning yöqligi ham Moskvani ilhomlantirişi mumkin, deb yozdi. The Guardian naşrining NATOdagi manbalari fikriga köra, Zelenskiy NATO davlatlarining «kuçsizligi» haqida gapiriş orqali qat’iy ommaviy diplomatiyadan foydalanib, Vilnyus sammitining yakuniy kommyunikesini ittifoqçilarga qaytadan yozdirişni maqsad qilgandi.
Buyuk Britaniya mudofaa vaziri Ben Uolles, öz navbatida, Ukraina Ğarbning yordami uçun faolroq taşakkur bildirişi kerakligini şama qilgan. Uning sözlariga köra, ukrainlar ehtimolli yordamni qölga kiritiş uçun şu qadar şoşmoqdaki, olingan narsalar uçun «rahmat» aytişni ham unutib qöyişmoqda. «Bu bizga yoqadimi-yöqmi, lekin odamlar birozgina bölsa ham taşakkur bildirilişini körişni istaşadi», — degan Uolles va Kiyevning bu qadar qat’iy talablari ayrim ittifoqçilarning uzoqlaşişiga sabab bölişi mumkinligini qöşimça qilgan. Uolles 2022 yilda Kiyevga yetib boriş uçun 11 soat vaqt sarflagani, şaharga qadam bosişi hamono uning qöliga zarur qurol-yaroğlar röyxatini tutqazişganini eslagan. Şundan söng u kutib oluvçi tomonga «Bilasizmi, biz onlayn bozorda emasmiz», degan.
Birinçi kun yakunlariga köra, NATO a’zolari Kiyev uçun a’zolik jarayonini qisqartirgan, quyidagi uç elementdan iborat Ukraina uçun kengaytirilgan siyosiy va amaliy yordam paketini ma’qullaşgan:
NATO a’zosi böliş uçun harakatlar rejasini bajariş bekor qilinadi, ya’ni Ukraina alyansga a’zo bölişining yengillaştirilgan varianti taqdim etiladi: ikki bosqiçli jarayon bir bosqiçliga aylanadi;
Ukraina armiyasini modernizatsiya qiliş va uni NATO standartlariga ötkaziş uçun yiliga 500 mln dollarlik uzoq muddatli harbiy yordam dasturi;
Sammitning ikkinçi kunida Ukraina prezidenti hissiyotlarini ança bosib olgan edi. 12 iyul kuni ertalabki brifingda Zelenskiy ittifoqçilari bilan muhokama qilişni rejalaştirayotgan uçta asosiy masalani anons qildi. Bu qurol-yaroğ yetkaziş, Ukrainani NATOga taklif qiliş va alyansga a’zo böliş yölida xavfsizlik kafolatlari masalasi. Şundan söng u Germaniya kansleri Olaf Şols, Kanada boş vaziri Jastin Tryudo, Avstraliya boş vaziri Entoni Albenizi, Buyuk Britaniya boş vaziri Rişi Sunak va Niderlandiya boş vaziri Mark Ryutte bilan uçraşdi.
NATO boş kotibi bilan ötgan qöşma matbuot anjumanida Zelenskiy Şimoliy Atlantika blokiga a’zo bölişning ikki bosqiçli jarayoni olib taşlangani uçun taşakkur izhor etdi va «Ukraina barça şartlarni bajarganidan söng» alyansga a’zo bölişi mumkin degan jumlani qanday baholaşi haqidagi savolga javob berdi. Zelenskiy «Ukraina öz hamkorlaridan boşqaçaroq şaroitda yaşamoqda va ukrainaliklarning asosiy vazifasi — tirik qoliş», dedi.
Volodimir Zelenskiy va Yyens Stoltenberg NATO sammitida. Foto: NATO sayti
«Sammit natijalari juda yaxşi, agar taklif bölganida ideal bölardi. Biz hozir kimlardir bizning a’zoligimiz haqida gapirişga qörqayotganini tuşunib turibmiz, çunki heç kim jahon uruşi keltirib çiqarişni istamaydi.
Biz sivilizatsiyalaşgan insonlarmiz, toki uruş borar ekan, NATO a’zosi bölolmasligimizni tuşunamiz, biroq bugun muhim işoralar berildi. Bu işoralarga köra Ukraina NATO a’zosiga aylanadi va bu işonç ilk marta yangramoqda. Men bunga tuproğimizda tinçlik hukmron bölganidan söng erişişimizni tuşunaman. G7 davlatlari mamlakatimiz uçun xavfsizlik kafolatlarini ma’qullaşsa bu Ukraina uçun aniq muvaffaqiyat bölar edi», — degan Zelenskiy.
Yyens Stoltenberg yana alyans pozitsiyasini takrorlab, NATO Ukrainani qança zarur bölsa, şunça qöllaşda davom etaverişini ta’kidladi. Uning sözlariga köra, Ukraina NATOga har qaçongidan yaqin. «Men ittifoqçi sifatida uçraşadigan kunlarimizni intizorlik bilan kutmoqdaman», — degan Stoltenberg Zelenskiyga.
Ukraina prezidenti ofisi rahbarining maslahatçisi Mixaylo Podolyak Ukraina 2024 yilda uruş tugagaç, NATOning Vaşingtonda ötadigan navbatdagi sammitida taklifnoma olişi mumkinligi töğrisida fikr bildirdi.
Şundan söng Vilnyusda NATO–Ukraina kengaşining birinçi yiğilişi bölib ötdi. Alyansga a’zo davlatlar yetakçilari fikriça, kengaş tuzilişi şu vaqtgaça mavjud bölib kelgan NATO-Ukraina komissiyasining darajasi oşganini körsatgan va Ukrainani kelgusida alyansga a’zo qiliş uçun taşlangan qadam bölgan. Kengaşda Ukraina ittifoqçilar bilan teng maqomda iştirok etadi va zaruriyat tuğilganda uning özi ham kengaş çaqirişi mumkin. Ilk yiğiliş yopiq eşiklar ortida bölib ötgan.
Yiğilişdan söng Zelenskiy NATO–Ukraina kengaşi ukrainaliklarga «zarur institutsional aniqlik»ni taqdim eta olişini ta’kidlagan.
«Biz uçun NATO–Ukraina kengaşi şunçaki şeriklik emas, integratsiya vositasi bölib xizmat qiladi. Biz NATO a’zoligi tomon odimlar ekanmiz, Ukraina alyans sari yöl davomida iş beradigan xavfsizlik kafolatlariga muhtoj. Hozir biz tegişli kafolatlar paketiga ega böldik», — degan Zelenskiy.
Sammit yopilişidan avval Financial Times gazetasi G7 davlatlari Ukraina NATO a’zosiga aylangunga qadar uzoq muddatli xavfsizlik kafolatlarining umumiy ramkali prinsiplarini kelişib olişgani töğrisida xabar berdi. Xavfsizlik kafolatlari Kiyevga quruqlikdagi, havo va dengiz kuçlari uçun zamonaviy harbiy texnikalar yetkazilişini taqozo etadi va uni bajarişni AQŞ, Kanada, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya va Yaponiya öz zimmasiga oladi. G7 davlatlari şuningdek Ukraina qurolli kuçlarining şaxsiy tarkibini şuğullantiriş, razvedka ma’lumotlari bilan bölişiş, kiberxavfsizlik sohasida yordam berişni amalga oşirişadi. Bulardan taşqari, «katta yettilik» davlatlari Ukrainaning sanoat bazasini kengaytirişni rejalaştirmoqda. Bu majburiyatlar evaziga G7 Ukrainadan, jumladan, armiya ustidan huquqiy va fuqarolik nazoratini örnatiş sohasida ham islohotlar ötkazişni kutmoqda. G7 davlatlari bayonot qabul qilib, söngra uni imzolaşganini Yaponiya boş vaziri tasdiqlagan.
Financial Times naşri qayd etişiça, G7 davlatlaridan xavfsizlik kafolatlari mohiyatan «ğarb davlatlarida bu borada qilingan bayonotlarini formallaştiriş hamda Ukraina va NATOning «burgut yangliğ» a’zolarini tinçlantiriş»ga qaratilgan. Uruş davomida Ukrainani harbiy jihatdan qöllab-quvvatlaş amaliyoti şunçaki umumlaştirilib, qoğozga tuşirilgan. Sammitda Zelenskiy ittifoqçilariga bu «xavfsizlik soyaboni» uçun taşakkur bildirgan, Ukraina ikkitomonlama kafolatlarni kutayotgani, biroq «Ukraina uçun eng yaxşi kafolat — NATO a’zoligi» ekanini yana bir bor eslatgan.
Vilnyus sammitining boşqa yakunlari
NATOga a’zo davlatlarning qöşma bayonotida Rossiya NATO xavfsizligigiga eng katta xavf tuğdiruvçi davlat sifatida e’tirof etilgan. Alyans Ukrainaga bostirib kiriş uçun Moskvani ayblagan, xalqaro huquq poymol etilganini qoralagan va Ukraina hududlarining anneksiya qilinganini tan olmasligini yana bir bor takrorlagan. Yakuniy kommyunikeda alyans barqarorlik va Yevro-Atlantika mintaqasida hamda NATO-Rossiya munosabatlari oldindan taxmin qiliş mumkinligiga erişişni istayotgani qayd etgan. NATO ziddiyatga intilmasligi va Rossiya Federatsiyasi uçun heç qanday tahdid emasligiga urğu berilgan.
Rossiyaning Ukrainaga bosqini tufayli Şimoliy Atlantika alyansi özining mudofaa konsepsiyasini qayta körib çiqişga qaror qilgan. NATO davlatlari Rossiya hujum uyuştirganda mintaqaviy mudofaa rejasini tasdiqlaşgan. Rejada quruqlikda qöşinlarning tezda kengaytiriş usullari; dengiz, havo, kibermakon va kosmosdan turib uyuştiriladigan ehtimolli hujumlardan himoyalaniş usullari batafsil körsatib ötilgan. Alyans a’zolariga öz qöşinlarini modernizatsiya qiliş va logistikani yaxşilaş böyiça tavsiyalar beriladi. NATO davlatlari, şuningdek, mudofaa uçun xarajatlarni oşirişadi — alyans talabiga köra u eng kamida YaIMning 2 foizini taşkil etişi kerak böladi. Bundan taşqari, Stoltenberg NATOga a’zo davlatlar 2023 yilda harbiy xarajatlarini 8,3 foizga oşirişini e’lon qildi. NATOning 300 ming askari yuqori harbiy tayyorgarlik rejimida doimiy böladi.
Jo Bayden va Yyens Stoltenberg NATO sammitida. Foto: NATO sayti.
Kremlning NATO sammitiga reaksiyasi nisbatan vazmin böldi. RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov sammit «Rossiyaga qarşi qaratilgan yaqqol ifodali xarakterga ega» ekanligidan şikoyat qilgan. U NATO tomonidan Ukrainaga xavfsizlik kafolatlari taqdim etilişini «favqulodda xato va juda xavfli potensialga ega», deb baholagan. Unga köra, Ğarb davlatlari bu işlari bilan «xavfsizlikning bölinmasligi töğrisidagi xalqaro prinsiplarni hisobga olişmayapti».
«Ya’ni, ular Ukrainaga xavfsizlik kafolatlari taqdim etib, Rossiya Federatsiyasining xavfsizligiga raxna solişmoqda. Bu mutlaqo mumkin emas. Örta, uzoq, hattoki yaqin istiqbolda ham bu öta va öta salbiy oqibatlar keltirib çiqarişi mumkin», — deya ogohlantirgan Peskov.
