Taqdir ğaroyibotlari: samolyotning old oynasidan çiqib ketgan uçuvçi qanday tirik qolgandi?

Hodisa

1990 yil 10 iyun kuni Britaniyaning British Airways aviakompaniyasiga qaraşli BAC 1-11 samolyoti Birmingemdan Ispaniyaning Malaga şahriga qarab parvoz qiladi. Öşa kuni uning bortida 81 nafar yölovçi, 6 nafar ekipaj a’zolari bor edi.

Samolyot Birmingem aeroportidan soat 7:20 da havoga kötariladi. Oradan 13 daqiqa ötgaç samolyot Oksfordşir grafligida joylaşgan Didkot şahri tepasida 5273 metr balandlikda uça boşlaydi.

Ekipaj komandiri Tim Lankaster va ikkinçi uçuvçi Alastar Atçinson xavfsizlik kamarini taqib bemalol bölişadi. Bort kuzatuvçilari esa yölovçilarga ovqat tarqata boşlaşadi.

Şu paytda samolyot kabinasining çap tomonidagi old oyna fyuzelyajdan ajralib çiqib ketadi. Uçuvçilar kabinasiga kirgan kuçli şamol xavfsizlik kamarini taqib ötirgan ekipaj komandirini kreslosidan yulib oladi va taşqariga tortadi.

Şu paytda uçuvçining oyoği şturvalga ilinib qoladi. Ana şu holat uçuvçining samolyotdan uçib çiqib ketişiga tösqinlik qiladi va uni muqarrar ölimdan saqlab qoladi.

Kuçli şamol Tim Lankasterni fyuzelajning tom qismiga, uçuvçilar kabinasi tepasiga yuzi tepaga qaragan holda yopiştirib qöyadi. Öşa paytda uçuvçilar kabinasida bölgan bort kuzatuvçisi Nayjyel Ogden darhol uçuvçining oyoqlariga yopişadi.

U kuçli sovuq şamol esayotganiga qaramasdan ekipaj komandirining oyoqlarini qöyib yubormaydi.

«Men kuçli şovqin eşitdim va darhol uçuvçilar tomonga qaradim. Samolyotning çap tomonidagi oynasi yöq, ekipaj komandiri Tim Lankasterning faqat oyoqlari körinib turardi. Darhol uning oyoqlariga yopişdim», degan edi keyinçalik Nayjyel Ogden.

Vaziyat juda tahlikali edi. Ekipaj komandirining oyoği Nayjyelning qölidan çiqib ketişi yoki ularning har ikkalasini ham tortib ketişi mumkin edi. Şamol hatto ikkinçi uçuvçining samolyotni boşqarişiga xalal berişi mumkin edi.

Bunday holatda samolyot halokatga uçrab undagi barça odamlar halok bölişi tayin edi. Vaziyat qaltisligini anglab turgan bort kuzatuvçisi Nayjyel matonat bilan ekipaj komandirining oyoğini mahkam uşlab turadi.

Biroq öşa paytda samolyotga kirayotgan kuçli sovuq şamol unga urilar, Nayjyel bunday holatga uzoq doş bera olmasligi aniq edi. Şu sababli ikki nafar bort kuzatuvçilari darhol unga yordamga yetib kelişadi. Boşqalari esa yölovçilarni tinçlantirib, barça xavfsizlik kamarlarini taqib olişi lozimligini ayta boşlaşadi.

«Men Timni uşlab turar ekanman, kuçli şamol unga qöşilib meni ham tortib keta boşladi. Şu paytda bort kuzatuvçilaridan biri darhol kamarimdan mahkam uşlab meni tutib qoldi. Şunda ham Timni uzoq vaqt uşlab tura olmasdim. Bort kuzatuvçisi uning töpiğidan kresloga boğlab qöydi. Şu paytda uçuvçilar kabinasi eşigi oldida turgan bort kuzatuvçilaridan biri «Uni qöyib yuborişimiz kerak» dedi. «Men heç qaçon bunday qilmayman. Bunday qilsam uning oila a’zolarining köziga qanday qarayman?» deb javob berdim», deya eslagandi hodisani Nayjal Ogden.

Hodisa avvalida kuçli şamol ekipaj komandirini tortib ketar ekan, şu paytda aloqa uskunasiga zarar yetadi. Oqibatda uçuvçilar va dispetçerlar örtasidagi aloqa uzilib qoladi.

Bu paytda samolyot uçayotgan balandlikda havo harorati qariyb 20 daraja sovuq bölib, kuçli şamolda fyuzelaj tepasiga yopişib qolgan ekipaj komandirining tirik qolişi dargumon edi.

U fyuzelajga yopişib qolgan zahoti ustidagi kiyimlarini şamol yulqib tortib ketgan, egnida faqat şimi qolgan edi. Bunday şaroitda u sovuq havoga uzoq doş bera olmasdi. Şu sababli ekipaj komandirini uşlab turgan bort kuzatuvçilari uni halok böldi deb öylay boşlaşadi.

Ikkinçi uçuvçi hodisa sodir bölgan paytdayoq özini yöqotib qöymaydi va darhol boşqaruvni qölga oladi. Söng avtopilotni yoqib, avariyaviy qönişni amalga oşiriş uçun samolyotni ortga qaytarib pastlay boşlaydi.

Ikkinçi uçuvçi dispetçerlar bilan boğlana olmagaç darhol ogohlantiriş signali yuboradi va Londondagi Gatvik aeroportiga qönişga ruxsat söraydi. Unga samolyot uçayotgan joyga eng yaqin bölgan Sautgempton şahri aeroportiga qönişga ruxsat berişadi.

Oradan bir neça daqiqa ötib samolyot Sautgempton aeroportiga muvaffaqiyatli qönadi. Darhol yölovçilarni evakuatsiya qiliş işlari boşlanadi. Eng avval ekipaj komandirini şifoxona olib ketişadi.

Joni qattiq uçuvçi

Oğir vaziyatga tuşib qolganiga qaramasdan ekipaj komandiri tirik edi. Uni darhol şifoxonaga yetkazib borişadi. Tekşirib körilganda uçuvçi tanasining köp qismini sovuq urgani oydinlaşadi.

Bundan taşqari, uning öng qöli, çap qölidagi bir neçta barmoği singan, tanasining bir neçta qismi jarohatlangan edi.

Ekipaj komandiri bir neça oy davolanadi va hodisadan olti oy ötib yana öz işiga qaytadi va samolyotlarni boşqarib parvoz qila boşlaydi. Bir neça yildan söng Tim Lankaster 55 yoşga tölganda aviakompaniya uni nafaqaga çiqaradi.

Ekipaj komandirini oyoğidan uşlab turgan bort kuzatuvçisi Nayjyel Ogdenni tekşirib körişganda uning yelkasi çiqib ketgani, yuzi, quloqlari va közini sovuq urgani oydinlaşadi.

Umumiy hisobda kabina oynasi çiqib ketgandan samolyot ortga qaytib qöngunça 22 daqiqa vaqt ötgan va Tim Lankaster şunça vaqt qariyb 20 daraja sovuqda, soatiga 700-800 kilometr tezlikda uçayotgan samolyot fyuzalejga yopişgan holda ötkazadi. Bunday holatda uning tirik qolişi möjiza edi.

Hodisa yuzasidan tekşiruv

BAC 1-11-528FL samolyoti bilan sodir bölgan salbiy hodisa yuzasidan Britaniya aviatsiya hodisalarini taftiş qiliş bölimi tomonidan suriştiruv olib boriladi.

Suriştiruv davomida samolyotga 27 soat oldin yangi old oyna qöyilgani, Birmingem-Malaga qatnovi yangi oyna qöyilgandan keyingi ilk parvoz bölgani aniqlanadi.

Uçuvçilar kabinasidagi oynaning örni tekşirib körilganda uni fyuzelajga örnatişda işlatilgan 90 ta boltdan 84 tasi belgilangandan kiçik ölçamda bölgani ma’lum böladi. Eng qiziği eski old oyna ham öşa boltlar bilan qotirilgani va samolyot şu tarzda 4 yil parvoz qilgani oydinlaşadi.

Hodisani taftiş qilgan bölimning yakuniy xulosasida hodisaga British Airways aviakompaniyasining Birmingem aeroportidagi texnik xizmat körsatiş bazasi boşliği aybdor ekani körsatiladi. Yangi old oyna uning bölimi tomonidan örnatilgan edi.

Baza boşliği parvozdan oldin samolyotni körikdan ötkazişda öz işiga sovuqqonlik bilan qaragan deb topiladi. Jumladan, parvozdan oldin yangi old oyna qöyilgan paytda baza boşliği uni qotiriş uçun kiçik razmerli boltlar işlatilayotganiga e’tiborsizlik qilgan.

Köp ötmay ikkinçi uçuvçi Alastar Atçison, bort kuzatuvçilari Nayjyel Ogden va unga yordam bergan Syuzan Gibbins mukofotlanadi. 1992 yilda Alastar Atçison xalqaro uçuvçilar uyuşmasining maxsus mukofoti bilan taqdirlanadi.

Şu hodisadan söng British Airways aviakompaniyasi BAC 1-11 samolyotlaridan foydalanişni butunlay töxtatadi. Kompaniya bu turdagi samolyotlarning barçasini sotib yuboradi.

Keyinçalik mazkur voqea haqida hujjatli filmlar işlanadi. Britaniyalik taniqli yozuvçi Steyenli Styuart esa «Favqulodda holat: samolyot kabinasidagi noxuş hodisa» asarini yozib çop ettiradi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.