Xitoyning "Yumşoq kuçi" va uning Markaziy Osiyo davlatlariga ta’siri – ekspertlar bilan suhbat

— Xitoy Markaziy Osiyo elitalari va jamiyatlarida ijobiy imijni şakllantirişda media resurslardan ustamonlik bilan foydalanişi haqida eşitganmiz. Özbekistonda ham şu holatni kuzatiş mumkinmi? Özi mahalliy ommaviy axborot vositalarimiz Xitoyga neçoğlik xayrixoh?

Abbos Boboxonov: — «Yumşoq kuç» katta iqtisodiy qudrat talab qiladi va uzoq muddatga möljallangan böladi, şuning uçun köp davlatlar buni işlata olmaydi. «Yumşoq kuç» Xitoyning tarixiga ham boğliq, şuning uçun bu konsepsiyani qabul qilgan. Ming yillar oldin ham şunday «Yumşoq kuç» körinişlari bölgan Xitoyda.

Media, OAV, texnologiyalardan foydalaniş sönggi yillarda Xitoyning uşbu sohalarda erişayotgan yutuqlari natijasi deb öylayman. 90-yillarda Xitoy bu qadar iqtisodiy kuçga ega emasdi. 2000 yildan keyin «Yumşoq kuç» faollaşdi. 2007 yilda Kommunistik partiya s’yezdida ilgari surildi va s’yezd yakuniy hujjatiga kiritildi. 2004 yildan boşlab Xitoy madaniyatini butun dunyoga yoyiş, Konfutsiy institutlari oçilişi ham «Yumşoq kuç»ning bir körinişi edi deyişadi mutaxassislar. 13 ta Konfutsiy institutlari bor Markaziy Osiyoda. Hali bu harakatlar davom etadi ham.

«Yumşoq kuç»ga nisbatan juda bir salbiy qaraş kerak emas. Istalgan davlat, Özbekiston ham öz madaniyatini tarğib qiliş, ta’sirini oşiriş uçun «Yumşoq kuç» vositalaridan foydalanişi mumkin. Amerika va boşqa ğarb davlatlarida köplab Konfutsiy institutlari yopildi, çunki ular siyosiylaşa boşlagan edi. Bunday institutlarning maqsadi xitoy tili va madaniyatini tarğib qiliş bölişi kerak. Markaziy Osiyoda hali bunday siyosiylaşiş muammosi bölganiça yöq. Xitoy tili murakkabligi uçun ham bizda ommalaşib ketganiça yöq bu.

Nargiza Umarova: — «Yumşoq kuç» har doim ham muvaffaqiyatli bölavermaydi. Xitoy misolida oladigan bölsak ham, katta resurslar evaziga amalga oşirgan işlari samara beravermaydi hamma vaqt ham. Masalan, Ğarbda Xitoyning «Yumşoq kuç»i samara bermayapti deyarli. Markaziy Osiyoda ham Xitoyning madaniy diplomatiyasi katta ta’sirga ega emas. Turli körinişdagi tarğibotlar u qadar samara bermayapti, menimça. Çunki bizda Janubiy Koreyaning madaniyatiga qiziqiş kabi qiziqiş yöq Xitoyga nisbatan, garçi Xitoy köproq harakat qilayotgan bölsa-da. Xitoy tiliga qiziqiş biroz ösgan, bunga sabab esa Markaziy Osiyo talabalari uçun kvotalar taklif qilinayotgani. Lekin umumiy aholimizda xitoy tili va madaniyatiga qiziqiş yöq.

Xitoyning OAVga ta’siri böyiça katta tadqiqotlar ham olib borilgan. Eng oddiy usullardan biri — kontent almaşinuvi. Masalan, ötgan yili Xitoy rahbari Özbekistonga taşrifi doirasida Xitoyning eng yirik axborot agentligi bölmiş Sin Xua axborot agentligi bilan Özbekiston milliy axborot agentligi örtasida hamkorlik memorandumi imzolandi. Bunday şartnoma ortidan tekşirilgan, ma’qul bölgan materiallar almaşinuvi böladi. Deylik, kelişuvsiz boşqa manbalardan material olinsa, uyğurlar mavzusida nimadir oliş mumkindir, lekin bu kelişuvdan keyin Xitoy tarafi bunday kontekstdagi salbiy material taqdim etmaydi, albatta. Xitoyda katta senzura borligini hisobga olsak, bu ayni muddao böladi va bu şartnoma taklifi Xitoy tomonidan çiqqan, menimça.

Bundan taşqari, Xitoy tarafi jurnalistlar uçun safarlar,turli treninglar taşkil etib beradi Xitoyda. Töğri, Xitoy rivojlangan davlat, undan örganiladigan jihatlarimiz ham bor. Lekin bu bilan Xitoy öz manfaatlarini közlayapti.

Agressiv ta’sir qiliş metodlari ham bor Xitoyda. Bu narsani Xitoy töğridan töğri davlat nomidan qilmaydi, balki turli texnologik kompaniyalar orqali amalga oşiradi. Masalan, Huawei kompaniyasi köplab davlatlarda bevosita kompartiya manfaatlarini ifoda etuvçi vakil sifatida iştirok etadi. OAV bilan ham çambarças boğliq. Sönggi yillardagi tadqiqotlarga köra, Xitoy öz kompaniyalaridan taşqari öşa közlangan davlatning mahalliy kompaniyalarini ham özining piarçisiga, ta’sir qiliş vositasiga aylantirib oladi. Bir qaraşda bu işlarni Xitoy qilmayotganday ham körinadi.

Bundan taşqari, kibertahdidlar ham bor OAVga. Qirğiziston böyiça olib borilgan tadqiqotlarga köra, ba’zi OAVning aksiyalar paketini xam sotib olgan Xitoylik biznesmenlar.

«Yumşoq kuç» orqali öz ta’sirini körsatiş Afrikada yaqqol körinadi. Afrika ommaviy axborot vositalarida Xitoy haqidagi salbiy ma’lumotlar deyarli uçramas ekan, ekspertlar aytişiça. Qaysiki davlatlarda söz erkinligi çeklangan bölsa, öşa yerda Xitoyning «Yumşoq kuç»i köproq ta’sir ötkazadi. Demokratiya ustun bölgan AQŞ va boşqa Ğarb davlatlarida Xitoy ta’siri bölmayotganiga sabab söz erkinligi borligi. Avtoritar tizimlarda erkin suriştiruvlar, Xitoyning maqsadlarini oçiq aytişlar bölmaydi.

Özbekistonda Xitoy haqida ijobiy kontentlar bor. Jamoatçilikda şubhalaniş, Xitoydan çöçiş bor, lekin OAVda ijobiy kontentlar köpayib bormoqda.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Normuhammad Ali suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Boymirza Halilov.