Uzbekistan GTL: Istiqbolli korxona dunyoni zabt etiş yölida odimlamoqda
|19:55 / 13.11.20239 8308 min
2022 yilning boşidan işga tuşirilgan Uzbekistan GTL zavodida bugungi kelib tabiiy gazdan eng ekologik toza yonilği işlab çiqariş yölga qöyildi. Zavod işlab çiqarayotgan yonilğidan sayyoramizning eng sovuq ölkalarida ham bemalol foydalaniş mumkin.
Şu sababli dunyoda atiga beştadan bittasi bölgan bu zavod mahsulotlari sekin-asta Yevropa va Şimoliy Amerika davlatlarini zabt etmoqda.
Qaşqadaryoning Ğuzor tumanida joylaşgan, prezident Ş.Mirziyoyev taşabbusi bilan barpo etilgan muhtaşam zavod hududiga ötkazilgan press tur davomida boş direktor Alişer Bahodirovning özi zavoddagi işlab çiqariş jarayoni va kelgusidagi rejalar haqida gapirib berdi.
Uzbekistan GTL boş direktori Alişer Bahodirovning hikoya qilişiça, ayni paytda korxonada işlab çiqarilayotgan mahsulotlarning asosiy qismini GTL dizel yonilğisi taşkil etmoqda. Şuningdek, hozirça mamlakatimiz ehtiyojlari uçun GTL aviakerosini, nafta va boşqa mahsulotlar ham işlab çiqarilmoqda. Yevropaga Qozoğiston, Rossiya va Estoniya yönalişida boşlamasiga temiryöl orqali mahsulot eksport qilib körilgan. Endi esa Örta yölak — Turkmaniston undan Kaspiy dengizi orqali Ozarboyjon va Gurjiston orqali Qora dengiz böylab Ğarb davlatlariga oyiga 30 ming tonnagaça mahsulot eksport qiliş yölga qöyilmoqda ekan.
Qayd etib ötiş kerak, Zavod Şörtan gaz konlari hududida qazib olinayotgan gazni çuqur qayta işlaş maqsadida barpo etilgan. Bu yerdagi gaz zaxiralari yana bemalol 25 yilga yetişi hisoblab çiqilgan.
Zavodning yonginasida joylaşgan «Şörtan» gaz-kimyo majmuasida gaz fraksiyalarga ajratilgaç, eng toza metan Uzbekistan GTLga yönaltiriladi. Bu yerda sintez qiliş yöli bilan sun’iy dizel, sun’iy aviakerosin, nafta va boşqa mahsulotlar işlab çiqariladi. Zavod işlab çiqargan mahsulot oltingugurt va boşqa qöşimçalardan töliq tozalangani bois ularning rangi suvdek şaffof böladi va hidi ham bölmaydi. Şu sababali, juda sovuq haroratlarda ham quyilib, qotib qolmaydi.
Mavzuga oid
Bizga hikoya qilib berişlariça, zavodda yozgi, qişki va arktik dizel işlab çiqarilmoqda. Yozgi dizel –5 daraja foydalaniş mumkin bölsa, qişki dizel –32 darajagaça qotib qolmaydi, Arktik dizel esa –55 daraja haroratga ham doş beradi.
Biz zavodning laboratoriyasida ham böldik. Bu yerda işlab çiqarilayotgan mahsulotlar paydar-pay tekşirilib, belgilangan sifatga muvofiqligi sinovdan ötkazilib turiladi.
Namunalarni çaqnaş nuqtasini aniqlaş va eng sovuq haroratda qotib qolmasligini sinovdan ötkaziş 45 daqiqa talab qilar ekan. Sinovdan ötayotgan namuna –38 daraja haroratga doş berayotganining guvohi böldik. Oldingi sinov esa –58 darajada töxtatilgan.
Ayni paytda zavod töxtamasdan ikki smenada faoliyat körsatmoqda. Unda 1000 nafar xodim işlamoqda. Ularga 4 mahat bepul issiq ovqat beriladi. Zavodga taşiş uçun transport qatnovi yölga qöyilgan. Avtobuslar ham şu zavodda işlab çiqarilayotgan dizeldan foydalanar ekan. Eng qiziği 130 gektardan ortiq maydonni qamrab olgan zavod hududida işçilar velosipedlar yordamida harakatlanişar ekan, buning uçun alohida veloyölaklar ham qurib qöyilgan.
Zavod mutlaqo çiqitsiz işlaydi. Hattoki hosil bölgan qaynoq buğ bekorga ketmaydi. Buğ şu yerdagi turbinalarga yönaltiriladi va 86 MW elektr energiyasi işlab çiqariladi. Bu esa zavod iste’mol qilayotgan quvvatdan oşadi. Ortiqça energiya qolgan iste’molçilarga yönaltirilar ekan.
Şunisi e’tiborliki, prezidentimizning yana bir uzoqni közlagan ezgu taşabbusi bilan zavod kimyo-texnologiya sohasida mutaxassis yetiştirayotgan oliy ta’lim muassasalari bilan ta’lim klasteriga birlaştirilgan.
Uzbekneftgaz va Uzbekistan GTL bilan ikkinçi yildirki, mana şunday oliygohlardagi eng fidoyi öqituvçilar aniqlanib, ularga rağbatlantiriş sifatida pul mukofotlari topşirib kelinmoqda. Ovoz beriş jarayoniga rektorlar aralaşmaydi. Talabalarning özi ijodkor, öz kasbini sevadigan va bilim beradigan öqituvçilarni aniqlab berişmoqda.
Zavod majlislar zalida ana şunday öquvçiçilarni taqdirlaş marosimi bölib ötdi. Qaşqadaryo viloyati hokimi Murodjon Azimov va Uzbekistan GTL boş direktori Alişer Bahodirov 13 nafar öz kasbiga fidoyi öqituvçiga mukofotlarni topşirişdi.
Uşbu öqituvçilar ta’lim berayotgan yoşlar kelgusida neft va gaz işlab çiqariş sohasi, xususan zavodga işga qabul qilinadi. Çunki neftgaz-kimyo sanoati iqtisodiyotimiz lokomotivlari hisoblanadi. Kelgusidagi loyihalarga yetuk kadrlarni tayyorlab boriş, ularni amaliyotda tajribasini oşiriş ham soha strategiyasidan biri qilib belgilangan.
Jurnalistlar uçun ötkazilgan matbuot anjumanida boş direktor Alişer Bahodirov yana savollarga javoblar berdi. Xususan korxona tomonidan işlab çiqarilgan mahsulot nega Afğonistondan qaytarilgani, mahsulotni ötkaziş qiyinçiliklari, zavod nega hozirça yarim quvvati bilan işlayotgani, uning işlab çiqarişdagi bir qismi Amerika kompaniyasiga sotilgani, kelgusida yana qanday loyihalar amalga oşirilişi haqida gapirib berdi.
Zavodda işlab çiqarilayotgan dizel narxi içki bozorda bir yil içida qariyb 2 barobarga arzonlaşgani qayd etildi. Dastlabki savdolarda birjada bir tonna GTL dizel narxi 15,5 mln sömgaça çiqib ketgan bölsa, bugungi kunga kelib narxlao 9,5 söm atrofida barqarorlaşgan. Bahodirovning aytişiça, dizel yonilğisi borasida monopoliya mutlaqo yöq, xorijiy davlatlardan ham neftdan olinuvçi dizel yonilğilari bemalol respublikamizga kirib kelmoqda, narxlarni erkin bozor şakllantirmoqda. Ayni paytda dizelga içki bozorda ham talab oşgan. Ayniqsa, kon-metallurgiya kombinatlari va fermer xöjaliklarning transport vositalari uçun.
Aviakerosin esa IATA standartidan ötgan. Lekin töliq sun’iy aviakerosindan foydalanib bölmaydi, şu sababli neftdan olinuvçi aviakerosinga 50/50 nisbatda aralaştiriladi. Şu ham yonilği sifatining keskin oşişini ta’minlaydi.
Afğonistondan mahsulot qaytgani esa, bunday sifatdagi dizel uçun standart hali Afğonistonda amalda emasligi bilan tuşuntirildi. GTL dizelni Afğonistonga zavodning özi emas, xorijiy treyderlardan biri ötkazgan. Afğonistonda mavjud standartlarda bunday yonilği körsatilmagani, ular bunday mahsulotga ilk bora duç kelib turişgani uçun, şubhalanib mahsulotni qaytarişgan. Keyinroq Afğoniston tandart agentligi vakillari zavodga kelişgan va mahsulot bilan yaqindan tanişişgan. Endi kelgusida agar talab bölsa, moneliksiz bu davlatga ham GTL dizelini eksport qiliş mumkin böladi.
Ayni paytda işlab çiqarilayotgan mahsulot uçun yangi iste’mol bozorlarini topiş va kengaytiriş boş vazifa bölib turibdi. Buning uçun, yuqorida ta’kidlanganidek, mahsulotni yangi yönalişda jahon bozorlariga eksport qiliş yölga qöyilmoqda.
Bir söz bilan aytganda, Uzbekistan GTL neftgaz sanoati sohasida eng sönggi muvaffaqiyatli loyihalardan biri sanaladi. Bu yerda sifatli mahsulotgina işlab çiqariş bilan çeklanmasdan, sifatli kadrlar tayyorlaş ham yölga qöyilgani uning davlatimiz taraqqiyotiga qöşayotgan eng katta uluşlaridan biri deyiş mumkin.
