«Janubiy Amerika Trampi» – Argentinaning yangi prezidenti haqida nimalar ma’lum?
|18:22 / 22.11.202318 38317 min
2023 yil 19 noyabr, yakşanba kuni Argentinada ötkazilgan prezidentlik saylovining ikkinçi bosqiçida ğolib nomi aniqlandi. Xaviyer Miley mamlakatning yangi prezidenti etib saylandi. Uni siyosiy qaraşlari, ğalati işlari va qiliqlari tufayli AQŞning sobiq prezidenti Donald Trampga öxşatişadi.
Foto: BBCFoto: BBC
«Motorli arraga ega iqtisodçi» degan noyob laqabli yangi prezident – Xaviyer Miley Argentinada budjet xarajatlarini jiddiy ravişda qisqartirmoqçi. Şuningdek, u mamlakatning BRICS’ga kirişiga qarşi.
Argentinada öng qanot «Ozodlik kelyapti» alyansi bir qismi bölgan Libertarianlar partiyasiga rahbarlik qiluvçi Xaviyer Miley prezidentlik saylovlarida ğalaba qozondi.
Dastlabki natijalarga köra, u 56 foizga yaqin ovoz töplagan. 20 noyabr, duşanbaga ötar keçasi Mileyni saylovlardagi ğalabasi bilan uning raqibi, «Vatan uçun ittifoq» hukmron koalitsiyasidan nomzod bölgan Argentina iqtisodiyot vaziri Serxio Massa tabrikladi.
«Men Xaviyer Miley bilan boğlanib, uni tabrikladim va omad tiladim, çunki u argentinaliklarning köpçiligi keyingi tört yilga tanlagan prezident», - dedi Serxio Massa ovoz berişning rasmiy natijalari e’lon qilinişidan oldin.
Bundan taşqari, Braziliya prezidenti Luis Inasiu Lula da Silva X ijtimoiy tarmoği orqali Argentina yangi hukumatiga Miley ismini tilga olmay, «omad va muvaffaqiyat» tiladi.
Çili prezidenti Gabriel Boriç Font ham X ijtimoiy tarmoğida Mileyga tabriklarni yetkazdi.
Faqat Kolumbiya prezidenti Gustavo Petro Argentinadagi prezidentlik saylovlarida öng qanot nomzodi ğalabasidan hafsalasi pir bölganini bildirib, buni «Lotin Amerikasi uçun qayğuli voqea» deb atadi.
AQŞ sobiq prezidenti Donald Tramp Truth Social ijtimoiy tarmoğida Miley bilan «juda faxrlanişi»ni aytdi. 2024 yilda AQŞ prezidentligi uçun yana kuraşmoqçi bölgan respublikaçi: «Siz öz mamlakatingizni rivojlantirasiz va Argentinani yana buyuk qilasiz», deb yozgan.
Xaviyer Miley öz saylovçilarga nimalarni va’da qilgandi? Argentina yangi prezidenti davlatning fuqarolar hayotiga aralaşuvini minimal körinişga keltirmoqçi.
U Markaziy bankni tugatmoqçi va milliy valuta peso örniga AQŞ dollaridan foydalanişni taklif qilyapti. Saylovoldi kampaniyasi davomida Miley Rossiya, Xitoy va Braziliyaning «kommunistik» hukumatlari bilan aloqalarni uziş rejasini ham e’lon qildi.
Iqtisodiy muammolarni hal qiliş uçun motorli arrani öziga timsol sifatida tanlagan Miley davlat xizmatçilari sonini kamaytirib, şu yöl bilan budjet xarajatlarini jiddiy qisqartirmoqçi.
Mavzuga oid
Foto: alamy.com
Xaviyer Miley kim özi?
Xaviyer Miley 1970 yilda Argentina poytaxti Buenos-Ayresda avtobus haydovçisi oilasida tuğilgan. U 12 yoşda ekanida mamlakatda giperinflatsiya sodir böladi va mamlakat pul birligi xazonga aylanadi. Xaviyerda öşa paytda iqtisodiyotga qiziqiş paydo böladi.
Keyinroq u «Çikarita Juniors» futbol jamoasida darvozabon böladi. «Everest» guruhida qöşiq aytadi. Oxir-oqibat iqtisodiyotga qiziqiş ustunlik qiladi va oliy ta’limni şu yönalişda oladi.
Xaviyer 20 yil davomida makroiqtisodiyot professori darajasiga çiqadi hamda Argentinada va xorijdagi bir qator oliy ta’lim muassasalarida iqtisodiyotdan dars beradi. Şuningdek, u bir qator yirik kompaniyalarda boş iqtisodçi sifatida faoliyat olib boradi.
Jumladan, 1990-yillar oxirida Miley HSBC bankida iqtisodçi bölib işlagan va harbiy xunta davridagi taniqli şaxs, öşa paytda parlament a’zosi bölgan general Antoni Bussining maslahatçisi bölgan.
2013 yildan 2017 yilgaça Miley Buenos-Ayres gubernatori, maşhur peronist Daniel Skiolining Fundación Acordar tahlil markazida boş iqtisodçi bölib işlagan.
Şundan söng va 2021 yilgaça u argentinalik milliarder Eduardo Ernekyanning Corporación América holding kompaniyasida faoliyat olib borgan. Xaviyer katta siyosatga 2021 yilda kirib keladi.
U Argentina duç kelayotgan iqtisodiy muammolarda sotsializmni ayblaydi. Bundan taşqari, u Rim papasini yoqtirmaydi va abortga qarşi (Argentinada bu iş 2020 yilda qonuniylaştirilgan).
Foto: elespectador.com
Xaviyer Mileyning saylovoldi dasturi
Argentina prezidentligi uçun öz nomzodini qöyar ekan, Xaviyer saylovçilarga kutilmagan va’dalarni berdi.
Jumladan, u milliy valuta – pesodan voz keçib, AQŞ dollariga ötmoqçi. Markaziy bank va bir qator vazirliklarni tugatmoqçi. Argentinaning BRICS’ga kirişiga qarşi.
Uning saylovoldi dasturida tilga olingan bu masalalar dunyoning yetakçi iqtisodçilarida xavotir uyğotmoqda.
Xaviyer Mileyni uning taşqi körinişi, tizimga munosabati, abort va global isiş haqidagi qaraşlari tufayli doimo Donald Tramp bilan taqqoslaşadi. Şuningdek, soç turmagi tufayli amerikalik qöşiqçi Elvis Presliga öxşatişadi.
Prezidentlikka öz nomzodini qöyganidan söng OAV hamda ijtimoiy tarmoqlarda uning şaxsiy hayoti tafsilotlari keng muhokama qilinmoqda.
Omma siyosatçi singlisi va ölgan itining törtta kloni bilan birga yaşaşini şunda bildi.
Foto: infobae.com
Saylov va ğalaba
Argentinada prezidentlik saylovining birinçi bosqiçi 2023 yil 22 oktyabr kuni bölib ötdi. Saylovdan avval barça Miley ğalaba qozonişi mumkinligini taxmin qilgandi.
U birinçi bosqiçda 30 foiz ovoz oldi. Mileyning raqibi, «Vatan uçun ittifoq» hukmron koalitsiyasidan nomzod bölgan Argentina iqtisodiyot vaziri Serxio Massa esa 21,4 foiz ovoz oldi. Boşqa nomzodlarning körsatkiçlari juda past böldi.
Birinçi turdayoq ğalaba qozoniş uçun nomzodlardan biri 50 foizdan köp ovoz olişi kerak edi. Bu iş amalga oşmadi va 19 noyabr kuniga saylovning ikkinçi bosqiçi ötkazilişi belgilandi.
Birinçi bosqiçdan söng Miley darhol saylovda 3-örinni egallagan Argentina Içki işlar vazirligining sobiq rahbari Patrisiya Bulriç bilan uçraşdi.
Bu ayol sobiq prezident Maurisio Makri jamoasidan bölib, uni Miley ötmişda faşist va sotsialist deb atagandi. Bulriç bilan uçraşuvdan söng, Miley barça pozitsiyalar böyiça u bilan 90 foiz hamfikr ekanliklarini aytdi.
Şundan söng Patrisiya Bulriç öz saylovçilarni ikkinçi turda Mileyga ovoz berişga çaqirdi. Ikkinçi bosqiçda Miley 56 foizga yaqin ovoz töpladi va ğalaba qozondi.
«Men Xaviyer Miley bilan boğlanib, uni tabrikladim va omad tiladim, çunki u argentinaliklarning köpçiligi keyingi tört yilga tanlagan prezident», - dedi Serxio Massa ovoz berişning rasmiy natijalari e’lon qilinişidan oldin.
Köp ötmay Mileyni Lotin Amerikasidagi boşqa davlat rahbarlari va sobiq rahbarlar tabriklay boşlaşdi. Endi u navbatdagi tört yilda Argentinani boşqaradi. Inauguratsiya marosimi 10 dekabr kuni bölib ötadi.
Saylovda ğalaba qozongan Xaviyer Miley sahnada raqsga tuşdi
Telekörsatuvlar va ijtimoiy tarmoqlar orqali ommalaşiş
Uç yil avval Mileyga siyosatdan gapirişsa, «Bu iflos, arzon va ahmoqona san’at» deb javob berardi. Biroq köp ötmay vaziyat özgardi va u özini katta siyosatga urdi.
Miley maşhurlikka ikki yil içida erişa oldi. U mamlakatga asosan teleşoulardagi çiqişlari va raqiblarini qattiq tanqid qiliş orqali tanildi.
Mileyni boşida turli teleşou va körsatuvlarga iqtisodçi sifatida taklif etişardi. Öşanda u mamlakatdagi iqtisodiy holat bilan birga siyosat haqida ham gapirardi. Şunda odamlarga uning takliflari jöyali bölib tuyula boşladi.
Miley öz siyosiy va iqtisodiy tahlillari bilan mamlakatda şu qadar ommalaşdiki, uni «Televideniye studiyasidan çiqqan siyosatçi», «Instagram va TikTokʼdan prezidentlikka nomzod» deb atay boşlaşdi.
Şu tariqa, 53 yoşli Xaviyer Miley katta siyosatga 2021 yilda kirib keladi va öşa yili iyul oyida u «La Libertad Avanza» («Erkinlik bosib kelmoqda») libertarian alyansiga asos soladi. Oktyabrda esa Buenos-Ayres tumanlaridan biridan parlamentga saylanadi.
U telekörsatuvlardagi çiqişlarida nafaqat argentinalik siyosatçilarga nisbatan qattiq gapirardi, balki jonli efirda tez-tez baqirardi. Bu uni mamlakat böylab maşhur qila boşladi.
Miley iştirok etgan körsatuvlardan uning alohida videolari, turli epizodlar kesib olinib, ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilardi va ularni yuz minglab marta körişardi.
Siyosatçi saylovoldi tadbirlariga va telestudiyaga noyob Cadillac de Ville maşinasida kelardi. Bunaqa maşina faqat amerikalik maşhur qöşiqçi Elvis Preslida bölgan.
Omma Mileyni sal ğalatiroq körinişi tufayli ham tez eslab qolardi. Ğarb OAV uning körinişi ham Elvis Presli va «Rosomaxa» filmi boş qahramoniga öxşaşi haqida yozişgan. Uning bu imijini yordamçisi Liliya Lemuan öylab topgan.
Miley soçini Elvis Presli uslubida östiradi \ Foto: Reuters
Mileyning iqtisodiy qaraşlari
Miley imijining asosiy elementi motorli arra bölib, uning sözlariga köra, bu «mamlakatdagi muammolarni keskinlik bilan tubdan hal qiliş»ni anglatadi.
Iqtisodçi sifatida sotsialistlar bilan yaqin hamkorlik qilişiga qaramay, Miley mamlakatdagi muammolarning asosiy sababçisi aynan şu mafkura deb hisoblaydi.
Uning fikriga köra, sotsializm «insonning ehtiyojlari bölsa, ularni qondirişga haqli» degan qaraşdan kelib çiqilsa, jozibali körinişi mumkin. «Ehtiyojlar çeksiz, biroq resurslar çeklangan», – deydi u.
Miley resurslar tanqisligi muammosini erkin bozor tamoyillari yordamida hal qiliş mumkinligiga işonadi.
Şuningdek u ham özi tez-tez taqqoslanadigan Donald Tramp singari mamlakat siyosiy elitasini yangilamoqçi. U 2018 yildayoq iqtisodiy tahlillarida «Sönggi yuz yil içida siyosatçilar Argentinani boşi berk köçaga tiqib qöyişdi. Siz keksa odamlar bilan yangi Argentinani yarata olmaysiz» degan edi.
Bu gaplari bilan u argentinalik yoşlarni öz tomoniga oğdirişga muvaffaq böldi va bu saylovda ğalaba qozonişiga qisman yordam berdi.
Mileyning fikriça, Argentinani qutqariş uçun eng birinçi çora milliy valuta pesodan voz keçiş va AQŞ dollariga ötiş kerak. U hukmron siyosatçilar Markaziy bankdan pul çop etadigan maşina sifatida foydalanib kelganini aytadi va bankni yopib, yuqori inflatsiyaga çek qöyiş mumkin deb hisoblaydi.
Miley 2000-yillar boşlarida milliy valutadan voz keçib dollarga ötgan Ekvador va Salvadorni misol qilib keltiradi. Ularning bu işi muvaffaqiyat keltirgan va hozir har ikki mamlakatda inflatsiya juda past körinişda.
Miley Ekvador va Salvadorda sezilarli iqtisodiy ösişning yöqligini boşqa sabablar – xususan siyosatçilarning samarasiz işlaşi bilan izohlaydi.
Bundan taşqari, u davlatning iqtisodiyot va odamlar hayotidagi roli qançalik kiçik bölsa, şunça yaxşi, deb hisoblaydi. Şu sababli Miley öz saylovoldi tarğibotlarida turli vazirliklar va davlat xizmatçilari sonini qisqartirişni va’da qildi.
Foto: alamy.com
Miley birinçi navbatda Xotin-qizlar işlari vazirligini tugatmoqçi. «Agar qonun oldida tenglik bölmasa, vazirlik tuziş emas, öşa qonunni özgartiriş kerak» deydi Miley.
Uning fikriça, xotin-qizlar uçun alohida vazirlikning taşkil etilişi ayollarni obrösizlantiradi va ularning ahvolini heç qanday yaxşilamaydi.
Miley inson öz a’zolarini tasarruf etiş huquqiga ega, deb hisoblaydi, lekin şu bilan birga u Argentinada 2020 yilda qonuniylaştirilgan abortga qarşi çiqadi.
«Ayollar öz tanasiga ega böliş huquqiga ega, ammo baçadondagi bola tananing bir qismi emas. Şuning uçun abort qotillikdir» – deydi u. Saylovoldi tarğibotlarida agar ğalaba qozonsa, abort masalasida referendum ötkazişga va’da bergan.
Dunyoning bir qator taniqli iqtisodçilari Mileyning iqtisodiy islohotlari oddiy yeçim sifatida jozibador körinsa-da, yanada katta halokatlarni olib kelişi mumkin deb hisoblaşadi.
Jumladan, taniqli iqtisod professorlari Tomas Piketti, Jayati Goş va Branko Milanoviç kabilan Mileyning saylovoldi takliflarini şunday baholagan.
Ularning fikriça, «davlat xarajatlarini sezilarli darajada qisqartiriş allaqaçon yuqori darajadagi qaşşoqlik va tengsizlikni oşiradi va ijtimoiy keskinlikning jiddiy kuçayişiga olib kelişi mumkin».
«Xaviyer Mileyning dollarlaştiriş va moliyaviy tejamkorlik böyiça takliflari zamonaviy iqtisodiyotlar murakkabligi va tarixiy inqirozlar saboqlarini e’tiborsiz qoldiradi va allaqaçon oğir tengsizliklarni kuçaytiriş uçun eşiklarni oçadi», deb yozadi ular.
Saylovlarning birinçi bosqiçi oldidan Reuters agentligi 125 nafar argentinalik işbilarmonlardan Mileyning takliflari haqida qanday fikrda ekanliklarini söradi.
Sörovda qatnaşganlardan faqat ikkitasi dollarga töliq ötişni qöllab-quvvatlagan. Köpçilik «pul özgaruvçilarini sozlaş va raqobatbardoşlikni saqlab qoliş» uçun pesoni saqlab qoliş muhimligini aytgan.
Xaviyer Mileyning Argentinada AQŞ dollarini joriy etişini qöllab çiqqanlar \ Foto: BBC
Sörovda qatnaşganlarning fikriça, dollarga töliq ötiş pul-kredit siyosati ta’sirini yöqotiş demakdir. The Economist esa dollarga ötiş mamlakat muammolarini hal qiliş uçun yetarli emasligini ta’kidlaydi.
Şu bilan birga, Mileyning libertarian qaraşlariga qöşilgan Amerika Kato instituti mutaxassislari, aksinça, pesodan zudlik bilan voz keçiş kerakligini aytişadi. Ular Mileyning tanqidçilari aytayotgan bir neçta dalillarni rad etadi.
Tanqidçilar mamlakatda taqçillik yuzaga kelmasligi uçun aholida naqd dollar kerak bölişini ta’kidlamoqda. Kato instituti mutaxassislariga köra, bir valutadan boşqasiga ötiş jarayoni bir neça oy davom etadi va davlat bir kunda barça valutaga muhtoj emas.
Miley ğoyalariga qarşilar agar Argentinada peso örniga AQŞ dollari joriy etilsa, aholi banklardagi omonatlarini ommaviy ravişda yeçib olişni boşlaşini aytişadi.
Ammo Ekvador va Salvadorda dollarga ötilganda bunday hol röy bermadi. Banklar barça pullarni belgilangan kurs böyiça avtomatik tarzda dollarga aylantirib qöyaverdi va aholi jamğarmalari bilan boğliq heç qanday muammo yuz bermadi.
Argentinadagi iqtisodiy vaziyat
Argentina Ğarbiy yarimşarda hudud böyiça Kanada, AQŞ va Braziliyadan keyin 4-örinda, aholi soni böyiça AQŞ, Braziliya, Meksika va Kolumbiyadan söng 5-örinda joylaşgan.
Mamlakat hududi 2 mln 780 ming kilometr kvadrat bölib, aholi soni 46 mln 400 ming nafardan oşiqroq.
Argentina agrar-industrial davlat bölib, yalpi içki mahsulot hajmi 408 mlrd dollarni taşkil etadi. Mamlakat ğarb tomonda Çili bilan bir neça ming kilometrlik çegaraga ega. Uning şarqiy qismini Atlantika okeani suvlari yuvib turadi.
Argentina xalqaro savdo uçun juda qulay joyda joylaşganiga qaramasdan mamlakat iqtisodiyot ösişi böyiça ança ortda qolmoqda. Bu yerda sönggi 30 yilda bir neça marta kuçli iqtisodiy inqiroz yuz berdi va mamlakat valutasi giperinflatsiyaga uçrab kelmoqda. 2022 yilda ham inflatsiya darajasi juda yuqori bölgan.
Argentinada ilk iqtisodiy inqiroz 1990-yillar oxiri, 2000-yillar boşida sodir bölgandi. Inqiroz 2001 yilda avjiga çiqadi va aholi norozilik namoyişlari boşlanadi.
Argentina dunyoda hududi jihatdan 8-örinda, aholi soni böyiça 32-örinda turadi
Oxir-oqibat mamlakat rahbari iste’foga çiqadi va uning örniga kelgan yangi rahbar defolt e’lon qiladi.
Öşanda Argentinada pul keskin qadrsizlanadi. Narxlar juda oşib ketadi va mamlakatda kambağallar soni keskin köpayadi. Banklar va ularning ortidan yirik işlab çiqaruvçilarning aksariyati kasod böladi.
2014 yilda Argentinada ikkinçi marta defolt yuz beradi. Bunga mamlakatning xalqaro kreditorlardan olgan qarzlarini qaytara olmay qolgani sabab böladi.
Biroq öşa paytda mamlakatga rahbarlik qilgan Kristina Kirşner defolt yuz berganini rad etadi va bu Argentinaga qarşi navbatdagi infoxuruj ekanini ta’kidlaydi. Biroq holat odamlarning turmuş darajasida körinib, oçiq aks etib turgandi.
Öşandan buyon qariyb 10 yil vaqt ötdi va Argentina iqtisodiyoti hanuzgaça öziga kela olmayapti. Mamlakatda işsizlik darajasi yuqori, kambağallar soni köp.
Aksariyat tahlilçilar dunyoning yetakçi davlatlaridan biriga aylanişga salohiyati bor mamlakatning iqtisodiy inqirozda yurganini nönoq boşqaruv bilan izohlaşadi.
Xaviyer Miley ta’kidlaganidek, 30 yildan buyon Argentinani boşqarib kelgan siyosatçilarda uzoqni közlab tuzilgan rejaning özi bölmagan va ular muammolarni vaqtinçalik yeçim bilan hal qilişga urinişgan. Bu esa vaziyatni battar oğirlaştirgan.
Keçagi saylov natijasiga köra navbatdagi 4 yilda Argentinani Xaviyer Miley boşqaradi. U saylovoldi tarğibotlarida bergan va’dalarini bajarib, mamlakatni qoloqlik botqoğidan olib çiqa oladimi yoki yöqmi, buni vaqt körsatadi.
