2024 yil bösağasida Rossiyaning Ukrainaga qarşi uruşidagi özgarişlar kölamini tuşuniş uçun bir yil oldin sodir bölgan voqealarni esga oliş kerak. Öşanda Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy Rossiya harakatlaridan keyin birinçi marta mamlakatni tark etdi. Vaşingtonda u AQŞ Kongressi ikkala palatasining yiğilişida ğolibona nutq sözladi va Baxmutdan olib kelingan bayroqni topşirdi. Köp ötmay, AQŞ va Germaniya birinçi marta Kiyevni Ukraina Qurolli kuçlari qarşi hujumi uçun zamonaviy zirhli texnika bilan ta’minlaş niyatida ekanini e’lon qildi.
Millionta snaryadsiz, lekin F-16 bilan
Bir yil ötgaç, Baxmut Ukraina armiyasi tomonidan qöldan çiqarildi, uning uçun kuraş uruş boşlanganidan beri eng uzoq va qonli jangga aylandi. Baxmut taqdiri, ehtimol, Donetskning yaxşi mustahkamlangan çekkasi - Avdiyivkada takrorlanadi. Ukraina Qurolli kuçlari qarşi hujumi umidlarni oqlamadi, bu kuzda Ukraina Qurolli kuçlari boş qömondoni Valeriy Zalujniy timsolida Ukraina qömondonligi tomonidan tan olindi. Prezident Zelenskiy dekabr oyida AQŞga yana taşrif buyurdi, ammo bu safar uning taşrifi xuddi yonğin missiyasi xarakteriga ega böldi.
Ukraina rahbari Kongressda respublikaçi qonun çiqaruvçilarni Kiyevga 61 milliard dollarlik yordam paketini blokdan çiqarişga işontirişga urindi, biroq muvaffaqiyatga erişa olmadi. Vaşingtondagi Atlantic Council tahlil markazi qoşidagi Yevrosiyo tadqiqotlari markazi direktori, AQŞning Ukrainadagi sobiq elçisi Jon Xyorbst buning uçun «Respublikaçilar partiyasining kiçik bir qismini» aybladi, u Kiyevni qöllab-quvvatlaş masalasini AQŞga migratsiyani çeklaş çoralari bilan boğlab qöydi. 2024 yil boşida «50 foizdan yuqori» ehtimollik bilan yeçim topiladi, deydi sobiq diplomat DW «Geofactor» podkastida.
Ğarb endilikda Ukrainaga nafaqat yangi qurollarni va’da qilişni töxtatgan, balki va’da qilinganlarni yetkazib beriş jadvalini ham buzmoqda. YeI 2024 yil martigaça Kiyevga 1 million dona öq-dorilarni topşirişga ulgurmasligini tan oldi. Umumiy tendensiyadan istisno bu - F-16 qiruvçi samolyotlari. Ukrainalik uçuvçilar öquv maşğulotlarini yakunlamoqda, birinçi samolyot yaqin kelajakda Kiyevga topşirilişi mumkin. Ular Ukraina Qurolli kuçlari salohiyatini kuçaytiradi, deb işoniladi, biroq ekspertlar endi bu qiruvçilar uruşda katta buriliş yasaşini kutmayapti. Jon Xyorbst ğarb davlatlarining Ukrainaga yuzlab qiruvçi samolyotlar kerak bölganda, önlab qiruvçilarni topşiriş rejalarini «aççiq hazil» deb atadi. Xuddi şu narsa boşqa turdagi qurollarga ham tegişli.
Ğarb birdamligidagi yoriqlar
Ukraina Qurolli kuçlari boş qömondoni Valeriy Zalujniyning «ultimatumi» hozirça iş bermadi, deb hisoblaydi tarixçi, Venadagi Markaziy Yevropa universiteti professori Aleksandr Etkind. U Zalujniyning The Economist jurnali noyabr sonidagi Ukrainada ham, xorijda ham rezonans keltirib çiqargan maqolasini şunday baholadi. Zalujniyning yozişiça, frontdagi vaziyat boşi berk köçaga yaqinlaşib qolgan va Ukraina Qurolli kuçlari uçun yangi turdagi qurollar yetkazib berilmasdan turib, muvaffaqiyatga erişiş deyarli imkonsizdir.
Uruş boşlanganidan keyingi ikkinçi yilda ğarbning Ukrainani qöllab-quvvatlaşi birinçi marta eng yuqori çöqqiga çiqdi. Köplab yangi qurol tizimlari yetkazib berildi, ammo bu çeklangan miqdorda amalga oşirildi. Xyorbstning fikriça, buning ortida ikki asosiy öyinçi - AQŞ va Germaniyaning «qörqoqligi» yotibdi, ular, özlari aytganidek, Rossiyaning Ukrainaga qarşi yadro qurolini qöllaş tahdididan xavotirda.
2023 yilda ğarbning Kiyev bilan birdamligi nafaqat prezidentlik saylovlari poygasi boşlangan AQŞda yoriqlarni körsata boşladi. Yevropa Ittifoqida Şarqiy Yevropa bir qança davlatlari Ukraina qişloq xöjaligi mahsulotlari importini zudlik bilan çeklab qöydi va ularning ba’zilari Ukrainadan oğir yuk maşinalari uçun çegara ötiş joylarini yopişga ötdi. Kiyev esa bunga tayyor emas edi. Yil oxirida muammo deyarli bartaraf etildi, ammo uning kuçayişi xavfi saqlanib qolmoqda.
Kiyev harbiy muvaffaqiyatlari: Moskvadagi dronlar va Qrimga hujumlar
Mutaxassislar Ukraina rahbariyati pozitsiyasidagi yoriqlarni eng xavotirli jihat deb hisoblamoqda, ammo Jon Xyorbst Vaşingtondagi kelişmovçiliklarni uning uçun yanada xavfliroq deb öylayapti. Muvaffaqiyatsiz qarşi hujum, özini oqlamagan katta umidlar va Kiyevda ğarb tomonidan qöllab-quvvatlaş davom etişiga şubhalar fonida, kuzatuvçilarga köra, prezident Zelenskiy va boş qömondon Zalujniy örtasida sezilarli keskinlik yuzaga kelgan. Bungaça Mudofaa vazirligidagi korrupsiyaga oid ayblovlar uning rahbari özgarişiga olib kelgandi. 2024 yil boşida yangi vazir Rustem Umerov uçun asosiy sinov, aftidan, safarbarlik qoidalarini kengaytiriş va kuçaytiriş böladi.
Ukrainaning 2023 yildagi harbiy muvaffaqiyatlari, ekspertlar fikriga köra, Rossiya içkarisidagi aerodromlarga hujumlar, Moskvaga dronlar hujumi, şuningdek, Qrimdagi harbiy nişonlarga hujumlar, Qora dengiz flotining zaiflaşişi va don blokadasining buzilişi böldi. Ammo, yuqorida sanab ötilganlar frontdagi vaziyatni özgartirmadi. Isroilning XAMASga qarşi uruşi esa ğarb e’tibori va resurslarini boşqa mojarolar bilan çalğitiş mumkinligini körsatdi. Kuzatuvçilar Yevropa Ittifoqi yetakçilarining Ukraina YeIga qöşilişi böyiça muzokaralarni boşlaş qarorini yakunlanayotgan yil oxirida Kiyev uçun bir neça ijobiy holatlardan biri deb atamoqda. Ammo Vengriyaning salbiy pozitsiyasi tufayli Kiyevga u zudlik bilan muhtoj bölgan 50 milliard yevrolik yordam ajratiş masalasi oçiq qolayotgani buning soyasida qoldi.
Bunday yuk bilan, kuzatuvçilar taxmin qilişiça, 2024 yil Rossiya Federatsiyasining Ukrainaga qarşi uruşi davridagi eng oğir yil böladi. Ularning fikriça, uruş Kiyev uçun Qrimdagi hodisalardan keyin boşlangan. Ukrainaning özida ham, uni qöllab-quvvatlayotgan mamlakatlarda ham uruşdan xalqning çarçaşi aniq ortib bormoqda. Tahlilçilar endi frontda muvaffaqiyatga erişilişini kutmayapti, Zelenskiyning reytingi ham pasayib bormoqda. 2023 yil dekabr oyida Kiyev xalqaro sotsiologiya instituti (KXSI) ukrainaliklarning prezidentga işonçi 62 foizni taşkil etganini qayd etdi. Bir yil oldin bu körsatkiç 86 foiz edi.
«Rossiya ğolib çiqişi mumkin»
Mutaxassislar Kiyev uçun yangi yildagi asosiy xavfni AQŞdagi prezidentlik saylovlari deb hisoblamoqda, uning natijasida yana respublikaçi Donald Tramp yoki uning tarafdorlaridan biri Oq uy egasiga aylanişi mumkin. Bunday vaziyatda kuzatuvçilar AQŞning Ukrainaga harbiy yordami tubdan qisqarişini kutmoqda. «Bu Rossiyaning Ukrainaga qarşi uruşidagi eng xavfli jihatdir», deb ogohlantirdi Jon Xyorbst. Uning sözlariga köra, Amerikaning Kiyevga yordamisiz «Rossiya ğolib çiqişi mumkin».
Yevropa öz yordamini oşirişga tayyorlanmoqda, ammo u AQŞ uluşini töliq öz zimmasiga olişi mumkin emas. Bu fonda Kiyevdagilar NATOning 2024 yil yozida Vaşingtonda bölib ötadigan yubiley sammiti böyiça umidlar haqida kamroq gapirmoqda. Ukrainani alyansga qabul qiliş qarori uzoqroq istiqbolga aylanişi mumkin.
Mutaxassislarning qayd etişiça, 2024 yil eng yaxşi holatda pozitsion uruş yiliga aylanişi mumkin, eng yomon vaziyatda esa - içki mojarolar va ğarbning kamayadigan kömagi Ukraina şarqi va janubidagi Xarkiv, Luhansk, Donetsk, Zaporijjya hamda Xerson viloyatlarida tobora köproq hududlarning egallab olinişiga olib kelişi mumkin.
Harbiy harakatlarni muzlatiş uruşni töxtata olmaydimi?
Ğarbda vaqti-vaqti bilan körib çiqilayotgan holat - Rossiyaga hududiy imtiyozlar evaziga harbiy harakatlarni muzlatiş mumkinmi? Uruş ikkinçi yilining oxirida köplab kuzatuvçilar hali ham bunday ssenariyni ehtimoldan yiroq deb bilyapti. «Rossiya muzlatişni emas, balki ğalabani, Ukraina rahbariyatining siyosiy qulaşini xohlaydi», deydi Aleksandr Etkind.
Kiyev va ğarbdagi ba’zilar Rossiyaning özida ham özgarişlar bölişiga umid qilmoqda, u yerda prezident Vladimir Putin 2024 yil martida yana bir muddatga saylanişni rejalaştirmoqda. Aleksandr Etkind Rossiya Birinçi jahon uruşidagi Avstriya-Vengriya taqdirini takrorlaşi mumkinligini istisno etmadi. «Ammo harbiy mağlubiyatsiz bu fikrlar xom-xayoldir», deb tuşuntirdi tarixçi. U Kiyevda sulh tuzilib, hukumat almaşgan taqdirda ham uruş boşqa bosqiçga ötişini, partizança tus olişi mumkinligini, ammo butunlay töxtab qolmasligini prognoz qildi.
