Sovetlardan qolgan A-50 – Rossiyaning urib tuşirilgan samolyoti haqida nimalar ma’lum?
|23:02 / 18.01.202431 68812 min
Ukraina Rossiyaga tegişli A-50 razvedkaçi samolyoti urib tuşirilganini ma’lum qildi. Bu Rossiya Ukrainaga bostirib kirgandan buyon yöq qilingan birinçi A-50 hisoblanadi. Bunday samolyotlar SSSR davrida sanoqli miqdorda işlab çiqarilgan bölib, hozirda uning bir donasi 300 mln dollardan oşiqroqqa baholanadi.
2022 yil 24 fevral kuni tongida Rossiya armiyasi Ukrainaga bostirib kirgandan buyon özining juda köplab qurollaridan foydalanib kelmoqda.
Uzoqlikka uçuvçi raketalar, dronlar, harbiy texnikalar va samolyotlar şular jumlasidan. Uruşning boşida Rossiya juda katta yöqotişlarga uçradi va natijada hatto 1950-yillardan qolib ketgan tanklarni ham safga qaytarişga majbur böldi.
Rossiya foydalanayotgan harbiy texnikalar orasida A-50 nomi bilan tanilgan samolyot ham bor. A-50 bu — uzoq masofali radiolokatsion aniqlaş va boşqariş samolyotidir.
U radarni olib yuradi hamda zarbalarni tayyorlaş va duşman hujumlarining oldini oliş uçun oldingi razvedkada işlatiladi.
Bu samolyotni Rossiya işlab çiqarmagan. A-50 sovet davrida sanoqli işlab çiqarilgan va rasmiy ma’lumotlarga köra, hozirda Rossiyada 10 ga yaqin bunday turdagi samolyot bor. Hozirda bitta A-50 narxi 330 mln dollarga baholanadi.
1970-yillarda SSSRda razvedkaçi samolyot Tu-126 edi. Bu samolyot 1960-yillar boşida işlab çiqarilgan bölib, 1970-yillarga kelib talabga javob bermay qolgandi.
Ana şunday şaroitda sovet hukumati aviakonstruktorlar oldiga yangi turdagi razvedkaçi samolyot loyihasini işlab çiqişni topşiradi. Köp ötmay Il-76 yuk samolyoti asosida yangi samolyot loyihasi tayyorlanadi.
Loyiha muallifi taniqli sovet aviakonstruktori Aleksandr Putilov edi. Putilov asosan Andrey Tupolev boşçiligidagi «Tupolev konstruktorlik byurosi»da işlagan va asosan harbiy maqsadlarda foydalanilgan Tu-126, Tu-98LL, Tu-128UT samolyotlari loyihalarida işlagan edi.
1973 yilda Il-76 samolyoti asosida yangi razvedkaçi samolyotini işlab çiqariş rejasi tasdiqlanadi. Samolyotning nişona nusxasini tayyorlaş Taganrog şahridagi aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasiga topşiriladi.
1977 yilda samolyot tayyor böladi. 1978 yilda A-50 işlab çiqaruvçi, 1979 yilda hukumat komissiyasi sinovlaridan muvaffaqiyatli ötkaziladi.
1983 yilgaça Taganrogda jami uçta Il-76 samolyoti A-50 samolyotlariga aylantiriladi. Samolyotni turli uskunalar bilan jihozlaş va ularni harbiy komissiya körigidan ötkaziş yana ikki yilga çöziladi.
Mavzuga oid
Şu tariqa, A-50 samolyotlarining dastlabkisi 1985 yilga kelib harbiylarga topşiriladi. Biroq harbiylar undan 1989 yilga kelib foydalana boşlaşadi xolos.
Rasmiy ma’lumotlarga köra, A-50 samolyotidan jami 31 dona yasalgan. Öşa paytda SSSRda Il-76 samolyotlarini asosan Toşkentdagi Çkalov nomidagi aviatsiya birlaşmasi tayyorlab berardi.
Il-76 samolyoti. Foto: russian.rt.com
Şu sababli A-50 samolyotlarining qolganlari Toşkentda tayyorlanadi. Iş jarayoni harbiylarning qat’iy nazorati ostida bajariladi. A-50 samolyotlari 1991 yilgaça işlab çiqarilgan.
A-50 samolyotining texnik tavsifi
Ekipaj a’zolari soni – 5 kişi (taktik ekipaj soni – 10 kişi);
Uzunligi – 48,27 metr;
Balandligi – 14,8 metr;
Qanotlar uzunligi – 50,5 metr;
Örtaça uçiş oğirligi – 190 tonna;
Yoqilği siğimi – 109 480 litr;
Dvigatellar soni – törtta;
Maksimal parvoz tezligi – soatiga 800 km;
Maksimal parvoz balandligi – 12 000 metr (örtaça – 7 500 metr);
Yoqilği siğimi bir marta töldirilganda parvoz davomiyligi – 9,3 soat.
A-50 imkoniyatlari:
Havo nişonlarini aniqlaş masofasi:
Strategik bölmagan ballistik raketalardan çiqayotgan yolqinni optik vositalar orqali 800 kilometrdan sezadi;
«Tanklar kolonnasi» kabi guruhli nişonlarni: 250 kilometrgaça bölgan masofadan sezadi.
Dengiz nişonlarini aniqlaş diapazoni:
(EPR 250 kv. m) radio gorizonti yetib borgan masofagaça;
A-50 bir paytning özida turli havo nişonlaridan 300 tagaça obektni kuzata oladi;
Qömondonlik punktidan yönaltirilgan 12 ta, bortdan yönaltirilgan 30 ta qiruvçi va tutuvçi samolyotlarni boşqara oladi.
Bundan taşqari, samolyotga havo mudofaasi tizimi örnatilgan bölib, turli raketalar yordamida öziga nisbatan uyuştirilgan hujumlarni qaytariş imkoniyatiga ega.
A-50’ga keyin örnatilgan uskuna va jihozlar
SSSR parçalangandan söng A-50 samolyotlarini işlab çiqariş töxtaydi. 2000-yillarga kelib unga örnatilgan uskunalar ham eskiradi va talablarga javob bermay qoladi.
2003 yildan boşlab Rossiya A-50 samolyotlarining bir neçtasini qayta jihozlaşni boşlaydi va şundan söng ular A-50U nomini oladi. Qayta jihozlaş işlari 2009 yilgaça davom etadi.
Samolyotning asosiy qurilmasi – «Argon-50» bort raqamli kompyuteri asosida qurilgan «Şmel» radiotexnika kompleksi hisoblanadi. Kompleks tarkibiga quyidagilar kiradi:
pelengatsiyaning passiv kanaliga ega bölgan uç koordinatali radiolokatsion tizim;
olingan ma’lumotlarni qabul qiluvçi va aks ettiruvçi uskunalar;
Qiruvçi va tutuvçi samolyotlarga yönalişli buyruqlar yoki ma’lumotlar beruvçi aktiv sörov-javob beriş tizimi;
boşqaruv vazifalarini yeçiş va qiruvçi samolyotlarni havo nişonlariga yönaltiriş uçun raqamli hisoblaş kompleksi;
radio boşqaruvida qömondonlik liniyasi uskunasi;
aloqa tizimi, aloqani maxfiylaştiriş va telekodlaş uskunalari;
hujjatlaştiriş uskunalari;
davlat belgilarini tanib oliş tizimi.
Yangi kompleksning oğirligi 20 tonnani taşkil etadi va unda 10-11 nafar xodim işlaydi. Bular – radiotexnik nazorat komandiri, yönaltiruvçi boş şturman, ikki nafar yönaltiruvçi şturman, boş kuzatuvçi operator va ikki nafar kuzatuvçi operator, şuningdek radiolokatsion tizim va aloqa vositalari böyiça bortmuhandislar. Parvoz ekipaji esa 5 kişidan iborat böladi.
«Şmel» kompleksidan taşqari, samolyot bort mudofaa tizimi bilan ham jihozlangan bölib, uning tarkibida radioqarşilik körsatişning faol va passiv tizimlari, şuningdek, infraqizil çalğituvçi tizimlar bor.
Qayta jihozlangandan söng samolyot korpusida ham özgarişlar böladi. Jumladan:
Qanot ortida, tomda diametri 10,5 va balandligi 2 metr bölgan radar antennasining qöziqorin şaklidagi radiolokatsion tizim antennasi;
Radar uskunasini sovitib turiş uçun havo söriş moslamasi;
Yondagi havo ayirgiçlarda aerodinamik yuzalar (qanotçalar) körinişida akslantiruvçi ekranlar;
Aerodinamik yuzalar (qanotlar) şaklida tayyorlangan aks ettiruvçi ekranlar yon yarmarkalarga örnatiladi.
Bundan taşqari:
Aerodinamik qarşilik harakatini pasaytiriş uçun yangi burun suyrisi bilan jihozlanadi;
Çap tomonda eşik va 1-raqamli favqulodda çiqiş yöli olib taşlanadi;
Yuk ortiş lyuklarining tabaqasi berkitib taşlanadi;
Ekipaj a’zolarini çastotali nurlanişdan himoya qiliş uçun asosiy va avariyali çiqiş oynalari, uçuvçilar kabinasining yon va yuqori oynalari, şuningdek, navigator kabinasining oynalari metallaştirilgan.
A-50 samolyotlaridan foydalaniş
Sovetlar davrida A-50 samolyotlari asosan mamlakat ğarbida saqlangan va parvoz qilgan. Birinçi samolyot 1984 yilda Litvaning Şaulyay şahridagi harbiy qismga keltiriladi.
Öşa yili yana bittasi Belarusning Vitebsk şahriga yuboriladi. Şu samolyot Varşava şartnomasi taşkiloti harbiy blogiga a’zo davlatlar armiyalari iştirokida ötkazilgan «Zapad-84» harbiy öquv maşğulotida qatnaşadi va GDR hamda Polşa böylab parvoz qilib keladi.
1987 yilda uçta, 1989 yilda yana beşta A-50 tayyor böladi va mamlakatning turli harbiy qismlariga jönatiladi.
SSSRda qudratli razvedkaçi samolyot tayyorlangani barçadan sir tutilgan. 1987 yilda u Norvegiyaning patrul samolyoti obektiviga tuşib qoladi. Şundan söng Ğarb davlatlari SSSRda yangi razvedkaçi samolyot borligini payqab qolişadi.
SSSR parçalanib ketgandan söng Varşava şartnomasi taşkiloti harbiy bloki ham tarqab ketadi. NATO esa şarqqa qarab kengaya boşlaydi. Şu sababli A-50 samolyotlarining bir neçtasi mamlakat şimoliy-ğarbida, boşqalari Qora dengiz atrofida saqlanadi.
2000 yilda A-50 samolyotlaridan biri Hindistonga sotib yuboriladi. Yana bir qançasi eskirib işdan çiqadi. Keyinroq Rossiya ixtiyorida önga yaqin (ba’zi manbalarda öndan oşiq) A-50 samolyoti qolgani va ulardan faqat bir neçtasi jangovar şay holda ekani ma’lum böladi.
A-50 samolyoti harbiy harakatlarda ilk bor Suriya osmonida uçib qatnaşgan va u yerda Rossiya havo-kosmik kuçlariga qaraşli qiruvçi hamda bombardimonçi samolyotlarning harakatlarini muvofiqlaştirgan.
2022 yil 24 fevral kuni Rossiya armiyasi Ukrainaga bostirib kirgaç bir neçta A-50 samolyotlari doimiy ravişda qöllana boşlangan.
Hindistonga sotilgan A-50
Ukraina bilan uruş vaqtida Rossiyaning ikkita A-50 samolyotiga hujum qilindi
Ma’lumotlarga köra, uruş boşlangandan buyon ikkita A-50 samolyoti safdan çiqqan. Birinçisi 2023 yil 26 fevral kuni Minsk yaqinidagi Maçulişçi aerodromida turgan paytida uçuvçisiz qurilma orqali işdan çiqarilgan.
2023 yil fevral oyi oxirida belaruslarning BYPOL taşkiloti faollari Maçulişçidagi aerodromga diversiya uyuştirilgani va u yerdagi ruslarning A-50 samolyotiga ikkita dron orqali 200 gramm trotil ekvivalentidagi portlovçi moddalar taşlangani haqida xabar bergandi.
Natijada samolyot jiddiy şikastlangani va endi «uça olmasligi» ma’lum qilingandi. Belarus hukumati diversiya faktini rad etib, uçiş yölagida harakatlanayotgan A-50 videosini namoyiş etgandi. Lekin bu video qaçon olingani noma’lum.
2023 yil 4 mart kuni «Zerkalo» naşri A-50 ta’mirlaş uçun Taganrogga olib ketilganini ma’lum qildi. Naşr jurnalisti özini Maçulişçidagi aerodrom xodimi sifatida taniştirib, Taganrogdagi aviatsiya zavodiga qönğiroq qilgan va u yerdagilar unga bu ma’lumotni tasdiqlaşgan.
Ikkinçi A-50 samolyoti bir neça kun avval 2024 yil 14 yanvar kuni tunda Azov dengizi ustida urib tuşirildi.
Ukraina QK boş qömondoni Valeriy Zalujniy Azov dengizi uzra Rossiyaga tegişli A-50 hamda Il-22 havo qömondonlik punkti bölgan samolyotlar urib tuşirilgani videosini e’lon qilgan.
Ukrain naşrlariga köra, A-50 tomon zarba mahalliy vaqt bilan 14 yanvar kuni soat 21:10–21:15 atrofida Zaporijjya oblasti Kirillovka posyolkasi atrofidan turib yöllangan. Şundan keyin samolyot radarlardan yöqolgan va taktik aviatsiya sörovlariga reaksiya qilişni töxtatgan.
Rossiya mudofaa vazirligi ukrain naşrlari va harbiylarining sönggi bayonotlari yuzasidan izoh bermadi. Ammo samolyotlardan biri urib tuşirilgani, boşqasi esa zarbaga uçragani töğrisidagi ma’lumotni rossiyalik harbiy muxbirlar va harbiy sohaga ixtisoslaşgan blogerlar tasdiqlaşgan.
Hozirda Rossiyada qança A-50 samolyotlari borligi noma’lum. Military Watch Magazine ma’lumotiga köra, 2023 yilda Rossiyada uçta A-50 va qayta jihozlangan yettita A-50U samolyoti bölgan.
2023 yil boşida Forbes Rossiya qöşinlarida töqqizta A-50 borligini yozgandi. 2023 yil sentabrida «Rostex» Rossiya armiyasiga yana bitta şunday samolyot yetkazib bergan.
«Rostex» yetkazib bergan samolyot ham katta ehtimol bilan SSSR davrida işlab çiqarilgan va qayta jihozlanib epaqaga keltirilgan bölişi mumkin. Çunki rasmiy ma’lumotlarda Rossiya SSSR parçalanib ketganidan söng A-50 samolyotlarini işlab çiqargani haqida umuman ma’lumot yöq.
