«Turon hududida davlatçilik yuzaga kelganda rus millatining özi yöq edi» – özbek tarixçilari bilan suhbat
|16:28 / 26.01.202424 50111 min
Davlatni ataşda hududiy nom ustunlik qiladi, xuddi Qöqon, Xorazm xonliklari yoki Buxoro amirligi kabi. Bu özbeklar yöq edi deganini anglatmaydi, balki davlat asosan sulolaviy, hududiy jihatdan nomlangan. Turon zaminida mavjud bölgan jamiki davlatlar asosida özbeklar yaşagan.
Özbek tarixçilari Mixail Smolinning özbeklar haqidagi fikrlarini rus millatçisi sifatida imperiyaçilik siyosatini tarğib qiliş, hozirgi Rossiya qilayotgan işlarni oqlaşdan iborat ekanini oçib berişdi.
Rossiyaning propaganda kanallari orqali Markaziy Osiyo davlatlari, xususan Özbekistonga imperializmni qöllovçi u yoki bu şakldagi axboriy hujumlar takrorlanib turibdi.
Avvalroq rossiyalik siyosatçi Zaxar Prilepin "Özbekiston va boşqa qöşni davlatlarni Rossiya tarkibiga qöşib oliş"ni taklif qilgan bölsa, endi rus tarixçisi Mixail Smolin “1917 yildagi Inqilobgaça özbeklar umuman bölmagan", degan fikrni aytdi.
Xöş, özbeklar millat sifatida qaçon şakllangan? Mamlakatning ötmişi va kelajagiga oçiqdan oçiq tahdidni ifodalovçi bu kabi axborot xurujlari ortida qanday maqsadlar yotibdi? Kun.uz şu kabi savollar atrofida Tarix instituti olimlari bilan suhbatlaşdi.
Vohid Xolov: — Rossiya sönggi yillarda, ya’ni 2008, 2014, 2022 yilgi voqealarni oladigan bölsak, unda haligaça imperiyaçilik qaraşlari borligini köriş mumkin. Bu narsani rossiyaning turli doira vakillari baralla aytyapti. Yuqori doirada ham yangrayapti, xususan, Medvedev Qozoğiston yerlarini Rossiya tortiq qilgan, degan mazmundagi gaplarni aytgandi, telegram kanaliga ham joylagan edi. Bu biz boşqa davlat hududiga ham da’vo qila olamiz, degani. Bu narsa siyosiy nizo qözğaş uçun dastak böladi. Birinçi Ukraina haqida şunday deyişdi, keyin Qozoğiston va endi bu hududni yana kengaytirib gapirişyapti. Maqsad — özlarining imperiyaçilik ğoyalarini boşqalarga uqtiriş, xalqlarda beqarorlikni keltirib çiqariş.
Tölqin Ahmedov: — Bu çiqişdan maqsad imperiyaçilik ğoyalarni tarğib qiliş. Putin hokimiyatga kelgaç, Rossiyada imperiyaçilik ğoyalari yana xuruj qila boşladi, oqibatda Ukrainaga qarşi şunday keng kölamli uruşga olib keldi.
Mixail Smolin özi konservator tarixçi, ya’ni rus konservativ fikrini ifoda etadi, rus konservativ fikri esa imperiya va çerkovga asoslangan. 1917 yilgaça Rossiya imperiyasi bölgan va rus pravoslav çerkovi asosiy tayançlaridan biri bölgan. Smolin şu narsaning asosiy tarğibotçilaridan. Uning ilmiy işlari ham rus imperiyasi, çerkov haqida. Smolinning işi konservativ rus millatçisi sifatida imperiyaçilik siyosatini tarğib qiliş, hozirgi Rossiya qilayotgan işlarni oqlaşdan iborat.
Mavzuga oid
Odil Zaripov: — Hozirgi dunyoda bölayotgan geosiyosiy jarayonlarda kuraş faqat jang maydonida emas, axborot maydonlarida ham bölyapti. Katta uruşlarning boşlanişi sifatida ham axborot uruşlarini, provokatsiyalarni keltiriş mumkin, bu narsa davlatlar örtasida nizolar kelib çiqişiga sabab bölyapti.
Smolin masalasiga kelsak. Provokatsiya niyatida bölgan, bu gaplar ortida qandaydir ğoyalarni ilgari surayotgan, tuşuntirsa ham tuşunmaydigan odamga javob berişga, tuşuntirişga ehtiyoj yöq ilmiy jamoatçiligimizda.
Dilnoza Jamolova: — Sönggi vaqtlarda ijtimoiy tarmoqlarda bunday xabarlar köp tarqayapti. Özidan zör tarixçi yasab olgan rus tarixçilari çiqişlar qilyapti. 1924 yilda Lenin bizning Turonni millatiga qarab bölib taşladi, xuddi Britaniya Hindistonni diniga qarab bölib taşlagandek. Şu paytgaça özbek yoki qozoq, qirğiz degan nomlar bölmagan, degan gaplarning aytilişi xato fikr. Turon hududida davlatçilik yuzaga kelganda rus millatining özi yöq edi. Buni ularning özi ham yaxşi biladi, Pyotr I davridayoq bizning tarixni örganişgan ular. Sovet davrida ham bizning tarixni soxtalaştirişdi. 20 asrning 20-30 yillarida faşizm ğoyalari faqat Germaniyada emas, Rossiyada ham vujudga keldi. Buyuk rus oğamiz, deya bir millatni yuqoriga kötariş faşizmdan boşqa narsa emas. Mana şunday ğoyalar bilan suğorilgan tarixçilardan nimani ham kutiş mumkin?
— Özbeklar inqilobdan keyin SSSR bilan birga paydo bölgan, degan fikrni aytdi Smolin, bu qançalik asosli, qanday faktlar bilan javob qaytarasiz?
Vohid Xolov: — Bu örinda juda katta xato fikr aytgan. Bilamizki davlatlar qurilişi 2 ta asosga ega böladi. Birinçisi, hududda ustun bölgan millat asosida yuzaga keliş (Fransiya, Germaniya kabi) — bu yevropaça usul. SSSR tuzilganda ham şu usulni asos qilib olişdi. Ikkinçi usul esa davlatni ataşda hududiy nom ustunlik qiladi, xuddi Qöqon, Buxoro, Xorazm kabilar. Bu degani özbeklar yöq degani emas, balki davlat nomlanişida boşqaça usul qöllangan, asosan sulolaviy, hududiy jihatdan nomlaganmiz. Bu davlatlar asosida ham özbeklar yaşagan.
Tölqin Ahmedov: — Juda köp hujjatli misollar keltirişimiz mumkin. Bizning manbalardan taşqari Yevropa manbalarida ham Markaziy Osiyo markazida istiqomat qiluvçi xalq özbeklar deb atalgan. Smolin köproq 1924-1925 yillardagi milliy hududiy çegaralanişni nazarda tutib gapirgan bölişi mumkin.
Odil Zaripov: — Bir narsa esimga tuşyapti bu vaziyatda. Turkistonga yuriş qiliş oldidan rus gazetalarida çiqişlar bölgan. Unda Turkistondagi holatni yomon qilib körsatiş, xalqaro hamjamiyatda bosqinçilikni oqlaş uçun materiallar çiqqan. Tarix takrorlanaveradi, ulardagi bosqinçilik ruhi doimiy takrorlanib turadi.
Dilnoza Jamolova: — Özbek degan atama uzoq yillardan beri mavjud. Birinçi navbatda turkiy millat sifatida e’tirof etilamiz. 15 asrdayoq özbek tuşunçasi şakllanib bölgan, 20 asrda paydo bölmagan bu. Bizning 3 ming yildan ortiq tariximiz bor, özbeklar öz madaniyatimizga, e’tiqodimizga, tariximizga egamiz. Jadidlarimiz ham Turon hududi ozodligi uçun ğoyaviy kuraşgan edi. Parokanda vaziyat tufayli rus bosqinini özlari istagan degan fikr beriladi, unday bölsa, nega milliy ozodlik harakatlari böldi? Turkistonning barça hududlarida ruslarga qarşi harakatlar bölgan.
Aytib ötiş kerakki, 100 yil oldin ham ukrain xalqi rus imperiyaçilariga qarşi kuraşgan edi, ularni qonga botirgan esa Rossiya imperiyasi böldi. Ozarboyjonda, Boşqirdistonda, Turkiston muxtoriyatida ham şu işlarini qilişdi. Ukraina ham, Özbekiston va Qozoğiston ham yuz yil oldingi emas, biz davlat bölib şakllanganmiz. Suverenitetga daxl qilişga Rossiyaning haqqi yöq. Bir vaqtlar Britaniya, Germaniya, Fransiyaning ham mustamlakalari bölgan, lekin ular da’vo qilayotgani yöq, Rossiyaning bu harakatlari esa çökayotgan odamning tirik qolişga urinişiga öxşaydi.
— Özbekiston bunday axborot xurujlaridan qanday himoyalanişi kerak?
Vohid Xolov: — Turli yöllar bor. Birinçi navbatda hukumat irodasi bölişi kerak. Mana şunday davlat darajasida noroziliklar keltirib çiqaradigan vaziyatlarda TIV, elçixonalar javob qaytarişi kerak. Bunday şaxslarni esa qora röyxatga tuşiriş kerak. Öşa davlatning elçisi çaqirilib, norozilik notasi topşirilişi lozim. Bunday gap aytayotgan har bir odam uçun bunday qilinmaydi, lekin butun boşli katta televedeniyeda çiqarilib, taqdim etilayotgan bunday vaziyatda keskin çoralar körilişi kerak. Bunday efirlar takrorlansa, öşa televedeniyega çeklov qöyiş, sanksiyalar kiritiş kerak, bundan qörqib ötiriş, yuzxotir qiliş kerak emas.
Ilmiy jamoatçiligimiz, mutaxassislarimiz, diplomatlarimiz OAV bilan hamkorlikda mana şunday vaziyatdagi savollarni tahlil qilişi, kerak bölsa, kelajakda kelib çiqadigan şunga öxşaş ehtimoliy vaziyatlarga ham javob berib, xalqning tafakkurini, bilimini kuçaytirib boriş kerak.
Tölqin Ahmedov: — Axborot asrida bunday axborot xurujlari bölişi tabiiy. Lekin bunga tayyor böliş, immunitet şakllantiriş kerak böladi. Birinçi navbatda ilmni rivojlantiriş va uni keng ommaga, jamiyatga yoyiş lozim. Özbek tilidagi kontentlarni, olimlarning, soha mutaxassislarining çiqişlarini, tahlillarini köproq yoritiş orqali immunitet şakllantiriş mumkin böladi.
Odil Zaripov: — Ukrainaga kirişdan oldin ham deyarli 5 yil davomida axborot kuraşi böldi, OAV orqali odamlarni uruşga tayyorlaşga harakat qilindi. Bu narsa oldindan öylangan va tajribadan ötgan imperiyaçi davlatlarning taktikasi. Şuning uçun ham bunday çiqişlar bölganda qörqmasdan, har bir narsaga ilmiy yondaşgan holda xulosa qiliş kerak. Bunday kuçlar öşa hududda nizolar kelib çiqişini, buning ortidan öşa yerga kirib borib mustamlakaga aylantirişni istaydi. Xalqimiz şu narsaga e’tiborli bölgan holda huşyor bölişi lozim.
Dilnoza Jamolova: — Prezidentimiz ham OAV, jurnalistlarni bekorga törtinçi hokimiyat deb atamagan. 21 asrda axborot uruşi davrida yaşayapmiz, şunday bir paytda bizga millatparvar jurnalistlar, blogerlar kerak böladi. Çetdan bölayotgan axborot xurujlariga qarşi turiş uçun xalqimiz tarixini yaxşi biladigan jurnalistlarga ehtiyojimiz bor, şu bilan birga tarixçilarga ham. Faqat Rossiya emas, boşqa davlatlar tomonidan şunday xurujlar bölişi mumkin, şunday paytda bizga bilimli yoşlar kerak böladi.
Rossiyaning mana şunday ğoyalari bölayotgani uçun Qozoğiston ba’zi rossiyaliklarga taqiq qöyyapti, kanallariga senzura qöyyapti, bizda ham şunday qiliş kerak. Yetişib kelayotgan yoşlar ongiga buyuk rossiyaçilik ğoyasini singdirişga harakat bölayotgan paytda nega biz Buyuk Turon ğoyasini singdirmasligimiz kerak. Şuning uçun ham senzuraga e’tibor beriş kerak, televizorga çiqib tarixçiman deganning hammasi ham çin tarixçi emas, ular öz obröyi, hukumatiga yoqiş uçun şu işni qiladi, soxta ma’lumotlar tarqatadi. Tarixdan ma’lum bu, sovet davrida yozilgan Özbekiston tarixini öqisangiz, hayron qolasiz, umuman boşqa narsalar. Nega endi şularni boşdan ötkazib turib, körib turib ham, yana ularga yöl oçib berişimiz kerak? Şu sababli bunday yolğon axborotlar tarqatilganda munosabat bildiriş, TIV, mas’ul mutasaddilar öz fikrini aytişi kerak. Faqatgina OAV, jamoatçilik faollari, tarixçilarning kuçi yetmaydi, hukumat doirasida ham bölişi kerak.
