«Juda qimmatli josus» - Sobiq KGB xodimi, Rossiya taşqi razvedka xizmati zobiti nega Amerikaga qoçib ketgandi?

Köp ötmay KGB xodimlarining işonçini qozongan Sergey qisqa muddatli tayyorlov kursidan söng taşkilotga işga qabul qilinadi. Bu orada Yelena bilan oila quradi.

1982 yilda Oleg KGB leytenanti unvonini oladi. Öşa paytda u Butunittifoq razvedka masalalari ilmiy-tadqiqot institutida işlardi. Sergey bu joyda beş yil işlaydi.

U 1986 yilda komsomol taşkilotiga işga ötkaziladi va 1989 yilgaça şu joyda qolib ketadi. Nihoyat 1990 yilda Tretyakovning işlari yurişib ketadi va uni SSSRning Kanadadagi elçixonasiga işga jönatişadi.

Sergey Ottavada elçixona xodimi niqobi ostida asosan josuslik bilan şuğullanadi. Bir neça yil Kanadada işlagaç uni Moskvaga çaqirib olişadi.

BMT boş idorasidagi xizmat

1995 yilda Sergey Tretyakov AQŞga jönatiladi. U Rossiyaning BMTdagi doimiy vakolatxonasi rahbari örinbosari etib tayinlanadi. Şu bilan birga Oleg Taşqi razvedka xizmatining AQŞdagi bölimi rahbari örinbosari böladi.

Keyinçalik, Sergey Tretyakov AQŞda işlab yurgan paytida, 1997 yildayoq MRB bilan hamkorlik qila boşlagani va ikki tomonlama josuslik qilgani ma’lum böladi.

1996 yilda Sergey Moskvadan, Taşqi razvedka xizmatidan (şartli Markazdan) Anqarada yollangan turk diplomati BMTga yuborilayotgani haqida maxfiy xabar oladi.

Maxfiy xabarda uning fotosurati, taşqi körinişining batafsil tavsifi va uçraşuv paytida aytilişi kerak bölgan parol ma’lum qilingan edi.

Sergey berilgan tavsifga mos keladigan turk diplomatini qidirib, turli tadbirlarda qatnaşa boşlaydi. Oradan ikki oy ötgaç tadbirlardan birida u öziga berilgan ma’lumotlarga mos keladigan odamni topadi.

Sergey tadbir tugaşini kutadi va turk diplomatini yölak böylab kuzatib boradi. Diplomat Sergeyga AQŞ va NATOning harbiy operatsiyalari haqidagi maxfiy ma’lumotlarni beradi.

Keyinçalik aniqlanişiça, Sergey Tretyakov Taşqi razvedka xizmati xodimi sifatida Ottavada va Nyu-Yorkda işlab yurganida Rossiyaning hozirgi taşqi işlar vaziri Sergey Lavrov bilan döstona aloqada bölgan.

Lavrov öşa paytlarda Rossiyaning BMTdagi doimiy vakolatxonasini boşqargan va Tretyakovning rahbari bölgan.

Qoçiş

2000 yil oktyabr oyida Tretyakov rafiqasi, qizi va muşugi bilan Nyu-Yorkdagi kvartirasidan izsiz yöqoladi. Rossiya Taşqi razvedka xizmati tomonidan Tretyakovga berilgan va u bir neça yil yaşab ketgan ikki xonali kvartiradan qisqagina xat topişadi.

Xatda «Men iste’foga çiqişga qaror qildim. Yelena ham yaxşi iş topdi. Mening iste’fom mamlakat manfaatlariga zarar keltirmaydi» deb yozilgan edi.

Rossiya Taşqi razvedka xizmati avvaliga Tretyakov va uning oilasi AQŞ maxfiy xizmati xodimlari tomonidan öğirlab ketilgan degan gumonga ham boradi.

Rossiyaliklar ularni AQŞ va boşqa Ğarb davlatlaridan 4 oy davomida qidiradi. Biroq Tretyakov va uning oilasini topib bölmaydi. Köp ötmay ular qoçib ketgani oydinlaşadi.

Sergeyning qoçib ketgani haqida birinçi bölib Associated Press xabar tarqatadi. 2001 yil 31 yanvar kuni Amerika hukumati Tretyakov tirik va soğ-salomat ekanini, uning Rossiyaga qaytiş niyati yöqligini va AQŞdan siyosiy boşpana söraganini ma’lum qiladi.

Şundan söng rus OAVda Rossiya Taşqi işlar vazirligi Sergeyni kuç bilan uşlab turilmaganiga işonç hosil qiliş uçun amerikaliklardan u bilan konsullik uçraşuvi ötkazişni talab qilayotgani haqida xabar tarqaldi.

2001 yil 10 fevral kuni New York Times naşrida Tretyakov işi böyiça maqola e’lon qilinadi. Unda yozilişiça, Amerika tomoni rossiyaliklarning Tretyakov bilan uçraşiş haqidagi talabini qondirmagan.

Ruslarga jönatilgan javob xatida «Tretyakovning diplomat emas, balki Rossiya taşqi razvedka xizmatining josusi ekanligi, undan avval esa KGBda işlagani, AQŞda qolişni öz ixtiyori bilan tanlagani, şu sababli u Rossiyaga qaytarib berilmasligi va ruslar bilan uçraştirilmasligi» aytilgan edi.

Keyinçalik, 1997 yilda Sergeyning onasi vafot etgani, Rossiyadan qoçadigan bölsa rus maxfiy xizmati xodimlari bosim ötkaza oladigan qarindoşlari qolmagani, şu sababli u okean ortida qolişni xohlagani ma’lum böladi.

Amerikaga qoçib borganidan keyin Tretyakovni Markaziy razvedka boşqarmasi va Federal qidiruv byurosi tergov qiladi.

Rossiya OAVda yozilişiça, öşanda Sergey özidagi qimmatli maxfiy ma’lumotlarni bergani uçun amerikaliklar unga 2 million dollardan köproq pul berişgan.

Tretyakov va oila a’zolariga boşqa ism-şariflar bilan hujjatlar taqdim etilgan. Söng FSB hamda Rossiya taşqi razvedka xizmati josuslaridan asraş uçun yaşirilgan.

2007 yilda Tretyakov oilasi bilan Amerika fuqaroligini oladi. Şundan söng u ommaga köriniş bera boşlaydi.

Intervyu

2008 yil boşida NTV telekanalining Amerikadagi maxsus muxbiri Aleksey Veselovskiy Tretyakovdan intervyu oladi. Sergey intervyuni Floridadagi uyida berişga rozi böladi.

Tretyakov intervyuda KGB va Rossiya Taşqi razvedka xizmatida işlagan paytlarida heç qanday muammolarga duç kelmaganini, amerikaliklar bilan öz taşabbusiga köra hamkorlik qilganini va ularga maxfiy ma’lumotlarni berganini aytadi.

Şuningdek, u AQŞ hukumatidan heç qaçon pul söramaganini, MRBga maxfiy ma’lumotlarni berganidan söng pullarni özlari berişganini ma’lum qiladi.

Jurnalist undan «Nega qoçişga qaror qildingiz?» deb söraganda Sergey buning asosiy sababi sifatida «Rossiyada sodir bölayotgan voqealar va hukumatga qarşi ortib borayotgan nafrat» uçun Amerikaga ketişga qaror qilganini aytgan.

«Mamlakat kimlarning qöliga ötayotganini va uni qanday odamlar boşqara boşlaganini öz közlarim bilan körib turardim. Öşanda men bunday odamlarga xizmat qila olmasligimni tuşunib yetdim. Çunki ular bilan umumiy öxşaşligimiz yöq edi va men bunday bölişini ham xohlamasdim», degan edi u intervyuda.

Tretyakov «hukumat tepasiga kelgan odamlar» deb Putin va uning «komanda»sini nazarda tutgan edi. Keyinçalik u bir paytlar KGB xodimi sifatida Putin haqida ham ança tafsilotlarni oçiqlagandi. Dmitriy Medvedevni esa “qöğirçoq” deb atagandi.

Bundan taşqari, u qoçişdan yana bir maqsad qizining taqdiridan xavotirlanganini va uning kelajagini Rossiyada emas, Amerikada körganini aytgan.

Kitob

2008 yilda Tretyakov NTV muxbiridan taşqari yana bir neçta OAV vakillariga intervyular berdi. Ular orasida amerikalik jurnalist Pit Erli ham bor edi.

Pit Erli keyinroq Tretyakov bilan bölgan suhbatlar asosida uning boşidan keçirgan hodisalari haqida asar yozadi va kitob holida çop ettiradi.

«Örtoq J.» («Sovuq uruşdan söng Amerikadagi rossiyalik asosiy josusning oçilmagan sirlari») deb nomlangan kitob adabiyot ixlosmandlari tomonidan iliq kutib olingan.

Pit Erli Tretyakov bilan ilk marta FBR vakili orqali Virjiniya ştatidagi Taysons-Korner şahrida uçraşadi. Öşanda Tretyakovning bir nafardan MRB va FQB agentlari kuzatib yurişgandi.

Tretyakovning kitobini Rossiyada noxuşlik bilan qarşilaşadi. Taşqi razvedka xizmati kitobni «xiyonatga asoslangan naşr» deb ataydi.

Kitob çop etilganidan köp ötmay Kanadada ham çop etişga qaror qilişadi. Biroq Tretyakovning Kanadadagi sobiq Progressiv Konservator deputat Aleks Kindi haqidagi gaplari tufayli keçiktiriladi.

Kitobda yozilişiça, Kindi 1992-1993 yillarda Rossiya taşqi razvedka xizmatining Ottavadagi elçixonada işlaydigan xodimlari bilan aloqada bölgan va ularga ma’lumot sotib yurgan.

Tretyakov kitobida rus razvedkasi hozir ham Sovuq uruş davridagidek faol ekanligini aytib, keltirgan faktlari amerikaliklar uçun «ogohlik qönğiroği» bölişi kerakligini ta’kidlagandi.

Kitobda Tretyakov Ğarbga qoçişni qaçon rejalaştirgani haqida yozilgan. Ma’lum bölişiça, 1993 yilda Moskvada töpolonlar bölib, Oliy sovet binosi öqqa tutilgan kezlarda er-xotin Kanadada qolişni rejalaştirişadi.

«Öşanda xotinim, «Qara bularga (kanadaliklar nazarda tutilmoqda) qanday yaşaşadi? Şinam uy-joylari bor. Yaxşi maoş olişadi. Bolalari barça şaroitga ega maktablarda öqiydi. Bularning kelajagi bor. Rossiyada nima bor? Hamma yoq tös-töpolon, maoşlar kam, şaroitlar haminqadar. Xöş, şunday ekan, Moskvaga nega qaytişimiz kerak?» degan edi. Men ham öylab körib, uning gaplariga qöşilganman», degan edi Tretyakov.

Biroq köp ötmay, 1994 yilda ularni Moskvaga çaqirib qolişadi va Sergey oilasi bilan Moskvaga qaytadi. Tretyakov va xotinini Nyu-Yorkka jönatişgaç, bu safar oila Amerikada qolişga va Rossiyaga heç qaçon qaytmaslikka qaror qilişadi.

Tretyakovning kitobidagi muhim ma’lumotlar

Tretyakov öz kitobida bir qator muhim şaxslarni Rossiya taşqi razvedka xizmatiga xizmat qilgan deb da’vo qilgan. Ularning aksariyati buni rad etgan. Jumladan:

Sobiq sovet diplomati, 1994-2000 yillar orasida Ozarboyjonning BMTdagi elçisi lavozimida işlagan Eldar Kuliyevni Rossiya taşqi razvedka xizmatining zobiti edi, degan.

AQŞ Davlat kotibi örinbosari Stroub Telbott Rossiya taşqi razvedka xizmati uçun bebaho manba bölgan va rossiyalik josuslarga ma’lumot yetkazib turgan. Biroq josus bölmagan.

Kanadalik deputat Aleks Kindi Rossiya taşqi razvedka xizmati uçun josus sifatida işlagan.

KGB rahbari Vladimir Kryuçkov SSSR parçalanişi arafasida kommunistik partiyaning 50 mlrd dollar miqdoridagi pullarini noma’lum şaxslarga jönatgan.

Kubaning uzoq yillik rahbari Fidel Kastroning ukasi Raul Kastro (Kubaning hozirgi rahbari) uzoq yillar mobaynida Rossiya taşqi razvedka xizmati bilan hamkorlik qilgan.

Tretyakovning sözlariga köra, 1979 yildan boşlab KGB AQŞning Ğarbiy Yevropada “Perşing” raketalarini joylaştirişiga tösqinlik qilmoqçi bölgan. Ular KGB rahbari Yuriy Andropov boşçiligida Yevropada AQŞ harbiy bazalariga qarşi namoyişlarni uyuştirişni moliyalaştiriş uçun hukumat taşkiloti bölgan Sovet Tinçlik qömitasidan foydalangan.

Vladimir Putin davrida Prezident xavfsizlik xizmatining ikki nafar rahbari Viktor Zolotov (Bu odam Sobçak, Yelsin va Putinga tansoqçilik qilgan) va general Murov Yelsin ma’muriyatining sobiq direktori Aleksandr Voloşinni qanday öldirişni muhokama qilgan.

Şuningdek, ular «Putin çeksiz hokimiyatni egallaşi uçun öldirişi kerak bölgan siyosatçilar va boşqa nufuzli şaxslar röyxatini tuzgan. Röyxat juda katta bölgan va Zolotov «ular juda ham köp» degan.

Tretyakovga köra Rossiya Taşqi razvedka xizmatining 20 mingdan oşiq xodimi bor va yadro qurollarini nazorat qiladigan qora quti ham ularning nazoratida.

Tretyakov öz kitobida BMTda işlagan paytlaridagi hodisalarni ham yozgan. Jumladan, u qöl ostidagilarni Nyu-York jamoat kutubxonasiga tez-tez yuborib turganini, xodimlar u yerda anonim tarzda turli yolğon xabarlar va taşviqotlarni yozib, Amerikadagi ommabop telekompaniyalarning elektron poçtalariga jönatib turişganini ma’lum qilgan.

Tretyakovning ölimi

2010 yil 13 iyun kuni 54 yoşli Tretyakov vafot etadi. Biroq uning ölimi oradan qariyb bir oy ötib, 2010 yil 9 iyul kuni e’lon qilinadi. Ungaça suiqasd yoki zaharlanişi ehtimoli bölgani uçun Tretyakovning jasadini obdon tekşirişadi.

Tretyakovning xotini uning ölimi yurak faoliyatining qöqqisdan töxtab qolişi tufayli yuz berganini aytib, OAVda aytilganday heç qanday suiqasd yoki boşqa işlar bölmaganini ta’kidlaydi.

Biroq ayol eri heç qaçon soğligidan şikoyat qilmaganini, şu uçun uning ölimi kutilmagan iş bölganini aytadi.

Florida sud-tibbiyot ekspertizasi xulosasiga köra, Tretyakovning tomoğiga göşt bölagi tiqilib qolişi oqibatida vafot etgan. Şuningdek, uning yöğon içagida saraton ösimtasi ham borligi aniqlangan.

Keyinçalik, ba’zi rossiyalik şarhlovçilar öşa paytda Boş vazir lavozimida işlab turgan Vladimir Putinning «sotqinlar» taqdiri haqidagi gaplarini eslaşadi.

Öşanda u intervyulardan birida jurnalistlarga xorijga ketganlar haqida gapira turib, Tretyakovning ölimiga işora qilgan edi.

Boşqa qoçoqlardan farqli ravişda Tretyakov Amerikada uzoq yaşirinib yurmagan. Bir muddat izsiz ğoyib bölgaç ommaga körina boşlagan. Florida ştatidagi uy manzilini ham köpçilik bilgan. Hatto NTVning Amerikadagi muxbirini uyiga çaqirib intervyu bergan.

Şundan kelib çiqqan holda köpçilik Tretyakovni Rossiya taşqi razvedka xizmati xodimlari öldirgan degan taxminni ham bildirişadi. Biroq bu isbotini topmagan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.