27-29 may kunlari Qozog‘istonning Olmaota shahrida iqlim o‘zgarishi bo‘yicha xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tdi. Unda Markaziy Osiyo mamlakatlaridan bir qancha rasmiy vakillari, jurnalistlar hamda xalqaro tashkilotlardan mutaxassislar ishtirok etdi.
Konferensiya doirasida qator mavzularda panel sessiyalari tashkil etildi. Xuddi shu sessiyalardan birida qatnashgan tabiat resurslari va iqtisodiyot bo‘yicha xalqaro ekspert Riks Bosh Kun.uz muxbiriga “Tolibon” hukumati tomonidan qurilayotgan Qo‘shtepa kanali hamda uning O‘zbekistonga ta’siri haqida gapirib berdi.
Riks Boshning aytishicha, bu loyihaning O‘zbekistonga salbiy ta’siri ijobiysidan ko‘proq, uning realizatsiyasi katta miqdordagi suvning isrofiga, qishloq xo‘jaligida suv tanqisligi hamda suv narxining oshishiga olib kelishi mumkin.
“Qo‘shtepa kanalining qurilishi – juda qiziq mavzu. Birinchi bo‘lib 1950 yilda mazkur loyihaga inglizlar, keyinroq ruslar qiziqib, uning ustida ishlab ham ko‘rishgandi. So‘ng oxirgi nuqtada amerikaliklar bir “siljitib ko‘rmoqchi” bo‘lishdi. Keyin esa buni Afg‘oniston amalga oshiradigan bo‘ldi. Garchi, ularning bunga mablag‘i mavjud bo‘lmasa-da. Kanalni qurish muammo emas, eng katta muammo kanaldagi yo‘qotishlar bilan bog‘liq.
“Tolibon” kanalga Amudaryo suvining 20 foizini yuborishni rejalashtirgan. Agar shunday qilinsa, Xorazm va Qoraqalpog‘iston Amudaryodan foydalanishni 50 foizga qisqartirishi kerak bo‘ladi. Bir o‘ylab qaraganda, bunga samaradorlikni oshirish orqali qisman erishish mumkin, ammo fermerlar uchun yaxshigina tanqislik yuzaga keladi. Nima bo‘lganda ham bunda O‘zbekiston aziyat chekadi.
Yuqorida aytganimdek, kanal qurish oson, sug‘orish tizimini qurish esa 10 barobar qiyin. Tolibon hukumati buni qila oladimi yoki yo‘q, javob olinishi kerak bo‘lgan eng katta savol ham shu. Bu qurilishning asosida inshootlarini barpo qilish metodologiyasi turadi. Eshitilishi juda oddiy, ya’ni shunchaki qazish kerak deb hisoblaysiz. Ammo bunda suv miqdorini aniqlash uchun sug‘orish sxemasi juda aniq va batafsil ishlab chiqilishi kerak. Bu esa o‘ylanganidan ancha murakkabroq.
“Tolibon” qiyinchiliklarga duch keladi, deb o‘ylayman. Aytaylik, sug‘orish uchun qatorlarda suv ochib qo‘yiladi, har bir qatorga teng ravishda suv taqsimlay olish juda qiyin. Bularning hammasini boshqarish oson emas, toliblar kanal qurishdan ko‘ra, uni ishlata olishiga ko‘proq kuch sarflashi kerak bo‘ladi. Agar bu tizim ishlab chiqilmasa, kanal bo‘ylab kamida 30-40 foiz suv isrof bo‘lishi mumkin.
