Haniyaning öldirilişi. Arab davlatlari, Eron va Rossiya norozilik bildirmoqda

Eron içki işlar vazirligi Haniyaning «şahid bölişi» «Tehron, Falastin va qarşilik harakati örtasidagi çuqur va uzilmas riştalarni yanada mustahkamlaşi»ni bildirgan.

Falastinliklarning turli taşkilotlari öz tarafdorlarini Hamas siyosiy yetakçisi yöq qilinişiga javoban norozilik namoyişlariga çiqişga çaqirgan.

Rossiya TIV röy bergan hodisani «mutlaqo yöl qöyib bölmaydigan siyosiy qotillik» deb atagan. Taşqi işlar vaziri örinbosari Mixail Bogdanov Hamas yetakçisining ölimi «keskinlik yanada kuçayişiga olib kelişi»dan ogohlantirgan.

Turkiya taşqi işlar vazirligi ham «Tehrondagi şarmandali qotillik»ni qoralagan. Reuters agentligi keltirgan iqtibosda «bu hujum Ğazodagi uruşni mintaqa böylab kengaytirişga qaratilgani» aytiladi.

Mintaqaning boşqa mamlakatlari, şuningdek Xitoy ham röy bergan hodisani qoralab çiqqan.

Iordaniya Hamas yetakçisi «Isroil tomonidan öldirilişini eng qat’iy tarzda qoralaşi»ni bildirgan va bu «mintaqada keskinlik va xaos kuçayişi»dan ogohlantirgan. Livan boş vaziri Najib Mikati ham öz kabinetining favqulodda yiğilişida mintaqadagi jiddiy eskalatsiyadan ogohlantirgan.

Xitoy taşqi işlar vazirligi «bunday qotillikka qat’iyan qarşiligi va uni qoralaşi», şuningdek mintaqadagi navbatdagi notinçlikdan «çuqur xavotirda» ekanini ma’lum qilgan. Idora matbuot kotibi Lin Tszyan Ğazoda «töliq va doimiy öt oçişni töxtatiş»ga erişiş zarurligini qöşimça qilgan.

Mintaqa uçun oqibatlar qanday böladi?

BBC’ning Yaqin Şarqdagi muxbiri Yolanda Knell Hamas vakillari Haniyaga zarba mintaqadagi mojaroda jiddiy keskinlikni anglatişi va bu «javobsiz qolmasligi»ni bildirganiga e’tibor qaratgan.

Hozirça bu Ğazodagi uruşning borişiga qanday ta’sir körsatişi noma’lum, ammo Ismoil Haniya öt oçişni töxtatiş va garovdagilarni ozod etiş böyiça yangi kelişuvga erişiş uçun muzokaralarga mas’ul edi. Uning qat’iy ritorikasiga qaramay, tahlilçilar guruhning Ğazodagi ança qattiqqöl yetakçilari Muhammad Deyf va Yahyo Sinvar bilan soliştirganda unga pragmatik siyosatçi sifatida qaraşardi. Ular ötgan yil oktyabrida Isroil janubiga uyuştirilgan qonli hujum taşkilotçilari sifatida köriladi.

Hozirça guruh rahbarligida Haniyaning örnini kim egallaşi, u qançalik mö’tadil yoki murosasiz bölişi aniq emas.

Jorjtaun universitetida Yaqin Şarq tadiqotlari professori Nodir Hoşimiy BBC bilan suhbatda Haniyaning öldirilişi mintaqani keng kölamli uruşga yaqinlaştirişi mumkinligini istisno etmagan. Ekspert bundan bir kun oldin Isroil Bayrutda «Hizbulloh»ning ham yuqori martabali qömondonini öldirganini eslatgan.

Va agar bungaça Eron va «Hizbulloh» eskalatsiyadan manfaatdor emas deb hisoblangan bölsa, endi Haniyaning öldirilişi bu vaziyatni özgartirişi mumkin, deya qöşimça qiladi Hoşimiy. «Endi Eronda bu mojaroni keskinlaştiriş uçun turtki bor», — deydi u.

AQŞ mudofaa vaziri Lloyd Ostin esa, aksinça, uruş bölişi muqarrar deb hisoblamaydi. U lokal mojaro butun mintaqa böylab yoyilişiga yöl qöymaslik uçun imkon doirasidagi barça işni qilişga va’da bergan.

Haniya nima uçun aynan hozir öldirildi va bu muzokaralarda qanday aks etadi?

BBC’ning xalqaro masalalar böyiça muharriri Jyeremi Bouen 7 oktyabr voqealaridan keyin Haniyaning oila a’zolari  zarbalarga nişon bölganini eslatib ötgan — öğillari va nabiralari isroilliklar tomonidan öldirilgan, ammo uning özi şu vaqtga qadar omon qolayotgandi.

E’tiborli jihati, Haniya taşkilotning harbiy qanoti yetakçilari kabi yaşirinça hayot tarzi keçiradigan figura emasdi. «Uni öldirganlar isroilliklar deb faraz qiladigan bölsak — men esa ulardan boşqa kim bölişini tasavvur qila olmayman — buni nima uçun oldinroq ham imkoniyatlar bölganida emas, nega aynan qilişdi?» — deya savol qöyadi Jyeremi Bouen.

Gap şundaki, davom etadi u, Isroil uçun uni Qatarda öldiriş siyosiy jihatdan yöl qöyib bölmaydigan qaror edi. Eronda öldiriş esa Isroil qançalik uzoqqa borişi mumkinligi va uning duşmanlaridan heç biri xavfsizlikda emasligini körsatmoqda.

Haniya Isroil va Ğazo örtasida öt oçişni töxtatiş hamda garovdagilarni ozod etiş böyiça muzokaralarga çuqur şönğigan edi, şunday ekan, uning öldirilişi muzokaralarni osonlaştirmasligi aniq.

Bu muzokaralarda vositaçilik qilayotgan Qatar Haniyaning öldirilişi muzokaralarni barbod böliş xavfi ostida qoldirişi mumkinligini bildirmoqda.

«Muzokaralar çoğida siyosiy qotillik va Ğazoda tinç aholiga hujumlar davom etayotgani bizni şu savolni berişga undaydi: tomonlardan biri muzokaralarning boşqa tomondagi iştirokçisini öldiradigan bölsa, qanday qilib muvaffaqiyatli vositaçilik bölişi mumkin?» — deydi Qatar boş vaziri.

Dekabr oyida Hamas Livan poytaxti Bayrutda Haniyaning örinbosari öldirilganidan keyin Isroil bilan öt oçişni töxtatiş böyiça muzokaralarni bir muddatga töxtatib qöygandi.

BBC’ning Ğazo böyiça muxbiri Ruşdiy Abalufning sözlariga köra, Tehrondagi bu hujum tinçlik sulhiga erişişni qiyinlaştirişi ehtimoli yuqori, çunki endi Hamas asosiy e’tiborini Haniyaga voris topişga qaratadi, bu jsa murakkab va uzoq davom etadigan jarayonga aylanişi mumkin.