Vashington va Toshkent 2021 yilda afg‘on harbiylari tomonidan O‘zbekiston hududiga olib o‘tilgan samolyot va vertolyotlar borasida kelishib olgan. «Tolibon» esa bu kelishuvga qarshi. Xo‘sh, O‘zbekiston chegaralarini noqonuniy kesib o‘tgan harbiy uchoqlar taqdiri xalqaro va milliy qonunchilikda qanday hal qilinadi? «Geosiyosat»ning galdagi sonida shu masala muhokama qilindi.
— O‘zbekistonga o‘tgan samolyot va vertolyotlar aslida kimniki?
— Bu samolyot va vertolyotlar aslida Amerikada va shu davlatning puliga yasalgan. O‘sha vaqtda 46 ta samolyot va vertolyotlar O‘zbekistonga, 18 tasi Tojikistonga uchib o‘tgan. «Tolibon» endi bularni Afg‘onistonga tegishli, deya ularni qaytarishimizni so‘rab murojaat qilmoqda. Samolyotlarning tarkibiga e’tibor beradigan bo‘lsak 2021 yilda, «Tolibon» Kobulni egallagan kunlarda bortida 585 nafar afg‘onistonlik harbiy xizmatchi bo‘lgan 22 ta harbiy samolyot va 24 ta vertolyot (Embraer EMB 314 Super Tucano, UH-60 Black Hawk, MD-530, PC-12 va Mi-17) O‘zbekiston havo hududini kesib o‘tgan. Bu samolyotlarning ko‘pchiligi 15 yil avvalgi samolyotlar hisoblanadi.
— Xalqaro huquq nuqtayi nazaridan vertolyotlar taqdiri qanday hal etilishi kerak?
— 2021 yil avgust oyida 46 ta samolyot va vertolyotlar O‘zbekiston osmonini kesib o‘tdi. Jinoyat kodeksida 223-moddaga binoan bu chegarani noqonuniy kesib o‘tish hisoblanadi. Qurol-yarog‘ orqali amalga oshadigan bo‘lsa bu 246-moddaga bo‘ysunadi va bu kontrabanda hisoblanadi. Bu samolyot va vertolyotlarda harbiylar, qochqinlar bor edi. Ular O‘zbekistonda qolishmadi balki uchinchi mamlakatlariga chiqarib yuborildi. Ammo samolyotlarning taqdiri hali noaniq. Xalqaro huquq normalarida siyosiy qochqinlar chegaralarni bosib o‘tishsa ularni javobgarlikka tortmasdan, belgilangan hududga yetkazib qo‘yish belgilangan.
«Harbiy texnikalar O‘zbekistonda bo‘ladi. Ha, bu allaqachon rasmiy. Ushbu texnikalar hech qachon afg‘onlarniki bo‘lmagan, ular amerikaliklarniki edi. Afg‘on armiyasi undan foydalandi, lekin biz hamisha xo‘jayin bo‘lganmiz», — degan AQShning O‘zbekstondagi elchisi Jonatan Henik.
Jonatan Henikning gapi aynan qanday shartnomada keltirilgan, shunga ham e’tibor berishimiz kerak. Bu gaplar elchining og‘zaki gapi hisoblanadi. Bu samolyotlar O‘zbekistonga berildi, ammo qanday shartlarda berildi, degan savol ham bor. Ijara uchunmi, butunlay foydalanishga yoki qaytarib berish sharti bilanmi, bunisi hali ochiqlanmagan. Balki ularni qaytarib olib boshqa davlatga berishni niyat qilgan bo‘lishlari ham mumkin.
