Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 1,1 milliard odam xavfsiz ichimlik suvidan mahrum, 2,4 milliard kishi adekvat sanitariya xizmatlaridan foydalana olmaydi va yiliga 3,4 million odam, asosan bolalar, suv bilan bog‘liq kasalliklardan halok bo‘ladi. Jahon meteorologik tashkiloti bashoratiga ko‘ra, 2050 yilga kelib dunyo aholisining yarmidan ko‘pi suv tanqisligi mavjud hududlarda yashaydi.
Dunyodagi toza suv zaxiralari juda noteng taqsimlangan. Amazonka havzasi, Rossiyaning Sibir mintaqasi, Kanadaning shimoliy qismi va Skandinaviya mamlakatlari suv boy mintaqalar hisoblansa, Shimoliy Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy va Janubi-G‘arbiy Osiyo kabi mintaqalar suv tanqisligi bilan kurashmoqda. Bu notenglik ko‘plab geosiyosiy zo‘riqishlarning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.
Xalqaro suv huquqining rivojlanishi uchta asosiy bosqichni boshdan kechirdi. Birinchi bosqichda har bir davlat o‘z hududidagi suv resurslarini mustaqil ravishda boshqargan, bu transchegaraviy suv konfliktlarini keltirib chiqardi. Ikkinchi bosqichda qo‘shni mamlakatlar orasida suv taqsimoti bo‘yicha ilk ikki tomonlama kelishuvlar paydo bo‘ldi. Uchinchi bosqichda global suv muammolari kompleks yechimlar talab etishini anglab yetildi va xalqaro hamjamiyat tizimli yondashuvga o‘tdi.
1966 yilda qabul qilingan Helsinki qoidalari “adolatli va oqilona foydalanish” konsepsiyasini joriy etdi va transchegaraviy suv havzalarini yagona ekotizim sifatida e’tirof etdi. Garchi bu qoidalar majburiy kuchga ega bo‘lmasa ham, ular keyingi xalqaro huquqiy hujjatlar uchun asos bo‘ldi.
1992 yilga kelib, Rio deklaratsiyasi va Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya “ifloslovchi to‘laydi” prinsipini qonuniylashtirdi va ekotizimlar yondashuvini joriy etdi. Konvensiya jamoatchilik ishtirokini talab qilib, xalqaro monitoring tizimini yaratishni nazarda tutdi. 1997 yildagi BMT Konvensiyasi xalqaro suv yo‘llaridan foydalanishning umumiy prinsiplarini kodifikatsiyalab, “sezilarli zarar yetkazmaslik” majburiyatini belgiladi va nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish mexanizmlarini yaratdi. 1999 yilgi Orxus protokoli suv masalalarida shaffoflikni kuchaytirib, aholi ishtirokini ta’minlash va axborot olish huquqlarini kafolatladi. 2004 yilda qabul qilingan Berlin qoidalari barcha suv resurslarini yagona tizim deb qarab, inson huquqlari kontekstida suvdan foydalanish huquqini e’tirof etdi.
Yevropa tajribasi suv resurslarini mintaqaviy boshqarishning ilg‘or modeli hisoblanadi. 2000 yildagi Suv hadli direktivasi havza boshqaruvi prinsipiga asoslanib, barcha suv obektlarida “yaxshi ekologik holat”ga erishishni maqsad qilgan. Natijada Dunay va Reyn daryolarining ekologik holati sezilarli darajada yaxshilandi va transchegaraviy nizolar kamaydi.
