Oltin narxining o‘sishi Kremlga urushni moliyalashtirishda yordam beryaptimi?

Hozirgi vaziyat shundan iboratki, budjet gaz va neft sotishdan tushumlarni kamroq olmoqda, Moliya vazirligi esa defitsitni qoplash manbalarini izlashi kerak. Hozircha vazirlik Milliy farovonlik fondidan (unda boshqa aktivlar qatori oltin ham bor) 2026 yilda umuman sarflanmasligini, defitsit esa ichki bozorda qarz olish hisobiga to‘liq qoplanishini nazarda tutmoqda. «Ammo hukumatga yaqin mutaxassislar ham bu raqamlar yozga borib qayta ko‘rib chiqilishini tan olmoqda. Agar budjet daromadlari tusha boshlasa, xarajatlar — ayniqsa harbiy — hozirgi darajada qolsa, hokimiyat qo‘shimcha manbalarni qidirishga majbur bo‘ladi», — deydi Yakovlev.

Bunday holatda, iqtisodchi fikricha, Moskva oltin zaxirasining bir qismini sotishga qaror qilishi ehtimoldan xoli emas. «Agar budjet daromadlari bilan vaziyat yomonlashsa, hokimiyat Milliy farovonlik fondi mablag‘larini ishlata boshlashi va, ehtimol, oltin sotishi mumkin — ko‘proq tashqi bozorlarda», — deydi u.

Iqtisodchi Igor Lipsits DW bilan suhbatda ta’kidlashicha, rasmiy jihatdan oltin zaxiralarining qimmatlashishi davlatni boyroq qiladi. Ammo u qayd etishicha, bu oltinni tashqi bozorda sotish sanksiyalar tufayli qiyindir. Agar Rossiyaga pul kerak bo‘lsa, xaridor kim bo‘ladi — asosiy savol shu. Chunki uni chuqur tozalash bilan shug‘ullanuvchi korxonalarning ko‘pchiligi rus oltinin qabul qilmaydi, AQSh va Yevropa esa 2022 yildayoq rus oltinini sotib olmaslikka kelishib olgan. Ehtimol, xaridorlar Yaqin Sharq va Osiyo bozorlari bo‘ladi. «Veles Kapital» investitsiya kompaniyasi baholashicha, o‘tgan yili oltin, jumladan, Armaniston, Hongkong va BAAga eksport qilingan.

«Demak, katta diskontlar talab qilinadi, bu kamida oltin narxi o‘sishining bir qismini «yoqib yuboradi», — deydi Lipsits. U Kreml bunday ssenariyga tayyor, nazariy jihatdan bu harbiy budjetni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli bo‘lishi mumkin deb hisoblaydi. Biroq Yan Melkumov fikricha, Ukrainadagi urushni moliyalashtirishning asosiy manbai hanuz tashqi bozorda uglevodorod sotishdan tushumlar bo‘lib qolmoqda. «Rossiyaning harbiy mashinasi oltin hisobidan emas, neft-gaz eksportidan tushayotgan joriy daromadlar hisobidan ishlayapti. Shu oqimlar bor ekan, oltinga tegishmaydi. Hozircha u — «qora kun» uchun xavfsizlik yostiqchasi», — deydi u.

So‘nggi to‘rt yilda, rasmiy MB ma’lumotlariga ishonilsa, Rossiya oltin sotib olishni to‘xtatgan. Oxirgi shunday tanaffus 2020 yilda — pandemiya cheklovlari sabab kuzatilgan. 2022 yilda xalqaro sanksiyalar joriy etilgani va aktivlarning bir qismi YeIda muzlatilganidan so‘ng Markaziy bank mamlakat ichida oltin xarid qilish haqida e’lon qilgan. Melkumov qayd etishicha, mamlakat zaxirani to‘ldirish imkoniga ega, chunki Rossiya jahondagi eng yirik uchta oltin qazib oluvchi qatorida (Xitoy va Avstraliyadan keyin) — yiliga taxminan 330 tonna: «Shuning uchun unga xarid uchun jahon bozoriga chiqish shart emas: zarurat tug‘ilsa, Markaziy bank metallni mahalliy qazib oluvchilardan sotib oladi». Oltin, asosan, mamlakat ichida saqlanadi va shoshilinch zarurat tug‘ilganda sotilishi mumkin. Biroq ekspert urg‘ulashicha, «oltin — eng oxirgi darajadagi rezerv, unga faqat boshqa to‘lash manbalari qolmaganda qo‘l uriladi».

Shu bilan birga, mutaxassislar qayd etishicha, rus oltininng katta qismi hamon eksportga ketmoqda, qolgani — ichki bozorda sotilmoqda. Bloomberg ma’lumotiga ko‘ra, 2024 yilda rossiyaliklar rekord 75,6 tonna oltin sotib oldi, shu kunlarda esa Sankt-Peterburg birjasi oltin sotishni boshladi: 1 kilogramm 11 mln rublga sotildi. Hozir qancha oltin eksport qilinayotganini aytish qiyin — chunki Federal bojxona xizmati statistikasi yopiq. Biroq ekspertlar qazib olish hajmlari ichki ehtiyojdan ancha oshishini ham ta’kidlayapti.

Iqtisodchilarga ko‘ra, oltinga sarmoya kiritgan investorlar kamida ikki omildan «minnatdor» bo‘lishi mumkin. Birinchisi — Yevropada Rossiyaning davom etayotgan harbiy eskalatsiyasi. Andrey Yakovlev ta’kidlaganidek, u asosiy beqarorlashtiruvchi omillardan biri bo‘lib qolmoqda. «Oltinning qimmatlashuvi — bu global bozorlardagi hozirgi taranglikning aksidir, investorlar ishonchliroq aktivlarni izlayapti», — deya tushuntirdi u.

Ikkinchi muhum omil — Donald Tramp ma’muriyatining oldindan taxmin qilib bo‘lmaydigan siyosati, deya hisoblaydi moliyaviy tahlilchi Yan Melkumov. «AQSh prezidentining nomunosib xatti-harakatlari FRS mustaqilligini savol ostiga qo‘yadi, dollarg‘a ishonchni izdan chiqaradi. Bu faqat «yakkalanib qolgan rejimlar»da emas, balki mutlaqo oddiy davlatlarda — Yevropa mamlakatlarida ham kuzatilayapti», — deydi u.

Ekspert so‘zlariga ko‘ra, oltin yana «himoyaviy aktiv» sifatida qabul qilinmoqda — uni faqat investorlar emas, balki butun boshli davlatlar ham o‘z rezervlarini valuta tebranishlaridan asrash uchun faol xarid qilmoqda. Biroq bu har doim ham xavfsizlikni anglatmaydi. Masalan, Birinchi jahon urushi boshida Rossiya imperiyasi dunyoda eng yirik oltin zaxirasi — taxminan 1400 tonnaga ega edi. Keyinchalik uning salmoqli qismi yo‘qoldi: bir qismi harbiy xarajatlar va Germaniyaga reparatsiyalarni to‘lash uchun chetga olib chiqildi, yana bir qismi Fuqarolik urushi davrida yo‘q bo‘ldi.