Qizamiq, qush grippi, Mpox: mutaxassis 2026 yilda xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan viruslardan ogohlantirdi

Foto

Viruslar geografiyasi o‘zgarib bormoqda: ilgari faqat ayrim hududlarda uchragan infeksiyalar endi butunlay boshqa mintaqalarda ham qayd etilmoqda. Infeksion kasalliklar bo‘yicha shifokor va tadqiqotchi Patrik Jyekson mazkur yilda aynan qaysi viruslar keng tarqalishi, ularning jamoat salomatligi uchun ehtimoliy xavflari haqida ma’lumot berdi.

Qush grippi (A turdagi gripp, H5N1)

A turdagi gripp viruslari odamlarda ham, ko‘plab hayvonlarda ham uchraydi va juda tez mutatsiyalanadi. 2009 yilda aynan shu turdagi virus hisoblangan H1N1 global pandemiyani yuzaga keltirgan va birinchi yildayoq dunyo bo‘ylab 280 mingdan ortiq odamning hayotiga zomin bo‘lgan. Ushbu virus “cho‘chqa grippi” nomi bilan tanilgan va dastlab Meksikada cho‘chqalarda aniqlangan.

Cho‘chqa grippi tajribasi bugun qush grippi bilan bog‘liq xavotirlarni kuchaytirmoqda. Chunki A turdagi gripp viruslari hayvonlardan odamlarga o‘tish, bir-biri bilan aralashib, yangi va yanada xavfli shakllarni hosil qilish xususiyatiga ega.

Shu sababli, so‘nggi yillarda mutaxassislar H5N1 qush grippi virusiga alohida e’tibor qaratmoqda. Mazkur virus bilan hastalanish ilk bor 1997 yilda Xitoyning janubidagi odamlarda kuzatilgan. Yovvoyi qushlar orqali u turli davlatlarga tarqalgan. 2024 yilda esa AQShda ilk bor sut sog‘ib olinadigan qoramollarda tarqalib, bir nechta shtatlarga yoyilib ketgan.

Virusning qushlardan qoramol kabi sutemizuvchilarga o‘tishi mutaxassislarni jiddiy xavotirga solmoqda. Chunki bu holat 2009 yildagi cho‘chqa grippi ssenariysi takrorlanishi mumkinligini eslatadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, hozirga qadar sigirdan insoniga yuqish holatlari ham qayd etilgan.

Infeksion kasalliklar bo‘yicha shifokor Patrik Jyeksonning ma’lum qilishicha, 2026 yilda olimlar H5N1 virusining odamdan odamga yuqish bosqichiga o‘tgan-o‘tmaganini sinchiklab tekshiradi. Agar virus bu bosqichga yetsa, u cho‘chqa grippi singari yangi global pandemiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Ayni vaqtda mavjud gripp vaksinalari H5N1dan to‘liq himoya qilmaydi, mutaxassislar aynan ushbu virusga qarshi yangi vaksinalar ustida ish olib bormoqda.

Mpox

Avval “maymunchechak” nomi bilan tanilgan mpox virusi 1950 yillarda ilk bor qayd etilgan. U asosan kemiruvchilar orasida tarqaladi va vaqti-vaqti bilan odamlarga yuqadi. Mpox chechak virusiga o‘xshash bo‘lib, isitma va bir necha hafta davom etuvchi og‘riqli toshmalar bilan kechadi.

Virusning ikki asosiy turi mavjud: nisbatan og‘ir kechadigan I klad va yengilroq II klad. Mpoxga qarshi vaksina mavjud, biroq samarali davolash usullari yo‘q.

2022 yilda II klad mpox global miqyosda tarqalib, ilgari bu virus qayd etilmagan 100 dan ortiq mamlakatga yetib borgan. Tarqalish yaqin jismoniy, jumladan, jinsiy aloqa orqali yuz bergan. 2024 yildan buyon Markaziy Afrikada I klad mpox holatlari ko‘paygan. 2025 yil avgustidan boshlab AQShda I klad mpoxning to‘rtta holati aniqlangan, jumladan, Afrikaga safar qilmagan shaxslarda ham. 2026 yilda mpox qanday rivojlanishi hozircha aniq emas.

Oropouche

Mazkur virus hasharotlar orqali yuqadi. U 1950 yillarda Trinidad orolida aniqlangan. Virus chivinlar va juda mayda chaqadigan pashshalar, ya’ni ko‘z ilg‘amas hasharotlar orqali yuqadi. Kasallik isitma, bosh va mushak og‘riqlari bilan kechadi, ayrim hollarda holsizlik bir necha hafta davom etishi mumkin. Ba’zan kasallik tuzalganidan keyin qaytalanadi.

Virusga qarshi maxsus davolash usuli yoki vaksina mavjud emas. Avvallari infeksiya tarqalishi faqat Amazon hududi bilan cheklangan edi. Biroq 2000 yillardan boshlab Janubiy Amerika, Markaziy Amerika va Karib havzasida ham holatlar aniqlana boshladi. AQShda esa ko‘proq xorijdan qaytgan sayyohlarda uchramoqda.

2026 yilda Oropouche virusi Amerikaga sayohat qiluvchilar uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Virusni tashuvchi hasharotlar Shimoliy va Janubiy Amerika, jumladan, AQShning janubi-sharqiy hududlarida ham mavjud.

Boshqa virusli xavflar

2026 yilda inson salomatligi uchun xavf solishi mumkin bo‘lgan viruslar soni kam emas. Ulardan biri chikunguya virusi. Mazkur virus chivinlar orqali yuqadi va so‘nggi yillarda turli mintaqalarda tez tarqalmoqda. U, ayniqsa, tropik va subtropik hududlarga sayohat qilayotganlar uchun xavfli sanaladi. Ayrim mamlakatlarda ushbu virusga qarshi emlanish tavsiya etilmoqda.

Bundan tashqari, emlash darajasi pasayib borayotgani fonida AQShda ham, dunyoning boshqa hududlarida ham qizamiq kasalligi holatlari ko‘paymoqda. Qizamiq yuqori darajada yuqumli bo‘lib, emlanmagan bolalar va kattalar uchun jiddiy asoratlarni yuzaga keltirishi mumkin.

Yana bir xavotirli holat – OIV (HIV) infeksiyasining qayta kuchayish ehtimoli. Mutaxassislar buni ayrim hududlarda xalqaro moliyaviy va tibbiy yordam dasturlarining uzilishi bilan izohlamoqda. Davolash va profilaktika dasturlari izdan chiqsa, virusning keng miqyosda tarqalish xavfi ortadi.

Viruslar ko‘pincha hayvonlardan odamlarga o‘tadi yoki iqlim va ekologik o‘zgarishlar sabab yangi hududlarda paydo bo‘ladi. Mutaxassislar bunday xavflarning oldini olish uchun doimiy epidemiologik nazoratni kuchaytirish, yangi vaksinalar va samarali davolash usullarini ishlab chiqish lozimligini aytmoqda.