YeIda Grenlandiya bo‘yicha reja: Trampga qarshi bir necha variant muhokama qilinyapti

Yevropa Ittifoqi mansabdorlari va diplomatlari AQSh prezidenti Donald Tramp ma’muriyatining Grenlandiya — Daniyaning avtonom hududi ustidan nazorat o‘rnatishga qaratilgan ehtimoliy urinishlariga to‘sqinlik qilish imkoniyatlarini muhokama qilmoqda. Bu haqda 8 yanvar, payshanba kuni Politico nashri xabar berdi. Nashr YeI ekspertlari va NATO ichidagi manbalar bilan suhbatlashgan. Ularning ma’lumotlariga ko‘ra, Bryussel bir vaqtning o‘zida bir necha ssenariyni tayyorlayapti.

Xususan, Yevrokomissiyaning sentabrda tayyorlangan loyihasiga ko‘ra, YeI uzoq muddatli budjet rejalari doirasida Grenlandiyaga ajratiladigan xarajatlarni ikki baravardan ko‘proq oshirishni rejalashtirmoqda. 2028 yildan boshlab yetti yillik davr uchun ushbu maqsadlarga 530 mln yevro ajratish bo‘yicha muzokaralar ketmoqda. Bu moliyalashtirish Daniyaning avtonom hudud bilan kelishuvi doirasida Grenlandiyaga allaqachon yo‘naltirayotgan mablag‘larini to‘ldiradi.

Shuningdek, Grenlandiya Yevropa davlatlari bilan bog‘liq bo‘lgan olis hududlar uchun YeIdan qo‘shimcha 44 mln yevro miqdorida moliyalashtirish olishga ariza topshirishi mumkin. Hozirgi bosqichda Daniyadan kelayotgan mablag‘lar ijtimoiy ta’minot, sog‘liqni saqlash, ta’lim va ekologik rivojlanishga sarflanmoqda. Yangi rejalarga muvofiq, ustuvor yo‘nalishlar kengaytiriladi, investitsiyalarning bir qismi esa mineral resurslarni qazib olishga yo‘naltiriladi.

Yana bir ssenariy doirasida Yevropa Ittifoqi AQSh tomonidan savdoda kamsitish (diskriminatsiya) bo‘lsa, javob choralarini joriy etishi mumkin. 2025 yil iyul oyida — Bryussel va Vashington o‘rtasidagi kelishuvlardan keyin mazkur mexanizm kechiktirilgan edi, ammo agar Tramp Grenlandiya borasida qat’iy qadamlar tashlasa, uni qayta ishga tushirish mumkin.

Bundan tashqari, masala NATO liniyasi bo‘yicha murosaga kelib taqalishi ham mumkin. Ikki diplomatning so‘zlariga ko‘ra, alyans “Sharqiy qo‘riqchi” (Eastern Sentry) va “Boltiq qo‘riqchisi” (Baltic Sentry)ga o‘xshash tarzda “Arktik qo‘riqchi” (Arctic Sentry) dasturini ishga tushirishi mumkin. Politico yozishicha, murosaviy strategiya doirasida Shimoliy Atlantika alyansining Grenlandiya atrofidagi ishtiroki kengaytiriladi va Trampning talablari “imkon qadar maksimal darajada” qondiriladi.

NATOdagi uch diplomatning aytishicha, alyans Arktikada mudofaa xarajatlarini oshirish, mintaqadagi harbiy mashg‘ulotlar sonini ko‘paytirish va Grenlandiya xavfsizligini ta’minlash uchun qo‘shin joylashtirish imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqishi mumkin.

Shuningdek, Yevropa davlatlari, agar Daniya shunday iltimos qilsa, AQShning ehtimoliy bostirib kirishini tiyib turish maqsadida Grenlandiyaga Yevropa kontingentini joylashtirish imkoniyatini ham o‘rganishi kerak.

Shu orada Time jurnali xabar berishicha, respublikachilar orasida AQShning Venesueladagi operatsiyasidan keyin parchalanish belgilari ko‘rina boshlagan: Respublikachilar partiyasining ayrim nufuzli a’zolari Grenlandiyani “egallab olish” tahdidlari uchun Trampni omma oldida tanqid qilmoqda.

“Bu — aql bovar qilmaydigan ish. Grenlandiya NATO ittifoqchisidir. Daniya — eng yaxshi do‘stlarimizdan biri. Shuning uchun ular bilan bunday munosabatda bo‘lish haqiqatan ham haqoratli va bunda hech qanday ijobiy tomon yo‘q”, — dedi CNN telekanaliga Nebraska shtatidan kongressmen Don Bekon.

Bundan oldin Politico ekspertlar va Vashingtondagi manbalarga tayanib, AQSh 2026 yil oxirigacha Grenlandiya ustidan nazorat o‘rnatish niyatida ekanini xabar qilgan edi. Xususan, Tramp ma’muriyati orolda siyosiy muvozanatni jiddiy o‘zgartirish va mahalliy siyosatchilarni “sotib olish” maqsadida “yashirin ta’sir kampaniyasi”ni tashkil etishga urinishi mumkin.

Oq uy allaqachon rasmiy Kopenhagenni chetlab o‘tib, Donald Tramp Grenlandiya hokimiyatiga imzolashni taklif qiladigan “erkin assotsiatsiya” to‘g‘risidagi bitim loyihasini tayyorlamoqda. Bunday shartnoma asosida AQSh qurolli kuchlari orol hududida to‘liq erkin harakat qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi, evaziga esa bojsiz savdo taklif qilinishi mumkin. AQSh shunga o‘xshash kelishuvlarni allaqachon Mikroneziya Federativ Shtatlari, Marshall orollari Respublikasi va Palau Respublikasi — Tinch okeanidagi kichik davlatlar bilan tuzgan.

Daniya hokimiyati Grenlandiyaga bosim o‘tkazishni yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan holat, deb atab, Arktika mintaqasi boshqa davlatlar aralashuvisiz “o‘z kelajagini o‘zi belgilashni istaydi”, deya ta’kidlamoqda.

Yaqinda yetti Yevropa davlatining yetakchilari orolni qo‘llab-quvvatlashini bildirgan. “Grenlandiya uning xalqiniki. Faqat Daniya va Grenlandiya Daniya va Grenlandiyaga oid masalalarni hal qilish huquqiga ega”, — deyiladi qo‘shma bayonotda. Uni Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Germaniya kansleri Fridrix Mers, shuningdek Italiya bosh vaziri Jorja Meloni, Polsha bosh vaziri Donald Tusk, Ispaniya bosh vaziri Pedro Sanches, Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer va Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen imzolagan.