Eronda namoyishlar: hal qiluvchi soatlarda internet deyarli to‘liq o‘chirildi

Eron rejimi dekabr oxirida boshlangan ommaviy namoyishlarga elektron aloqa kanallarini bloklash orqali javob bermoqda. 8 yanvar kechqurundan beri Eron amalda internetdan uzib qo‘yilgan. SMS yuborish va mobil internet (mobil ma’lumot uzatish) ishlamaydi, mobil aloqa esa keskin cheklangan. “Barcha aloqa kanallarida, ayniqsa Starlink tarmog‘ida katta uzilishlar kuzatilmoqda”, — deya DW'ga bergan izohida tasdiqladi Miaan Group tashkilotida raqamli huquqlar va kiberxavfsizlik bo‘yicha direktor Amir Rashidiy. Uning fikricha, Eron hokimiyati internetni uzoq muddatga o‘chirib qo‘yishi mumkin. “Chunki rejim uchun bu — tirik qolish masalasi”, — dedi ekspert.

8 yanvar kuni namoyishlarning dastlabki soatlarida olingan videolarda butun mamlakat bo‘ylab ko‘plab odamlar ko‘chalarga chiqqanini ko‘rish mumkin. “Biz shunchaki sayr qilmoqchimiz”, — deb yozgan ularning ko‘pchiligi bundan oldin shaxsiy xabarlarda yoki ijtimoiy tarmoqlarda postlar orqali. 8–9 yanvar kunlari mahalliy vaqt bilan soat 20:00 da yig‘ilish va ko‘chada yoki balkonlardan turib rejimga qarshi shiorlar aytish chaqiriqlari so‘nggi kunlardagi ilk muvofiqlashtirilgan aksiya bo‘ldi.

Bu tashabbusni so‘nggi shohning o‘g‘li, 1979 yildan beri AQShda muhojirlikda yashayotgan shahzoda Rizo Pahlaviy ilgari surdi. “Sizning reaksiyangizga qarab, keyingi harakatlar haqida e’lon qilaman”, — dedi 65 yoshli Pahlaviy Instagram’dagi videomurojaatida. Bu videoni 80 milliondan ortiq odam tomosha qilgan.

Biroq Erondagi namoyishchilar haqiqatan ham monarxiyani qaytarishni xohlayaptimi-yo‘qmi — hali aniq emas. Monarxiya 1979 yil inqilobi chog‘ida tugatilgan. Eron aholisining o‘rtacha yoshi hozir taxminan 33–34 yosh, shuning uchun shoh davridagi hayot qanday bo‘lganini eslaydiganlar tobora kamaymoqda. Ayni paytda shahzoda Rizo Pahlaviy muxolifat guruhlari orasida yetakchilar yetishmasligidan foydalanib, Eronda siyosiy ta’sirini tiklashga urinayotgani aytiladi.

Mamlakat ichidagi hozirgi sharoitda rejimga qarshi qarshilik tuzilmalari deyarli shakllana olmaydi. 1979 yildan beri Eron hokimiyati uchun repressiyalar, muxolifatga qarshi maqsadli hujumlar odatiy hol hisoblanadi. O‘sha paytda oyatulloh Xomeyniy boshchiligidagi diniy, konservativ qanot hokimiyatga kelgan va shundan buyon mamlakatdagi har qanday muxolifatni tizimli ravishda bostirib kelmoqda. Oxirgi 25 yil ichida ommaviy namoyishlar bir necha bor qattiqqo‘llik bilan tarqatilgan.

Bu vaziyatda advokat Marziya Mohebiy xalqaro hamjamiyatga murojaat qilmoqda. “Siz Erondagi namoyishchilarni yolg‘iz qoldirmasligingiz kerak”, — deb yozadi u DW uchun izohida. 2022 yilda “Ayol, hayot, erkinlik” shiori ostida namoyishlar to‘lqiniga sabab bo‘lgan Mahsa Aminiyning o‘limidan keyin advokatning o‘zi ham xavfsizlik kuchlari diqqat markaziga tushgan va Eronni tark etishga majbur bo‘lgan. U ikki yildan beri Fransiyada muhojirlikda yashaydi. “Kecha kechqurun mening tug‘ilgan shahri Mashhadda barcha mahallalarda ko‘chaga chiqqanlar oqimi juda katta bo‘ldi”, — dedi Mohebiy. Uning aytishicha, “namoyishlar yangi shakl oldi: unda faqat yoshlar emas, ko‘plab oilalar ham qatnashmoqda”. “Internet ochiq bo‘lgan paytda, namoyishchilar bilan xavfsizlik kuchlari o‘rtasida to‘qnashuvlar haqida xabarlar kelib tushayotgan edi”, — dedi advokat.

Hozir esa elektron aloqaning barcha kanallari bloklangan. “Izolyatsiya harbiy rejim o‘rnatish va ommaviy qirg‘in o‘tkazishga qaratilgan bo‘lishi mumkin, — deb xavotir olgan Mohebiy. — Eron xalqi ojiz. Ularning ovozi bo‘g‘ib qo‘yildi. Mamlakat ichidagilar bilan hech qanday muloqot imkoni yo‘q”.

Eronning oliy rahbari oyatulloh Ali Xomanaiy ommaviy namoyishlarni keskin qoraladi. 9 yanvar kuni u ishtirokchilarni “ig‘vogarlar” va “mamlakatga ziyon yetkazayotgan” odamlar deb atadi. “Vayron qilish — ayrim shaxslarning ishi”, — dedi Xomanaiy. Uning qo‘shimcha qilishicha, ular bunday buzg‘unchilikni “faqat AQSh prezidenti xursand bo‘lishi uchun” qilyapti, bunda u Donald Trampni nazarda tutgan.

Bu orada AQSh prezidenti Donald Tramp Eron rahbariyatiga nisbatan yana bir bor ogohlantirish bilan chiqdi. “Biz vaziyatni juda diqqat bilan kuzatyapmiz, — dedi Tramp jurnalistlarga. — Agar ular (Eron hokimiyati — tahr.) o‘tmishdagidek odamlarni o‘ldira boshlasa, AQSh ularga juda qattiq zarba beradi, deb o‘ylayman”. “Men ularga aytib qo‘yganman: agar odamlarni o‘ldira boshlasangiz, biz sizlarni qattiq jazolaymiz — chunki ular tez-tez bo‘ladigan tartibsizliklar paytida buni qilishni yaxshi ko‘radi”, — dedi u 8 yanvar kuni e’lon qilingan The Hugh Hewitt Show podkastida. Shu bilan birga u eronliklarni “jasur odamlar” deb maqtadi.

Bir vaqtning o‘zida Tramp shahzoda Rizo Pahlaviyni “yoqimli inson” deb atadi, ammo prezident sifatida shahzoda bilan uchrashish unga nomuvofiq bo‘lishini qo‘shimcha qildi: “O‘ylaymanki, biz kim g‘olib chiqishini ko‘rishimiz kerak. U bilan uchrashish to‘g‘ri bo‘ladimi-yo‘qmi — ishonchim komil emas”.