Jahon neft standartlari: Venesuela nefti nega “og‘ir”?

Yuqorida taqdim etilgan yangi vizualizatsiya Venesuela neftini dunyoda eng faol savdo qilinadigan xom neft markalari bilan taqqoslaydi.

Infografika uchun ma’lumotlar Saudi Aramco, ExxonMobil, AQSh Energetika axborot boshqarmasi (EIA), S&P Global, PEMEX va Kanada energetika regulyatori agentligi (CER) kabi bir necha manbalardan yig‘ilgan. Tahlilda jahonning asosiy neft markalari API zichligi, neft turi va oltingugurt miqdori bo‘yicha qiyoslanadi — bu turli mamlakatlarda neft sifati qanchalik farq qilishini yaqqol ko‘rsatish uchun qilingan.

API zichligi neftning suvga nisbatan qanchalik og‘ir yoki yengil ekanini ko‘rsatadi. Ko‘rsatkichi 10° API’dan yuqori bo‘lgan neft yengil hisoblanadi va suv yuzasida qalqib turadi, 10° API’dan past bo‘lsa — og‘ir turlarga kiradi va cho‘kadi. Umuman olganda, yengil neftni qayta ishlash osonroq bo‘ladi va benzin hamda dizel kabi yonilg‘i chiqishi yuqoriroq bo‘ladi. Og‘ir neft esa, odatda, bitumga o‘xshash qoldiq mahsulotlar hajmining ko‘payishiga olib keladi.

Venesuela dunyodagi eng yirik isbotlangan neft zaxiralariga ega, ammo uning asosiy qazib olinadigan qismi og‘ir neft hissasiga to‘g‘ri keladi.

Venesuelaning yetakchi markasi — Merey 16'ning API zichligi 20° dan ancha past. Bundan tashqari, u oltingugurt miqdori yuqori bo‘lgan “kislota” neft hisoblanadi. Shu xususiyatlari tufayli Venesuela xomashyosi murakkab va qimmat qayta ishlash jarayonlarini talab qiladi. Dunyoda faqat cheklangan miqdordagi NQIZgina texnik jihatdan bunday og‘ir xomashyoni samarali qayta ishlashga moslashgan.

Dunyoda eng talabgor neft markalarining ko‘pchiligi — Brent, WTI va Arab Light yengil va kam oltingugurtli (“shirin”) neft toifasiga kiradi. Ularning API zichligi 40° atrofida yoki undan yuqori, oltingugurt miqdori esa past bo‘lib qoladi. Bunday xomashyoni qayta ishlash arzonroq va qimmat neft mahsulotlari chiqishi yuqori bo‘ladi, shuning uchun u jahon narxlarini shakllantirishda qulay “baza” hisoblanadi.

Arab Super Light va Tapis kabi o‘ta yengil markalar “sifat iyerarxiyasi”ning eng yuqori pog‘onasida turadi. API zichligining juda yuqoriligi va oltingugurt miqdorining minimalligi neftni qayta ishlovchilarga minimal texnologik murakkablik bilan maksimal natija olish imkonini beradi.

Shu bilan birga, og‘ir neft hamon jahon bozorida muhim o‘rin tutadi. Masalan, AQShning Meksika qo‘ltig‘i sohilidagi NQIZ Venesuela, Meksika va Kanadadan keladigan API zichligi past, oltingugurtli neftni qayta ishlash uchun maxsus ravishda kechiktirilgan kokslash (delayed coking) qurilmalari va boshqa murakkab texnologik bloklar bilan jihozlangan.

Geografik jihatdan Venesuela AQShning Meksika qo‘ltig‘i sohilidagi NQIZga Kanadaga qaraganda yaqinroq, ammo uning nefti og‘ir va qazib olish qimmatga tushadi. Tarixan AQSh qayta ishlovchilari Venesuela neftini katta hajmlarda sotib olgan, ammo sanksiyalar joriy etilganidan keyin bu ta’minot keskin qisqardi. Natijada Kanada og‘ir nefti AQSh bozori uchun shunday xomashyoning eng yirik xorijiy manbaiga aylandi.

O‘zining eng yuqori cho‘qqisi — 1970-yillarda Venesuela kuniga taxminan 3,5 million barrel neft qazib olgan, bu o‘sha paytdagi jahon ishlab chiqarishining 7 foizidan ortig‘ini tashkil etgan. Shundan keyin ishlab chiqarish keskin pasaydi — bunga doimiy ravishda yetarli sarmoya kiritilmagani, infratuzilmaning yemirilishi va geosiyosiy bosim, jumladan sanksiyalar ham sabab bo‘lgan.

Bugungi kunda mamlakatda qazib olish hajmi o‘rtacha kuniga taxminan bir million barrel — bu jahon taklifining taxminan 1 foiziga teng.

Qazib olish keskin tushib ketganiga qaramay, Chevron kompaniyasi Venesuelada qo‘shma korxonalar orqali ishlashda davom etmoqda va sanksiyalar hamda milliylashtirishlar fonida AQShning boshqa neft gigantlari ko‘pchiligi tark etgan hududda o‘z mavjudligini saqlab qolmoqda.

Venesuela 1960 yilda Eron, Iroq, Kuvayt va Saudiya Arabistoni bilan birga OPeKni tashkil etgan asoschi davlatlardan biri bo‘lgan. Ammo qazib olish pasayishi va eksport majburiyatlarini bajarish qobiliyatining susayishi ortidan uning karteldagi ta’siri sezilarli darajada zaiflashgan.