Qoʻshimcha funksionallar
-
Tungi ko‘rinish
“AQShning Eronga dushmanligi eng avj nuqtasiga chiqdi” – Eronning O‘zbekistondagi elchisi bilan suhbat
Eronda dekabr oyining oxiridan boshlangan namoyishlar tuzumga qarshi norozilikka aylanib ketdi. Ekspertlar hozirgi rejim bu namoyishlar bilan qulamasligini taxmin qilgan. Biroq, Eron osmonining yopilishi va AQShning Qatardagi aviabazasida evakuatsiyani boshlagani mintaqada keskinlik kuchayayotganini bildiradi. Kun.uz real holat va Eron hukumatining choralari bo‘yicha O‘zbekistondagi elchi Muhammad Ali Iskandariy bilan suhbatlashdi.
Dekabr oyining oxiridan Eronni norozilik namoyishlari qamrab oldi. Tehrondagi bozorda norozilikka yig‘ilganlar aslida iqtisodiy qiyinchiliklardan va giperinflatsiyadan shikoyat qilgan edi. Yilning oxirigacha bu namoyishlar turli shaharlarga tarqagan bo‘lsa-da, asosiy katta shaharlar markazlarida norozilik to‘lqini past edi. Biroq, yangi yilning dastlabki kunlaridan norozilik to‘lqini keskin chuqurlashib, ko‘chaga chiqqanlar soni millionlab bo‘ldi.
Shunday paytda Eron prezidenti va oliy diniy rahnamo Oyatulloh Ali Xominaiy xalqqa murojaat qilib, bu provokatsiya oqibati ekani, ko‘chaga chiqqanlar AQSh-Isroil buyrug‘ini olib, tashqi bosim bilan sun’iy norozilik yaratayotganlar ekanini bildirdi.
Kun.uz Erondagi notinch vaziyat fonida mamlakatning O‘zbekistondagi favqulodda va muxtor elchisi bilan eksklyuziv suhbat o‘tkazdi. Elchi Muhammad Ali Iskandariyga ko‘ra, AQSh-Isroilning dushmanligi butun tarix mobaynida eng avj nuqtasiga yetdi. Ular oxirgi 40 yil ichida qo‘llaridan qanday yomonlik kelsa, qilib ko‘rishdi, deydi u.
Quyida elchi bilan suhbatning asosiy joylari keltirib o‘tiladi.
Jurnalist: Janob elchi, ayni dam norozilik namoyishlari tugash pallasiga o‘tgan. Xo‘sh, ular bilan kelishish va vaziyatni o‘nglash uchun Eron rahbariyati va hukumatida qanday rejalar bor?
Elchi: Bu namoyishlar fuqarolarning o‘z fikri va e’tirozini ochiq bildirish huquqi bilan bog‘liq. Bu — Eron fuqarolarining qonuniy haqqi. Namoyishlar dastlab tinch tarzda boshlangan. Odamlar ko‘chalarga chiqib, o‘z talab va takliflarini bildirishgan. Bu jarayon taxminan o‘n kun davom etdi. Shu vaqt ichida mas’ul idoralar vakillari jamoat joylariga chiqib, aholi bilan bevosita muloqot qildi, muammolarini tingladi.
Biroq o‘n kundan so‘ng tashqi omillar faollashdi. AQSh prezidenti Donald Tramp namoyishlarga ochiq bayonot bilan aralashib, kuch ishlatilsa, shaxsan aralashishini ma’lum qildi. Bu bayonot tashqi siyosiy bosim sifatida qabul qilindi. Shundan so‘ng namoyishlar jarayonida qo‘poruvchilik va terrorchilik harakatlari kuzatila boshlandi.
Ayrim guruhlar tomonidan masjidlarga hujum qilindi, jamoat va xususiy mulkka zarar yetkazildi, qurol ishlatish holatlari qayd etildi. Bu esa namoyishlarning iqtisodiy-ijtimoiy talablardan chiqib, tashqi siyosiy aralashuv ta’sirida keskin tus olganini ko‘rsatdi.
Keyingi bosqichda politsiya bo‘limlari va qurol omborlariga hujumlar bo‘ldi. Shu paytdan boshlab jamiyatning o‘zi ham vaziyatning mohiyatini angladi. Davlat xavfsizlikni ta’minlash maqsadida aralashishga majbur bo‘ldi.
Natijada aholining katta qismi bu buzg‘unchi harakatlarga qarshi chiqdi. Uch millionga yaqin fuqaro tinchlikni qo‘llab-quvvatlab ko‘chalarga chiqdi. Hozirda vaziyat to‘liq nazorat ostida.
Jurnalist: Vaziyat yaxshilanadimi yoki yana tashqi aralashuv bilan bundanam og‘irroq oqibatlar yaratishi mumkinmi?
Elchi: Albatta, Amerika va Isroil o‘z harakatlaridan hozirgacha to‘xtagani yo‘q va bundan keyin ham to‘xtamaydi. Biz ham ularning to‘xtashini kutmayapmiz. Oxirgi qirq yildan ortiq vaqt davomida ular aynan shu yo‘ldan kelib, shu siyosatni yuritib kelmoqda va bu kelajakda ham davom etishi mumkin. Biroq bu yerda asosiy masala boshqa — Eron xalqi bu jarayonlarga qanday munosabat bildiryapti.
Eron xalqi bu davlatlarning xatti-harakatlari va siyosiy yondashuvlarini yaxshi biladi, ularning xarakterini yaxshi taniydi. Shu omillarni inobatga olgan holda aytish mumkinki, hozirgi kunda Eronda vaziyat to‘liq nazorat ostida. Shu bilan birga, Eron xalqi norozilik bildirish va o‘z e’tirozini ochiq ifoda etish huquqiga ega. Eron hukumati esa fuqarolarning ushbu qonuniy huquqini amalga oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishda davom etmoqda.
Endilikda ushbu noroziliklarga sabab bo‘lgan qiyinchiliklarning mohiyatiga to‘xtalish o‘rinli. Bugungi kunda Eronda kuzatilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy qiyinchiliklarning asosiy sababi — Amerika va ayrim G‘arb davlatlari tomonidan Eronga nisbatan joriy etilgan sanksiyalardir. Bu oddiy yoki ta’siri kam choralar emas, balki o‘ta jiddiy va uzoq yillar davomida amal qilib kelayotgan sanksiyalardir. Ana shu sanksiyalar natijasida, avvalo, mamlakatda inflatsiya darajasi oshdi.
Bugun kuzatilayotgan qiyinchiliklar tasodifiy emas, balki ma’lum siyosiy bosim natijasidir. Shunga qaramasdan, Eron hukumati ushbu muammolarni hal etish bo‘yicha sa’y-harakatlarini to‘xtatgani yo‘q. Ichki va tashqi siyosat doirasida sanksiyalar tufayli kelib chiqqan muammolarni kamaytirish va bartaraf etish uchun barcha imkoniyatlar ishga solinmoqda.
Ha, bizda iqtisodiy muammolar bor, biz buni tan olamiz va shu bilan birgalikda ushbu muammolarni bartaraf etish uchun harakatlarimizni to‘xtatganimiz yo‘qligini ham aytamiz. Eron sanksiyalar ostida bo‘lsa ham bugun iqtisodiy o‘zgarish va fan-texnologiyalar, ishlab chiqarish rivoji bo‘yicha sanksiyalar ostida yashayotgan boshqa davlatlardan yaxshiroq ko‘rsatkichlarga ega.
Jurnalist: Xalqning dardiga quloq tutmoq kerak, Eronning qo‘lida ularning real iqtisodiy muammolarini yechish uchun qandaydir reja bormi o‘zi?
Elchi: Bu yerda birinchi navbatda muammolar qanday tarzda ko‘rsatilayotgani muhim. Ularning katta qismi, aslida, psixologik bosim va axborot urushi mahsulidir. Iqtisodiy jihatdan Eron xalqi umuman yomon ahvolda emas. G‘arb ommaviy axborot vositalari Erondagi muammolarni bir tomonlama va bo‘rttirib ko‘rsatishga urinayotganini ko‘ryapmiz.
Siz rostdan ham Eron xalqi o‘ta og‘ir sharoitda, qashshoq yashayapti, deb o‘ylaysizmi? Davlatimiz aholisi boshqalardan orqada, deb hisoblaysizmi? BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar hisobotlari bunday manzarani ko‘rsatmayapti. Yoki ularning barchasi noto‘g‘rimi?
Xo‘sh, nima uchun Tramp bizga nisbatan qo‘llab-quvvatlov ko‘rsatmaydi? Sababi aniq: sanksiyalar orqali iqtisodiy muammolarni sun’iy ravishda kuchaytirishni istashyapti. Ikkinchidan, mavjud qiyinchiliklarni yanada kattaroq qilib ko‘rsatishyapti. Ularning maqsadi ochiq — Eron xalqini norozi qilish, oxir-oqibat odamlarni ko‘chaga chiqarish va buni keyinchalik harbiy aralashuv uchun asos sifatida ishlatish. Bularning barchasi, oxir-oqibat, Amerika manfaatlariga xizmat qiladi.
Masalan, Amerikaning o‘zida, so‘nggi yillarda Tramp hokimiyatda bo‘lgan davrda, politsiya tomonidan mingdan ortiq inson halok bo‘lgan. Shunda bu holatni bahona qilib, boshqa davlatning Amerikaga borib aralashishga haqqi bormi? Bu AQShning ichki ishi emasmi?
Trampning hokimiyatga kelish sabablaridan biri ham Amerika uchun yaqinlashayotgan katta iqtisodiy inqirozning oldini olish edi. Uning o‘zi ham “AQSh iqtisodini tiklash uchun keldim”, deb ochiq aytgan. Bu esa boshqa davlatlarga borib, Amerika iqtisodiy siyosatiga aralashish huquqini beradimi?
Agar shunday bo‘lsa, xalqaro huquq qayerda qoladi? BMT Nizomi nima bo‘ladi? Biz ham o‘z tomonimizdan harakat qilyapmiz. Masalan, neft eksportiga embargo qo‘yilsa, bu mamlakatda iqtisodiy muammolar keltirib chiqarishi tabiiy. Lekin shunga qaramasdan, biz o‘z sa’y-harakatlarimizni davom ettiryapmiz va tashqi aralashuvga nisbatan doimo ehtiyotkor, hushyor bo‘lish kerak, deb hisoblaymiz.
Agar har bir davlatdagi iqtisodiy qiyinchilik boshqa davlatning aralashuvi uchun bahona bo‘ladigan bo‘lsa, dunyoda uzluksiz aralashuvlar davom etgan bo‘lar edi. Bu esa xalqaro qonun-qoidalarga mutlaqo zid.
Jurnalist: Nega hozirgi AQSh va Eron hech kelisholmaydi yoki boshlangan muzokaralar ham yakuniga yetmaydi?
— Umuman olganda, AQShning Eronga nisbatan bosimi ikki yil avval boshlangan, so‘nggi yilda esa misli ko‘rilmagan darajada kuchaydi. Ayniqsa, so‘nggi ikki yilda Trampning hokimiyatga qaytishi bilan bu bosim avj nuqtasiga chiqdi. Oxirgi qirq yil davomida AQSh va G‘arb Eronga qarshi qo‘llaridan kelgan barcha choralarni ishga soldi: tashqi urushlarni majburlab kiritish, Iroq bilan mojaro, hokimiyatni ag‘darishga urinishlar, aholini ko‘chalarga chiqishga undash, harbiy hujumlar, kemalarimizni tutib qolish kabi harakatlar shular jumlasidandir.
Aslida, AQShning Eron bilan uchta asosiy muammosi bor. Birinchisi — bizning adolat talab qilishimiz. Biz AQSh tomonidan bir millionga yaqin iroqlik va afg‘onlarning halok bo‘lishini hech qachon oddiy holat sifatida qabul qilolmaymiz. Bunga doimiy e’tiroz bildiramiz. Yoki G‘azo misolini olaylik: qamal ostidagi hududda o‘n minglab insonlar halok bo‘ldi. Shuningdek, Yaman va Livan xalqlariga nisbatan bosimlar, hatto Qatarga qilingan hujumlar ham bor. Biz, tabiiyki, bunday harakatlarning barchasiga qarshi chiqamiz. AQShga yoqmaydigan birinchi jihatimiz ham aynan shu — adolat talab qilishimizdir.
Ikkinchi jihat — bizning mustaqilligimiz. Biz qarorlarni o‘zimiz va xalqimiz manfaatlari asosida qabul qilamiz. Bu esa AQShni qoniqtirmaydi.
Uchinchi sabab esa tabiiy resurslarimiz va boyliklarimizga bo‘lgan doimiy qiziqishdir. Mintaqada Eronning tutgan o‘rni AQSh va G‘arb siyosatiga mos kelmaydi. Ular faqat bizga nisbatan emas, boshqa davlatlarga ham xuddi shu yondashuv bilan qarashadi.
Ilgari bu siyosat diplomatik iboralar orqali niqoblangan bo‘lsa, hozir ochiq-oydin amalga oshirilmoqda. Masalan, AQSh prezidentining Venesuela neftini olish haqidagi ochiq bayonotlari bunga yaqqol misol. Bu — kuch ishlatish orqali dunyo resurslarini qo‘lga kiritishga urinishdir. Shu yo‘l bilan AQSh iqtisodiy inqirozning oldini olishga harakat qilyapti. Bu jarayonda xalqaro qonun-qoidalar ochiqcha poymol etilmoqda. Yaqinda AQSh yuzga yaqin xalqaro tashkilotlardan chiqib ketganini ham ko‘rdik. Bugungi Amerikada qarorlar hatto o‘z xalqi nazoratidan ham chiqib ketgan.
Ayrim bayonotlarga qarasak, bu xavf faqat Eron uchun emas, balki butun dunyo uchun tahdid ekani ko‘rinadi. Shu bilan birga, bizga qarshi olib borilayotgan axborot urushi ham tobora kuchaymoqda. Bu jarayon AQSh va Isroil tomonidan muvofiqlashtirilgan holda, mamlakatdan mamlakatga, mintaqadan mintaqaga o‘tib bormoqda. Shunday sharoitda biz o‘zimiz to‘g‘ri deb hisoblagan yo‘ldan borishimiz kerak: xalqimiz turmush sharoitini yaxshilash, iqtisodiy muammolarni hal etish va tashqi tahdidlarga munosib javob qaytarish. Biz bu javobni beryapmiz ham, biroq xalqaro qoidalar doirasidan chiqib ketganimiz yo‘q.
Jurnalist: Xalq 1979 yilgi inqilobdan keyin hozirgi tuzumni tanlagan – diniy asosdagi boshqaruv. Lekin oradan 47 yil o‘tdi va zamon, odamlar o‘zgardi. Xo‘sh, bugungi Eron xalqi hozirgi tuzumni to‘la yoqlaydi deya olasizmi?
Elchi: Shak-shubhasiz ayta olamanki, Eron mintaqadagi eng demokratik davlatlardan biri hisoblanadi. Mamlakatda o‘rtacha hisobda har yili turli darajadagi saylovlar o‘tkaziladi. Mahalla rahbarlaridan tortib, prezidentgacha xalq tomonidan to‘g‘ridan to‘g‘ri saylanadi. Qizig‘i shundaki, G‘arb OAV “bu nomzod saylanmaydi” deb baholagan shaxslar ham amalda saylanib kelyapti.
Bugun Eronda ko‘plab siyosiy partiyalar faoliyat yuritmoqda. Yagona shart — konstitutsiyaga rioya qilish. Referendum orqali xalq aynan shu boshqaruv shaklini tanlagan. Shu bois, hozirgi namoyishlar fonida ham jamiyatning katta qismi amaldagi tuzumni qo‘llab-quvvatlab turibdi.
Islohot va demokratiya masalasiga kelsak, ular qonun doirasida amalga oshirilishi mumkin. Tartibsizliklar vaqtida ayrim guruhlar masjidlarga o‘t qo‘ygani, mulkka zarar yetkazgani ma’lum. Biroq yakunda uch millionga yaqin fuqaro aynan bu buzg‘unchi harakatlarga qarshi chiqib, davlat tomonidan ko‘rilgan choralarni qo‘llab-quvvatladi. Bu hukumatning islohotlarga qarshi emasligini ko‘rsatadi. Aksincha, ba’zan hukumat bayonotlari oppozitsiya pozitsiyasiga ham yaqin tuyuladi. Bu Eronda so‘z erkinligi mavjudligidan dalolat beradi. Fuqarolar o‘z fikrini erkin bildirish imkoniyatiga ega.
Albatta, har qanday muammoni hal etish vaqt, resurs va sa’y-harakat talab qiladi. Bir tomondan, AQSh turli to‘siqlar orqali imkoniyatlarimizni cheklayapti, ikkinchi tomondan esa “resurslarni xalqqa bering” degan talablarni ilgari suryapti. Bu esa boshqa davlatning ichki ishlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri aralashuv hisoblanadi. Hech qanday islohot qonunlarga zid ravishda amalga oshirilmaydi. Eron xalqi buni yaxshi tushunadi va hushyorlikni saqlab kelmoqda.
Jurnalist: Oldingi tuzumdan keyin mamlakatni tark etgan ayrim shaxslarning turli chiqishlari va jamiyatga ta’sir o‘tkazishga urinishlarini ham inobatga olish kerak. OAVda Eron oliy rahbari haqida tarqalayotgan turli ssenariylar ham shular jumlasidandir. Bu ma’lumotlar real bo‘lishi ham mumkin, yoki katta ehtimol bilan G‘arb va Isroil tomonidan olib borilayotgan qo‘shma propagandaning bir qismi bo‘lishi mumkin. Shunday xabarlarga Eron rasmiy doiralari, umuman olganda, hukumatingizning munosabati qanday?
Elchi: Gap ichki yoki tashqi eronliklar haqida emas, balki barcha Eron fuqarolari haqida ketyapti. Ularning barchasi o‘z fikrini bildirish, e’tiroz qilish huquqiga ega. Bu — konstitutsiyamizda belgilab qo‘yilgan qonuniy huquq. Shu nuqtagacha, ya’ni norozilik zo‘ravonlikka o‘tmaguncha, bunga nisbatan hech qanday cheklov yo‘q.
Hatto namoyishchilar ayrim holatlarda mol-mulkka zarar yetkaza boshlaganda ham, politsiya kuch ishlatishdan tiyilishga harakat qiladi, o‘qotar qurol qo‘llamaydi. Asosiy maqsad — vaziyatni nazoratga olish. Ammo tinch namoyishlar qurolli qo‘zg‘olon tusini olsa, bu albatta jamiyat xavfsizligi va tinchlik uchun jiddiy tahdid hisoblanadi.
Shuni ham tushunish kerakki, G‘arb davlatlari mintaqaning resurslariga ega bo‘lishga intilar ekan, ularning ommaviy axborot vositalari ham shu siyosatga mos ravishda axborot kampaniyalarini olib boradi. G‘arbning o‘zida ham bu yondashuvga qarshi fikrda bo‘lgan kuchlar bor, ammo afsuski, ularning ta’siri cheklangan.
So‘nggi so‘rovlar natijalariga ko‘ra, Amerika aholisining atigi 30 foizi Donald Trampni qo‘llab-quvvatlaydi, qolgan 70 foiz esa unga qarshi. Shunga qaramasdan, axborot makonida yangrayotgan ko‘plab bayonotlar aynan muayyan siyosiy vazifalarni bajarayotgan ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilmoqda. Ayrim media tuzilmalar to‘g‘ridan to‘g‘ri hukmron siyosatni amalga oshirish vositasi sifatida ishlayapti. Bunday sharoitda ulardan xolislikni kutish qiyin.
Suhbatni Kun.uz’ning YouTube’dagi sahifasidan to‘liq tomosha qilishingiz mumkin bo‘ladi.
Shohrux Majidzoda suhbatlashdi.
Eronda yirik namoyishlar
