«Tolibon» elitasidagi bo‘linish: jurnalistlar internet masalasidagi manfaatlar to‘qnashuvini ochib berdi

BBC afg‘on xizmati Afg‘onistonda internet uzilishi bo‘yicha katta surishtiruv e’lon qildi. Bu voqea 2025 yil sentabr oyida sodir bo‘lgan va atigi bir necha kun davom etgan. Rasmiy versiyada gap texnik nosozlik bilan izohlangan. Jurnalistlar aniqlashicha, aslida buning ortida hukmron «Tolibon» harakatining «radikallar» va «pragmatiklar»ga bo‘linishi turibdi – va bu holatda «pragmatiklar»ning qo‘li baland kelgan.

2021 yil yozida AQSh qo‘shinlari Afg‘onistondan chiqib ketib, «Tolibon» mamlakatdagi hokimiyatni o‘z qo‘liga olganidan beri davlat rahbari mulla Haybatulloh Oxundzoda hisoblanadi. U «oliy rahnamo» (pushtu tilida «mashar», dariy tilida «rahbar») va «amir ul-mo‘minin» (arabcha «mo‘minlar boshlig‘i») unvonlariga ega. 1990-yillar o‘rtalarida «Tolibon» ilk bor hokimiyatga kelganida u oliy hakam bo‘lgan, 2016 yilda harakatning avvalgi rahbari mulla Axtar Mansur Amerika raketa zarbasi natijasida halok bo‘lganidan keyin uning o‘rnini egallagan.

2017 yilda Oxundzodaning o‘g‘li xudkushlik hujumini amalga oshiradi: u Afg‘oniston janubidagi Hilmand viloyatida hukumat kuchlari blokpostiga portlovchi moddalar bilan to‘ldirilgan avtomashinani haydab keladi. Oxundzodaning shaxsan o‘zi o‘g‘lini bu operatsiyaga ko‘ndirgani aytiladi.

Toliblar hokimiyatga qaytganidan keyyn Oxundzoda Afg‘oniston poytaxti Kobulga ko‘chib o‘tmasdan, mamlakat janubidagi Qandahor shahrida qoladi. «Tolibon» harakati aynan shu shaharda shakllangan, bu shahar hamon harakatning asosiy markazi va tayanchi bo‘lib qolmoqda. Oxundzoda oliy rahnamo sifatida rasman hech kim oldida mas’ul emas va uning buyruqlari muhokama qilinmaydi. U juda kamdan kam hollarda omma oldida ko‘rinish beradi. Uning faqat ikkita fotosurati va bir nechta audioyozuvlari ma’lum – asosan Qandahor masjidlaridagi va’zlari.

Davlatning kundalik boshqaruvi uchun bosh vazir Hasan Oxund mas’ul – keksa yoshli mulla, «Tolibon» asoschilaridan biri, birinchi rejim davrida tashqi ishlar vaziri bo‘lgan.

2021 yildan beri «Tolibon» hukumatida ham shartli ravishda «Qandahor» va «Kobul» deb nomlangan ikkita fraksiya shakllangan. «Qandahorliklar», jumladan, bosh vazir Oxund ham Oxundzodaga ergashadi. Bular asosan ilohiyotchilar va musulmon huquqshunoslari bo‘lib, ular uchun shariat me’yorlariga so‘zma-so‘z va imkon qadar boricha qat’iy rioya qilish hamda Afg‘onistonni tashqi dunyodan to‘liq izolyatsiya qilishga intilish xosdir.

«Kobulliklar» esa asosan 1980-yillarda sovet qo‘shinlariga, 2000-2010 yillarda amerikaliklarga qarshi kurashgan sobiq dala qo‘mondonlari. Ushbu fraksiyaning asosiy vakillari – bosh vazir o‘rinbosari, «Tolibon»ning amaldagi harbiy yetakchisi Abdulg‘ani Barodar; ichki ishlar vaziri, o‘z harbiy guruhiga ega bo‘lgan («Haqqoniy tarmog‘i» deb ataladigan, nomigagina «Tolibon» tarkibiga kiradi) Sirojiddin Haqqoniy; va mudofaa vaziri, «Tolibon»ning birinchi rahbari mulla Muhammad Umarning o‘g‘li hisoblangan Muhammad Yoqub Mujohid. «Kobulliklar» ko‘proq pragmatik fraksiya hisoblanib, ular Afg‘onistonda Fors ko‘rfazidagi arab mamlakatlariga o‘xshash davlat qurishga intilmoqda: teokratik, avtoritar, ammo tashqi dunyo bilan aloqalar uchun ochiq.

«Qandahorliklar» va «kobulliklar» o‘rtasidagi ziddiyatlar 2021 yildan buyon yig‘ilib kelayotgandi. Xususan, «kobulliklar» ayollarning boshlang‘ich maktabdan tashqari ta’lim olishini taqiqlashga qarshi edi – bu «Tolibon»ning hokimiyatni qo‘lga kiritganidan keyingi dastlabki choralaridan biri edi. Ammo o‘shanda «kobulliklar» «qandahorliklar»ga yon berishni ma’qul ko‘rishgan.

Yashirin mojaro 2025 yil sentabr oyida oshkor bo‘ldi. Bu vaqtga kelib Afg‘onistonning ayrim viloyatlarida internet butunlay o‘chirib qo‘yilgan edi. Bosh vazir o‘rinbosari Abdulg‘ani Barodar Qandahorga borib, Oxundzoda bilan uchrashadi va unga bu yomon g‘oya ekanini aytadi: internetsiz bank operatsiyalari va boshqa hayotiy zarur faoliyatlar deyarli imkonsiz.

Oxundzoda bu argumentni qabul qilmaydi. Uning uchun internet «kufr o‘chog‘i» sanalardi. 29 sentabr kuni u aloqa vazirligiga butun mamlakat hududida internetni o‘chirishni buyuradi. Uning buyrug‘i bajariladi.

1 oktyabr kuni esa Barodar, Haqqoniy, Yoqub va aloqa vaziri Hamdulla Nomaniy bosh vazir Oxundning oldiga kelishadi va internetni qaytarishni talab qilishadi. Bu esa oliy rahnamoning buyrug‘ini to‘g‘ridan to‘g‘ri va ochiqdan ochiq buzish edi – bunaqasi «Tolibon»da misli ko‘rilmagan hodisa. «Kobulliklar» bosh vazirga Oxundzoda oldidagi barcha mas’uliyatni o‘z zimmalariga olishlarini aytishadi. Bosh vazir rozi bo‘ladi.

Internet tiklanadi. Hukumat uning yo‘q bo‘lib qolishini «optik tolali infratuzilma vayron bo‘lgani» bilan izohlaydi va barchasi tez orada tuzatilishiga ishontiradi.

Eng ajablanarlisi, «qandahorliklar» ortga chekinadi. Katta ehtimol bilan, Oxundzoda «kobulliklar» uchun internet masalasi ayollar ta’limi masalasidan farqli o‘laroq prinsipial ekaniga ishonch hosil qilgan va mamlakatdagi eng kuchli qurolli tuzilmalarni nazorat qiluvchi odamlar bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri to‘qnashuvga jur’at eta olmagan. Bu birinchi shunday holat edi va u «Tolibon»ning radikal kursi yumshatilishi mumkinligi haqidagi taxminlarga asos bo‘ladi.