Tarmoqli marketingmi yo moliyaviy piramida: tuzoqni qanday ajratiş mumkin?

Ba’zida moliyaviy piramidalar özlarini “halol biznes” sifatida körsatiş uçun ham mahsulot yoki xizmatni nomigagina “sotadi”. Quyidagi 4 ta belgi orqali bunday firibgarlikni aniq bilib oliş mumkin:

1. Mahsulotni dökonlardan topib bölmaydi. Köpinça kompaniyaning hatto onlayn dökoni ham bölmaydi. Mahsulotlar faqat tarmoq vakillariga sotiladi, ular esa buni oliş uçun katta tölov qiladilar.
2. Pulni hozir tölaysiz, mahsulotni keyin olasiz. Sizga arzon narxda maşina, oddiy kvartira bahosidagi “elit” uy yoki qarişni töxtatadigan “möjizaviy” kosmetika va’da qilinadi. Ammo maşina hali Xitoydan kelayotgan, uy hali qurilayotgan, kosmetika bölsa hali zavodda idişlarga solinayotgan böladi. Biroq pulni hozir tölaşingiz kerak, aks holda “möjiza sodir bölmaydi”. 
3. Yangi iştirokçilarni jalb qiliş – savdodan köra foydaliroq. Sizga tovar sotganingiz uçun ozgina mukofot berişadi, lekin yangi odamlarni tarmoqqa qöşganingiz uçun yaxşigina pul va’da qilinadi. Bunda odatda “tarmoqda joy” yoki “öz tarmoğingizni quriş huquqi” uçun boşlanğiç badal tölanadi – mahsulot uçun emas.
4. Kompaniya aslida nima sotayotganini tuşuniş qiyin. Agar mahsulot piramida uçun niqob bölsa, u holda uning vazifasi yoki foydasi noaniq böladi. Ammo sizga bu mahsulot “kelajak mahsuloti” ekani, bozori tez ösayotgani aytiladi va tezroq sarmoya kiritiş tavsiya qilinadi. Şuningdek, kompaniya “mahsulot sotişdan 100 foiz daromadni iştirokçilarga tölaymiz” deb da’vo qiladi, göyoki özi umuman foyda olmaydi. Bunday “saxovatli” kompaniyani bugungi kapitalistik dunyoda uçratiş anqoning uruği.

ZAMONAVIY IQTISODIYoTDAGI KÖRINIŞLARI

Piramidalar odatda ular taklif qiladigan daromad oliş usuliga qarab guruhlanadi. Ba’zilarida şunçaki hisobga pul kiritiş kifoya – ma’lum vaqt ötib, uni foizi bilan qaytarib oliş va’da qilinadi. Boşqalarida esa loyihaga taniş-bilişlarni jalb qiliş yoki hattoki özingiz “kiçik piramida” taşkil etuvçi professional “firibgar” bölişingiz talab qilinadi. Bularni misollar orqali tuşuntiramiz:

Bir poğonali moliyaviy piramidalar. Bunday piramidalarning işlaş prinsipi juda oddiy: passiv daromad oliş niyatidagi “investorlar” yuqori foyda va’dasi bilan jalb qilinadi, dastlab ular bu foydani oladi – lekin bu foyda yangi kelgan iştirokçilarning badallaridan tölanadi.

Keyinçalik yangi kelayotgan pullar eski investorlar oldidagi majburiyatlarni qoplamay qolganda, piramida taşkilotçisi pullar bilan ğoyib böladi. Özbekistondagi eng maşhur bir poğonali piramida – Ahmadboy loyihasi bölgan.

Köp poğonali moliyaviy piramidalar. Bunday sxemalarda yangi iştirokçilarni topiş vazifasi “investorlar” zimmasiga yuklanadi. Ularning kiritgan pullari taşkilotçilar va yuqori poğonadagi a’zolar örtasida taqsimlanadi.

Tizimdagi poğonalar soni ösişdan töxtamagunça, iştirokçilar daromad olaveradi. Odatda bunday sxemalar bir yildan ortiq yaşamaydi.

Matritsali moliyaviy piramidalar. Bunday piramidalar bir yoki köp poğonalilardan farqli ölaroq, yillar davomida yaşaşi mumkin. Ularning tuzilişi murakkabroq:

• Iştirokçi dastlab pul kiritadi va birinçi daraja tölişini kutadi, masalan, 8 kişi yiğilgunga qadar.
• Keyin bu 8 kişi ikkinçi darajaga ötadi – ikkita matritsaga bölinadi (har birida 4 kişi). Endi ular ham yangi iştirokçilarni jalb qilib, öz tuzilmasini quradi.
• Yangi birinçi daraja tölganida, matritsa yana bölinadi va hamma bir poğona yuqoriga kötariladi.
• Foyda esa faqat yuqori çöqqiga çiqqan paytda olinadi.

Matritsali piramidalarning köpi tezda yöqolib ketgan, asosiy sabablaridan biri esa uning murakkabligi bölgan. Ularning örnini sodda va “tuşunarliroq” raqobatçilar egallagan, çunki ular “pulni köpaytiriş”ni ortiqça boş oğriqsiz va’da qilgan.

Hayplar. “Hayp” atamasi inglizça High-Yield Investment Program (yuqori daromadli investitsiya dasturi) iborasidan olingan.

Aslida hayp – bu piramidaning tezlaştirilgan şakli bölib, unda foyda va’dalari haddan taşqari oşirib körsatiladi: investorlarni kuniga, ba’zida hatto soatiga önlab foiz foyda yolğoni bilan jalb qilişadi.

Hayp ma’murlari köpinça loyihalarida kimdir albatta pul yöqotişini yaşirişmaydi. Aksinça, ular “muhimi – erta kiriş, şunda qulaşdan oldin foydani oliş mumkin” deb işontirişadi.

QONUNÇILIKDA FAOLIYaTLARGA MUNOSABAT 

Özbekiston qonunçiligida “Tarmoqli marketing – tovarlarni mustaqil tarzda, sotuvçi (agent)lar tomonidan çakana sotiş turi” deb ta’riflangan. Bunda asosiy iştirokçi, ya’ni sotuvçi (agent) – savdo şoxobçalarida, muassasalar, taşkilotlar, korxonalarda, transport yoki köçada potensial xaridorlar bilan savdo qiladigan, daromadi faqat sotuv hajmiga boğliq bölgan jismoniy şaxs (yuridik şaxs taşkil etmagan), yakka tartibdagi tadbirkor tuşuniladi. Bunday faoliyat huquqiy tomondan çeklanmagan. 

Moliyaviy piramidalar Jinoyat kodeksining 188-1-moddasi bilan taqiqlangan. Unda uşbu noqonuniy faoliyatga quyidagiça ta’rif beriladi: “mulkiy manfaat beriş böyiça zimmaga majburiyat oliş yöli bilan jismoniy va yuridik şaxslarning pul mablağlarini va (yoki) boşqa mol-mulkini jalb etişga doir noqonuniy faoliyatni amalga oşiriş va bunda ilgari olingan majburiyatni jismoniy va yuridik şaxslarning yangi jalb etilgan pul mablağlari va (yoki) boşqa mol-mulki hisobidan bajariş”.

Bunday faoliyatga rahbarlik qiliş, bunday faoliyatda iştirok etiş va iştirok etişga jalb qiliş maqsadida uni reklama qiliş – jinoyatdir.

AGAR TARMOQDA BÖLSANGIZ, NIMA QILIŞ KeRAK?

Odatda moliyaviy piramidaga kiritilgan pullarni qaytarib oliş juda qiyin, çunki taşqi tomondan hammasi şunday körinadi: göyoki odam özi xohlab, xavflarni tuşunib, ixtiyoriy ravişda pul ötkazgan. Ammo baribir umid bor, qayğurmang.

Eng muhimi – sizga “yordam beramiz” deb murojaat qilayotgan soxta “yuristlar”ga işonmang. Ular köpinça piramida qulaganidan keyin jabrlanganlarga yozib, “biz sizning pulingizni sud orqali qaytarib beramiz, faqat avval xizmat haqi tölang” deb aytişadi.

Aslida esa ular “ölganning ustiga tepgan” böluvçi piramida taşkilotçilarining şeriklari bölişi mumkin.

Nima qiliş kerak:

1. Avvalo, kompaniya rasman moliyaviy piramida sifatida tan olinişi kerak.
2. Buning uçun jabrlanganlar IIVga şikoyat yozişadi.
3. Tergov ötkaziladi va iş sudga oşiriladi.
4. Sudda taşkilotçilarning aybi isbotlangaç, sud qaroriga asoslanib:

• piramida asosçilariga qarşi fuqarolik da’vosi beriladi;
• körgan zararni qoplaş talabi qöyiladi.

Agar sudda ğalaba qozonsangiz, sizga ijro varaqasi beriladi va bu hujjat asosida aybdordan pul undiriş mumkin böladi.

Ammo şuni unutmaslik kerakki, pulni qaytariş jarayoni yillab davom etişi mumkin, çunki firibgarlar odatda oldindan öz hisoblaridagi barça mablağni yaşirib qöyişadi, mulklarini boşqa şaxslarning nomiga ötkazişadi.

Xulosa qilib aytadigan bölsak, moliyaviy piramida ikki tomonlama (mijoz va tarğibotçi) şar’an man qilingan, qonunçilikda taqiqlangan faoliyatdir. Tarmoqli marketing bir paytning özida zamonaviy biznes usuli bölib hisoblansa, boşqa tomondan an’anaviy bozor va dökonlarda sotilişi muşkul, raqobatga çidamsiz, foydasi ham, zararli emasligi ham şubha ostidagi turli xizmat va tovarlarni pullaş uçun qulay vosita bölib ham xizmat qilişi mumkin.