Tarmoqli marketingmi yo moliyaviy piramida: tuzoqni qanday ajratish mumkin?

“Risk yo‘q, 100 foizlik kafolat”, “uyda o‘tirib oson pul ishlash”, “chet el sayohatiga bepul yo‘llanma”. Bu kabi jimjimador tushunchalar moliyaviy savodxonligi yetarli bo‘lmagan odamlarni o‘ziga jalb qilmay qo‘ymaydi. Ayni shu kabi shiorlar bilan qo‘shtirnoq ichidagi “investitsion” tashkilotlar millionlab insonlarni chuv tushirgan.

Iqtisodiyotda bir-biriga o‘xshash ikki tushuncha borki, uni ko‘pchilik adashtirib yuboradi. Ammo biri qonuniy faoliyat sifatida ruxsat etilgan, ikkinchisi Jinoyat kodeksida noqonuniy deb belgilangan. Bular “Tarmoqli marketing” va “Moliyaviy piramida”. Ushbu maqolada shu tushunchalar haqida fikr yuritamiz.

TARMOQLI MARKeTING HAQIDA QISQAChA

Tarmoqli marketing (yoki ko‘p pog‘onali marketing, inglizcha multilevel marketing, MLM) – tovar va xizmatlarni mustaqil distribyutorlar (sotuvchi agentlar) orqali sotish yo‘li. Bunda har bir mustaqil agent o‘zi boshqa agentni taklif qilish huquqiga ega, u taklif etgan barcha agentlarning ro‘yxatdan o‘tishidan va agentlar tomonidan sotiladigan har bir mahsulot tushumidan foiz yoki bonus ko‘rinishida daromad oladi. 

Tarmoqli marketing yollanma ishchilar (agentlar) uchun rag‘batlantirish usuli bo‘lib, faollikka yarasha daromad ham proporsional belgilansa, savdo biznesi uchun foydali bo‘ladi. Uning moliyaviy piramidadan asosiy farqi – maqsadida: mahsulot yoki xizmatni sotish. Ikkinchisi esa yangi ishtirokchilarni jalb qilish bilan shug‘ullanadi.

MOLIYaVIY PIRAMIDANI ANIQLASh YO‘LLARI

Barcha savdo jarayonlarida daromad mahsulot (xizmat)dan kelsa, piramidada aniq mahsulot yo‘q, bor bo‘lsa ham u ikkinchi darajali rol o‘ynaydi.

Ba’zida moliyaviy piramidalar o‘zlarini “halol biznes” sifatida ko‘rsatish uchun ham mahsulot yoki xizmatni nomigagina “sotadi”. Quyidagi 4 ta belgi orqali bunday firibgarlikni aniq bilib olish mumkin:

1. Mahsulotni do‘konlardan topib bo‘lmaydi. Ko‘pincha kompaniyaning hatto onlayn do‘koni ham bo‘lmaydi. Mahsulotlar faqat tarmoq vakillariga sotiladi, ular esa buni olish uchun katta to‘lov qiladilar.
2. Pulni hozir to‘laysiz, mahsulotni keyin olasiz. Sizga arzon narxda mashina, oddiy kvartira bahosidagi “elit” uy yoki qarishni to‘xtatadigan “mo‘jizaviy” kosmetika va’da qilinadi. Ammo mashina hali Xitoydan kelayotgan, uy hali qurilayotgan, kosmetika bo‘lsa hali zavodda idishlarga solinayotgan bo‘ladi. Biroq pulni hozir to‘lashingiz kerak, aks holda “mo‘jiza sodir bo‘lmaydi”. 
3. Yangi ishtirokchilarni jalb qilish – savdodan ko‘ra foydaliroq. Sizga tovar sotganingiz uchun ozgina mukofot berishadi, lekin yangi odamlarni tarmoqqa qo‘shganingiz uchun yaxshigina pul va’da qilinadi. Bunda odatda “tarmoqda joy” yoki “o‘z tarmog‘ingizni qurish huquqi” uchun boshlang‘ich badal to‘lanadi – mahsulot uchun emas.
4. Kompaniya aslida nima sotayotganini tushunish qiyin. Agar mahsulot piramida uchun niqob bo‘lsa, u holda uning vazifasi yoki foydasi noaniq bo‘ladi. Ammo sizga bu mahsulot “kelajak mahsuloti” ekani, bozori tez o‘sayotgani aytiladi va tezroq sarmoya kiritish tavsiya qilinadi. Shuningdek, kompaniya “mahsulot sotishdan 100 foiz daromadni ishtirokchilarga to‘laymiz” deb da’vo qiladi, go‘yoki o‘zi umuman foyda olmaydi. Bunday “saxovatli” kompaniyani bugungi kapitalistik dunyoda uchratish anqoning urug‘i.

ZAMONAVIY IQTISODIYoTDAGI KO‘RINIShLARI

Piramidalar odatda ular taklif qiladigan daromad olish usuliga qarab guruhlanadi. Ba’zilarida shunchaki hisobga pul kiritish kifoya – ma’lum vaqt o‘tib, uni foizi bilan qaytarib olish va’da qilinadi. Boshqalarida esa loyihaga tanish-bilishlarni jalb qilish yoki hattoki o‘zingiz “kichik piramida” tashkil etuvchi professional “firibgar” bo‘lishingiz talab qilinadi. Bularni misollar orqali tushuntiramiz:

Bir pog‘onali moliyaviy piramidalar. Bunday piramidalarning ishlash prinsipi juda oddiy: passiv daromad olish niyatidagi “investorlar” yuqori foyda va’dasi bilan jalb qilinadi, dastlab ular bu foydani oladi – lekin bu foyda yangi kelgan ishtirokchilarning badallaridan to‘lanadi.

Keyinchalik yangi kelayotgan pullar eski investorlar oldidagi majburiyatlarni qoplamay qolganda, piramida tashkilotchisi pullar bilan g‘oyib bo‘ladi. O‘zbekistondagi eng mashhur bir pog‘onali piramida – Ahmadboy loyihasi bo‘lgan.

Ko‘p pog‘onali moliyaviy piramidalar. Bunday sxemalarda yangi ishtirokchilarni topish vazifasi “investorlar” zimmasiga yuklanadi. Ularning kiritgan pullari tashkilotchilar va yuqori pog‘onadagi a’zolar o‘rtasida taqsimlanadi.

Tizimdagi pog‘onalar soni o‘sishdan to‘xtamaguncha, ishtirokchilar daromad olaveradi. Odatda bunday sxemalar bir yildan ortiq yashamaydi.

Matritsali moliyaviy piramidalar. Bunday piramidalar bir yoki ko‘p pog‘onalilardan farqli o‘laroq, yillar davomida yashashi mumkin. Ularning tuzilishi murakkabroq:

• Ishtirokchi dastlab pul kiritadi va birinchi daraja to‘lishini kutadi, masalan, 8 kishi yig‘ilgunga qadar.
• Keyin bu 8 kishi ikkinchi darajaga o‘tadi – ikkita matritsaga bo‘linadi (har birida 4 kishi). Endi ular ham yangi ishtirokchilarni jalb qilib, o‘z tuzilmasini quradi.
• Yangi birinchi daraja to‘lganida, matritsa yana bo‘linadi va hamma bir pog‘ona yuqoriga ko‘tariladi.
• Foyda esa faqat yuqori cho‘qqiga chiqqan paytda olinadi.

Matritsali piramidalarning ko‘pi tezda yo‘qolib ketgan, asosiy sabablaridan biri esa uning murakkabligi bo‘lgan. Ularning o‘rnini sodda va “tushunarliroq” raqobatchilar egallagan, chunki ular “pulni ko‘paytirish”ni ortiqcha bosh og‘riqsiz va’da qilgan.

Hayplar. “Hayp” atamasi inglizcha High-Yield Investment Program (yuqori daromadli investitsiya dasturi) iborasidan olingan.

Aslida hayp – bu piramidaning tezlashtirilgan shakli bo‘lib, unda foyda va’dalari haddan tashqari oshirib ko‘rsatiladi: investorlarni kuniga, ba’zida hatto soatiga o‘nlab foiz foyda yolg‘oni bilan jalb qilishadi.

Hayp ma’murlari ko‘pincha loyihalarida kimdir albatta pul yo‘qotishini yashirishmaydi. Aksincha, ular “muhimi – erta kirish, shunda qulashdan oldin foydani olish mumkin” deb ishontirishadi.

QONUNChILIKDA FAOLIYaTLARGA MUNOSABAT 

O‘zbekiston qonunchiligida “Tarmoqli marketing – tovarlarni mustaqil tarzda, sotuvchi (agent)lar tomonidan chakana sotish turi” deb ta’riflangan. Bunda asosiy ishtirokchi, ya’ni sotuvchi (agent) – savdo shoxobchalarida, muassasalar, tashkilotlar, korxonalarda, transport yoki ko‘chada potensial xaridorlar bilan savdo qiladigan, daromadi faqat sotuv hajmiga bog‘liq bo‘lgan jismoniy shaxs (yuridik shaxs tashkil etmagan), yakka tartibdagi tadbirkor tushuniladi. Bunday faoliyat huquqiy tomondan cheklanmagan. 

Moliyaviy piramidalar Jinoyat kodeksining 188-1-moddasi bilan taqiqlangan. Unda ushbu noqonuniy faoliyatga quyidagicha ta’rif beriladi: “mulkiy manfaat berish bo‘yicha zimmaga majburiyat olish yo‘li bilan jismoniy va yuridik shaxslarning pul mablag‘larini va (yoki) boshqa mol-mulkini jalb etishga doir noqonuniy faoliyatni amalga oshirish va bunda ilgari olingan majburiyatni jismoniy va yuridik shaxslarning yangi jalb etilgan pul mablag‘lari va (yoki) boshqa mol-mulki hisobidan bajarish”.

Bunday faoliyatga rahbarlik qilish, bunday faoliyatda ishtirok etish va ishtirok etishga jalb qilish maqsadida uni reklama qilish – jinoyatdir.

AGAR TARMOQDA BO‘LSANGIZ, NIMA QILISh KeRAK?

Odatda moliyaviy piramidaga kiritilgan pullarni qaytarib olish juda qiyin, chunki tashqi tomondan hammasi shunday ko‘rinadi: go‘yoki odam o‘zi xohlab, xavflarni tushunib, ixtiyoriy ravishda pul o‘tkazgan. Ammo baribir umid bor, qayg‘urmang.

Eng muhimi – sizga “yordam beramiz” deb murojaat qilayotgan soxta “yuristlar”ga ishonmang. Ular ko‘pincha piramida qulaganidan keyin jabrlanganlarga yozib, “biz sizning pulingizni sud orqali qaytarib beramiz, faqat avval xizmat haqi to‘lang” deb aytishadi.

Aslida esa ular “o‘lganning ustiga tepgan” bo‘luvchi piramida tashkilotchilarining sheriklari bo‘lishi mumkin.

Nima qilish kerak:

1. Avvalo, kompaniya rasman moliyaviy piramida sifatida tan olinishi kerak.
2. Buning uchun jabrlanganlar IIVga shikoyat yozishadi.
3. Tergov o‘tkaziladi va ish sudga oshiriladi.
4. Sudda tashkilotchilarning aybi isbotlangach, sud qaroriga asoslanib:

• piramida asoschilariga qarshi fuqarolik da’vosi beriladi;
• ko‘rgan zararni qoplash talabi qo‘yiladi.

Agar sudda g‘alaba qozonsangiz, sizga ijro varaqasi beriladi va bu hujjat asosida aybdordan pul undirish mumkin bo‘ladi.

Ammo shuni unutmaslik kerakki, pulni qaytarish jarayoni yillab davom etishi mumkin, chunki firibgarlar odatda oldindan o‘z hisoblaridagi barcha mablag‘ni yashirib qo‘yishadi, mulklarini boshqa shaxslarning nomiga o‘tkazishadi.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, moliyaviy piramida ikki tomonlama (mijoz va targ‘ibotchi) shar’an man qilingan, qonunchilikda taqiqlangan faoliyatdir. Tarmoqli marketing bir paytning o‘zida zamonaviy biznes usuli bo‘lib hisoblansa, boshqa tomondan an’anaviy bozor va do‘konlarda sotilishi mushkul, raqobatga chidamsiz, foydasi ham, zararli emasligi ham shubha ostidagi turli xizmat va tovarlarni pullash uchun qulay vosita bo‘lib ham xizmat qilishi mumkin.