Mikroto‘lqinli pechdan GPS’gacha: aslida harbiylar uchun yaratilgan 7 texnologiya

1) Mikroto‘lqinli pech (1946)

Oshxonada eng ko‘p uchraydigan qurilmalardan biri mutlaqo tasodifan ixtiro qilingan.

Ikkinchi jahon urushi davrida radiolokatsiya texnologiyalarining rivojlanishi jang harakatlari tabiatini tubdan o‘zgartirib, dushmanni aniqlash samaradorligini oshirdi. 1946 yili Raytheon kompaniyasi muhandisi Persi Spenser shu sohada tadqiqot olib borayotganida hayrat bilan shunga guvoh bo‘ldiki, cho‘ntagidagi shokolad batonchigi… erib ketgan edi. Mana shu g‘alati kuzatuv mikroto‘lqinli pech yaratilishiga olib keldi. Bugun millionlab odamlar uni ovqatni tez isitish va taom tayyorlash uchun — tinch maqsadlarda qo‘llaydi, bu maqsadlar esa texnologiyaning o‘zi ilk bor qanday vayronkor vazifalar uchun yaratilganidan juda uzoq.

2) Internet va ARPANET (1969–1986)

1962 yili AQSh Mudofaa vazirligining Istiqbolli mudofaa tadqiqotlari agentligi (DARPA) yadroviy hujum sharoitida ham harbiy kompyuterlarni ishonchli bog‘lay oladigan aloqa tizimi ustida ishlagan. Shu sa’y-harakatlar natijasida 1969 yili ARPANET tarmog‘i ishga tushdi. Keyingi yigirma yilda olimlar tizimni rivojlantirib, domen nomlari tizimini (.com va boshqalar) yaratdi, so‘ng uni bosqichma-bosqich fuqarolik maqsadlarida ishlatishga o‘tdi.

1986 yilga kelib tijoratlashtirish boshlandi va bugun internetdan butun dunyo bo‘ylab uch milliarddan ortiq inson foydalanadi. Ijtimoiy tarmoqlar, elektron savdo, striming servislar va onlayn ta’lim inson hayotini tubdan o‘zgartirdi hamda sanoqsiz daromad manbalarini yaratdi.

3) GPS — global pozitsiyalash tizimi (1978–1983)

Sovuq urush davrida amerikalik olimlar sovet “Sputnik” sun’iy yo‘ldoshining radiosignallarini kuzatish orqali uning joylashuvini aniqlash mumkinligini kashf qildi. Bu kashfiyot AQSh armiyasiga — quruqlik qo‘shinlari, Harbiy-dengiz kuchlari va Harbiy-havo kuchlariga 1978 yilga kelib sun’iy yo‘ldoshlarga tayangan global navigatsiya tizimini yaratish imkonini berdi.

Dastlab Pentagon 24 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat tarmoqni faqat mudofaa maqsadlarida joriy etgan. Burilish nuqtasi esa prezident Ronald Reygan Korean Air Lines 007 reysi bilan bog‘liq hodisadan keyin GPS’ni fuqarolik foydalanishi uchun ochishga qaror qilgani bo‘ldi.

Bugun GPS xarita servislari, ijtimoiy tarmoqlar, o‘yinlar va fitnes ilovalarining asosida turib, qiymati milliardlab dollarga teng butun boshli sohalarni shakllantirmoqda.

4) Reaktiv dvigatellar (1939–1960)

Reaktiv dvigatellarsiz zamonaviy aviatsiyani tasavvur qilib bo‘lmaydi. Reaktiv dvigatelli ilk samolyot — nemislarning Heinkel He 178 V1 1939 yili eng yuqori maxfiylik sharoitida sinovdan o‘tkazilgan, o‘sha paytda Buyuk Britaniya va Germaniya bu texnologiyada yetakchilik uchun raqobatlashgan.

1960-yillarga kelib reaktiv dvigatellar to‘liq fuqarolik aviatsiyasiga o‘tdi va bugun dunyodagi barcha tijorat avialaynerlarida qo‘llanadi.

5) Sublimatsion quritish texnologiyasi (1940-yillar – 1960-yillar)

Sublimatsion quritish texnologiyasi Ikkinchi jahon urushi davrida qonni saqlash maqsadida ixtiro qilingan. Biroq u haqiqiy taraqqiyotni “kosmos davri”da oldi: NASA uni 1960–1970-yillarda astronavtlar uchun yengil va to‘yimli oziq-ovqat tayyorlashda qo‘llagan.

Sublimatsiya suvni olib tashlaydi, shu orqali mahsulotning og‘irligi va hajmini keskin kamaytiradi, biroq ta’mi va oziqlantiruvchi qiymatini saqlab qoladi — bu kosmik missiyalar uchun juda muhim. Shu tufayli astronavtlar orbitada mevalar, sabzavotlar, go‘sht, hatto muzqaymoqni ham iste’mol qila olgan.

6) SK-displeylar (1960–1970-yillar)

Harbiy uskunalar mustahkam, yengil va ko‘chma bo‘lishi kerak. Suyuq kristalli displeylar (SK) bu talablarga juda mos kelgani uchun avvaliga vertolyotlar, zirhli texnika qurilmalarida katta hajmli ekranlarga muqobil sifatida ishlatilgan.

SK-displeylar kamroq energiya sarflaydi va ancha kam joy egallaydi. 1990-yillarga kelib ular iste’molchilar uyiga kirib keldi va bugungi barcha zamonaviy elektronika uchun standartga aylandi.

7) Raqamli fotoapparatlar (1970-yillar)

Raqamli tasvirga olish harbiy va kosmik dasturlardan boshlangan: u yerda orbitadan razvedka suratlarini olish talab etilgan. Sovuq urush yillarida elektron sensorlarning rivojlanishi plyonka ishlatmaydigan kameralar uchun zamin yaratdi.

1975 yili Kodak muhandisi Stiven Sasson ilk avtonom raqamli fotoapparatni yaratdi. Texnologiya o‘n yillar davomida rivojlangan bo‘lsa-da, bugun raqamli suratga olish har qadamda: u smartfonlarga o‘rnatilgan va milliardlab odamlar tomonidan har kuni qo‘llanadi.