O‘z davridan ming yillar oldin yaratilgan 8 texnologiya
|13:30 / 09.06.202625 9846 min
Qadimgi sivilizatsiyalar haqida gap ketganda, ko‘pchilik ularni sodda qurollar va cheklangan bilimlarga ega jamiyatlar sifatida tasavvur qiladi. Biroq tarixga chuqurroq nazar tashlansa, ming yillar avval ham insonlar murakkab muammolar uchun hayratlanarli darajada ilg‘or yechimlar topganini ko‘rish mumkin. Quyida o‘z davridan ancha ilgarilab ketgan sakkizta texnologiya haqida so‘z boradi.
Foto: Wikimedia CommonsFoto: Wikimedia Commons
1. Antikitera mexanizmi — tarixdagi ilk analog kompyuter
Qadimgi Gretsiyaga tegishli Antikitera mexanizmi inson tarixidagi birinchi analog kompyuter sifatida baholanadi.
U Gretsiya sohillari yaqinida cho‘kib ketgan kema qoldiqlari orasidan topilgan bo‘lib, taxminan ikki ming yillik tarixga ega.
Bronzadan yasalgan murakkab tishli g‘ildiraklar tizimi yordamida ushbu qurilma Quyosh va Oy tutilishi vaqtini hisoblash, sayyoralar harakatini kuzatish, Oy fazalarini aniqlash va hatto qadimgi sport musobaqalari sanalarini belgilash imkonini bergan.
Mutaxassislar fikricha, bunday darajadagi mexanik aniqlikka ega qurilmalar faqat ming yildan ortiq vaqt o‘tgach paydo bo‘lgan. 2. Rim betoni — o‘zini tiklay oladigan qurilish materiali
Qadimgi Rimning ko‘plab binolari va inshootlari ikki ming yildan buyon saqlanib kelmoqda.
Buning asosiy sabablaridan biri rimliklar ishlab chiqqan beton texnologiyasi hisoblanadi.
Zamonaviy tadqiqotlar mazkur beton tarkibidagi maxsus ohak zarrachalari suv bilan reaksiyaga kirishib, yoriqlarni o‘z-o‘zidan to‘ldirish xususiyatiga ega ekanini ko‘rsatmoqda.
Olimlar bu texnologiyani o‘rganib, uzoq xizmat qiladigan va ekologik toza qurilish materiallarini yaratishga harakat qilmoqda. 3. Petra shahrining suv tizimi
Qadimgi nabateylar cho‘l o‘rtasida joylashgan Petra shahrini rivojlangan savdo markaziga aylantirishga muvaffaq bo‘lgan.
Buning asosida suvni yig‘ish va taqsimlash bo‘yicha noyob muhandislik tizimi yotardi.
Nabateylar kanallar, quvurlar, suv omborlari, to‘g‘onlar va tunnellardan iborat keng tarmoq qurgan. U tizim yomg‘ir suvlarini to‘plash, toshqinlarning oldini olish va aholini suv bilan ta’minlash imkonini bergan.
Mavzuga oid
Ayrim tadqiqotchilar ular hatto yuqori bosim ostida suv tashish texnologiyalarini ham o‘zlashtirgan bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda.
4. Grek olovi — yo‘qolib ketgan harbiy sir
Vizantiya imperiyasi qo‘llagan «grek olovi» o‘rta asrlarning eng qo‘rqinchli qurollaridan biri bo‘lgan.
Manbalarga ko‘ra, bu yonuvchi aralashma suv ustida ham yonishda davom etgan va dengiz janglarida katta ustunlik bergan.
Uning aniq tarkibi hozirgacha sirligicha qolmoqda. Tarixchilar aralashma tarkibida neft mahsulotlari bo‘lgan deb hisoblaydi, ammo formula qattiq qo‘riqlangani sababli vaqt o‘tishi bilan butunlay yo‘qolib ketgan.
5. Vikinglarning «quyosh toshlari»
Zamonaviy navigatsiya vositalari paydo bo‘lishidan ancha oldin vikinglar okeanlarda uzoq masofalarga suzgan.
Ayrim olimlar buning sababi maxsus kristallar — «quyosh toshlari» bo‘lgan deb hisoblaydi.
Masalan, island shpati kabi minerallar quyosh nurini qutblashtirib, havo bulutli yoki tumanli bo‘lganda ham Quyosh joylashuvini aniqlash imkonini bergan.
Bu texnologiya vikinglarga Shimoliy Atlantika okeani bo‘ylab muvaffaqiyatli sayohat qilish imkonini yaratgan bo‘lishi mumkin.
6. Hindistonning mashhur vuts po‘lati
Vuts po‘lati miloddan avvalgi birinchi ming yillikdayoq Hindistonda ishlab chiqarilgan.
U mustahkamligi, egiluvchanligi va uzoq vaqt o‘tkirligini saqlab qolishi bilan mashhur bo‘lgan.
Bu metall Yaqin Sharq va Osiyo mamlakatlariga eksport qilingan hamda keyinchalik afsonaviy Damashq qilichlari uchun asos bo‘lib xizmat qilgan.
7. Qadimgi Xitoy seysmoskopi
Taxminan milodiy 132 yilda xitoylik olim Chjan Xen dunyodagi birinchi zilzilani aniqlovchi qurilmani yaratgan.
Bronzadan yasalgan ushbu asbob yer silkinishlari manbasi qaysi tomonda ekanini ko‘rsatib bergan.
Zilzila yuz berganda qurilma ichidagi mexanizm harakatga kelib, maxsus sharchalardan biri ajralib tushgan va silkinish yo‘nalishini bildirgan.
Bu qurilma zamonaviy seysmologiya paydo bo‘lishidan qariyb 1900 yil oldin yaratilgani bilan ahamiyatlidir.
8. Damashq po‘lati
Damashq qilichlari tarixdagi eng mashhur qurollardan biri hisoblanadi.
Ularning yuzasidagi to‘lqinsimon naqshlar nafaqat chiroyli ko‘rinish bergan, balki metallning yuqori sifatidan ham dalolat bergan.
Manbalarda bu qilichlar o‘tkirligini uzoq saqlashi, bir vaqtning o‘zida mustahkam va egiluvchan bo‘lishi qayd etilgan.
Zamonaviy tadqiqotlar bu xususiyatlar murakkab temirchilik usullari hamda yuqori uglerodli vuts po‘latidan foydalanish natijasi bo‘lganini ko‘rsatmoqda.
Olimlar mazkur texnologiyaning ayrim jihatlarini qayta tiklashga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, uning barcha sirlari haligacha to‘liq ochilmagan.
Qadimgi sivilizatsiyalar merosi shuni ko‘rsatadiki, inson aql-zakovati va muhandislik qobiliyati zamon bilan cheklanmaydi. Ming yillar avval yaratilgan ayrim texnologiyalar hatto bugungi kun olimlari uchun ham ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.
