Quyosh chaqnashlari zilzilani qo‘zg‘atishi mumkinmi? Yapon olimlarining yangi gipotezasi

Kioto universiteti (Yaponiya) tadqiqotchilari International Journal of Plasma Environmental Science and Technology jurnalida chop etilgan maqolasida ionosfera va Yer qobig‘idagi elektrostatik kuchlar o‘zaro ta’sirining yangi modelini taqdim etdi.

Ishning asosiy qismi ionosferada o‘zgarib turadigan zaryadlar Yer qobig‘ida allaqachon mavjud bo‘lgan beqaror tuzilmalar (yoriqlar) bilan qanday o‘zaro ta’sirlashishi mumkinligini tasvirlaydi. Ionosferadagi zaryadlarning o‘zgarishi quyoshdagi chaqnashlardan keyin yuzaga keladi: ulardan chiqqan plazma sayyoraning magnitosferasiga yetib kelganda shunday jarayonlar boshlanadi.

Mualliflar qayd etishicha, Yerda kelajakda zilzila sodir bo‘ladigan hududlarda avvalo suv bug‘i yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri suv juda yuqori bosim ostida to‘planadi — ko‘pincha superkritik holatda (suv unga +374°C haroratda va 218 atmosfera bosimda yetadi). Superkritik suv bilan to‘lgan bo‘shliqlarga ega zonalar nazariy jihatdan kondensatorlar kabi tutishi va bir tomondan Yer yuzasi, ikkinchi tomondan esa sayyoraning ionosferasining quyi qismi bilan sig‘imiy bog‘lanishga ega bo‘lishi kerak, deyiladi.

Sig‘imiy bog‘lanish deganda elektr tarmog‘ining komponentlari orasida siljish to‘ki sababli yuzaga keladigan energiya uzatilishi tushuniladi. U elektr induksiyasining o‘zgarish tezligiga to‘g‘ri proporsional. Quyosh chaqnashi ortidan ionosferada elektr induksiyasi keskin o‘zgargani uchun, mualliflar fikricha, sig‘imiy bog‘lanish orqali Yer qobig‘ining yoriqlangan qismidagi superkritik suvga ta’sir qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Avval Quyosh bo‘roni quyi ionosferada manfiy zaryadlangan qatlam hosil qiladi, shundan keyin esa yoriqlangan qobiq bo‘shliqlarida kuchli elektr maydonlari paydo bo‘ladi.

Olimlar hisob-kitoblariga ko‘ra, natijada elektrostatik bosim yuzaga keladi va u og‘irlik kuchi ta’siri bilan taqqoslanadigan darajada bo‘ladi. Vulkanologiyada esa og‘irlik kuchi ta’siri allaqachon zilzila boshlanishini qo‘zg‘atishga yetarlicha kuchli deb qaraladi. Mualliflar ionosferadagi bo‘ronlar natijasida Yer qobig‘i bo‘shliqlarida paydo bo‘ladigan bosimni bir necha o‘n atmosfera deb baholaydi. Ushbu mexanizm orqali chaqirilgan zilzilaga misol sifatida ular Yaponiyadagi Noto yarimorolida 2024 yilda kuchli quyosh chaqnashidan so‘ng darhol sodir bo‘lgan voqeani keltiradi. O‘shanda uch yuzdan ortiq odam halok bo‘lgan va bedarak yo‘qolgan.

Tadqiqotchilar “yondashuv yangi” deb yozganda haq: haqiqatdan ham, ulargacha ilmiy adabiyotda bunday gipotezalarni tilga olgan materiallarni topish qiyin. Ammo nima uchun ulardan oldin hech kim bu nuqtai nazarni qabul qilmaganini ham tushunish mumkin. Zilzila oldidan Yer qobig‘idagi mikroyoriqlardagi suvning parametrlari haqidagi taxminlarni tekshirish juda mushkul: u superkritik holatdami yoki bosim ostidagi bug‘mi — amalda bilish qiyin.

Ularning hisob-kitoblarda qo‘llagan modeli shundayki, quyi ionosfera bilan Yer yuzasi orasida joylashgan atmosfera ustunidagi elektronlarning umumiy miqdori quyi ionosferadagi zaryadni aks ettiradi. Bu ancha jasur taxmin bo‘lib, uni aniq dalillar bilan asoslash talab etiladi. Modelda yoriqlangan qobiq ma’lum bir doimiy dielektrik o‘tkazuvchanlik diapazoni va teshib o‘tish kuchlanishiga ega dielektrik kabi tutadi. Amalda ham shundaymi-yo‘qmi — aytish qiyin, chunki bir necha kilometr chuqurlikda dielektrik o‘tkazuvchanlik va kuchlanishning o‘zgarishini o‘rganish hozircha juda mushkul (buning uchun tegishli asbob-uskunalar deyarli yaratilmagan).

Yana bir qiyinchilik ham bor: agar ionosferadan pastga elektronlarning ommaviy migratsiyasi bor deb tasavvur qilinsa, ular yo‘lda odamlar yashaydigan atmosferaning quyuq quyi qatlamlariga duch keladi. Havo — yaxshi dielektrik. U orqali zaryadning ommaviy ko‘chishi razryadlar bilan birga kechmasligi mumkin emas. Razryadlar esa ko‘zga ko‘rinadi (yorug‘lanish, hatto chaqmoqlar). Biroq kuchli quyosh bo‘ronlari paytida yoki ulardan keyin quruq ob-havoda ommaviy atmosfera razryadlari kuzatilmaydi. Shuningdek, (mualliflarning o‘zi aytganidek) suv ko‘p bo‘lgan yoriqlangan qobiq qanday qilib samarali dielektrik bo‘lishi mumkinligi ham tushunarli emas — busiz u zaryad to‘play olmaydi.

Eng asosiysi: tadqiqotchilar quyi ionosferadagi qo‘zg‘alishlar kuchi bilan zilzilalar o‘rtasida barqaror korrelyatsiyani ko‘rsatib bermagan. Buning uchun bir tomonda uzun seysmik voqealar qatorini, ikkinchi tomonda esa ulardan oldingi vaqtdagi ionosfera qo‘zg‘alishlarini tuzish kerak edi.

Avvalgi tadqiqotlarda bunday korrelyatsiyalar zaif zilzilalar bilan Yer atmosferasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yordam bergan (atmosfera astronomik omillardan keladigan energiyani “vositachi” sifatida uzatgan). Ammo ushbu yangi ish mualliflari taklif qilayotgan kuchli zilzilalarni “kondensator” mexanizmi orqali qo‘zg‘atish g‘oyasi uchun bunday statistik jihatdan ahamiyatli korrelyatsiyalar hali nafaqat topilmagan, balki maqola doirasida umuman izlanmagan ham.