Kioto universiteti (Yaponiya) tadqiqotchilari International Journal of Plasma Environmental Science and Technology jurnalida chop etilgan maqolasida ionosfera va Yer qobig‘idagi elektrostatik kuchlar o‘zaro ta’sirining yangi modelini taqdim etdi.
Ishning asosiy qismi ionosferada o‘zgarib turadigan zaryadlar Yer qobig‘ida allaqachon mavjud bo‘lgan beqaror tuzilmalar (yoriqlar) bilan qanday o‘zaro ta’sirlashishi mumkinligini tasvirlaydi. Ionosferadagi zaryadlarning o‘zgarishi quyoshdagi chaqnashlardan keyin yuzaga keladi: ulardan chiqqan plazma sayyoraning magnitosferasiga yetib kelganda shunday jarayonlar boshlanadi.
Mualliflar qayd etishicha, Yerda kelajakda zilzila sodir bo‘ladigan hududlarda avvalo suv bug‘i yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri suv juda yuqori bosim ostida to‘planadi — ko‘pincha superkritik holatda (suv unga +374°C haroratda va 218 atmosfera bosimda yetadi). Superkritik suv bilan to‘lgan bo‘shliqlarga ega zonalar nazariy jihatdan kondensatorlar kabi tutishi va bir tomondan Yer yuzasi, ikkinchi tomondan esa sayyoraning ionosferasining quyi qismi bilan sig‘imiy bog‘lanishga ega bo‘lishi kerak, deyiladi.
Sig‘imiy bog‘lanish deganda elektr tarmog‘ining komponentlari orasida siljish to‘ki sababli yuzaga keladigan energiya uzatilishi tushuniladi. U elektr induksiyasining o‘zgarish tezligiga to‘g‘ri proporsional. Quyosh chaqnashi ortidan ionosferada elektr induksiyasi keskin o‘zgargani uchun, mualliflar fikricha, sig‘imiy bog‘lanish orqali Yer qobig‘ining yoriqlangan qismidagi superkritik suvga ta’sir qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Avval Quyosh bo‘roni quyi ionosferada manfiy zaryadlangan qatlam hosil qiladi, shundan keyin esa yoriqlangan qobiq bo‘shliqlarida kuchli elektr maydonlari paydo bo‘ladi.
Olimlar hisob-kitoblariga ko‘ra, natijada elektrostatik bosim yuzaga keladi va u og‘irlik kuchi ta’siri bilan taqqoslanadigan darajada bo‘ladi. Vulkanologiyada esa og‘irlik kuchi ta’siri allaqachon zilzila boshlanishini qo‘zg‘atishga yetarlicha kuchli deb qaraladi. Mualliflar ionosferadagi bo‘ronlar natijasida Yer qobig‘i bo‘shliqlarida paydo bo‘ladigan bosimni bir necha o‘n atmosfera deb baholaydi. Ushbu mexanizm orqali chaqirilgan zilzilaga misol sifatida ular Yaponiyadagi Noto yarimorolida 2024 yilda kuchli quyosh chaqnashidan so‘ng darhol sodir bo‘lgan voqeani keltiradi. O‘shanda uch yuzdan ortiq odam halok bo‘lgan va bedarak yo‘qolgan.
Tadqiqotchilar “yondashuv yangi” deb yozganda haq: haqiqatdan ham, ulargacha ilmiy adabiyotda bunday gipotezalarni tilga olgan materiallarni topish qiyin. Ammo nima uchun ulardan oldin hech kim bu nuqtai nazarni qabul qilmaganini ham tushunish mumkin. Zilzila oldidan Yer qobig‘idagi mikroyoriqlardagi suvning parametrlari haqidagi taxminlarni tekshirish juda mushkul: u superkritik holatdami yoki bosim ostidagi bug‘mi — amalda bilish qiyin.
