Yangi xarita mustamlakaçilik tizimining eng yuqori çöqqisini — Birinçi jahon uruşi arafasidagi davrni körsatadi. Öşa paytda Yevropa hokimiyati deyarli butun Afrikaga yoyilgan edi, keyin esa uruş Yevropaning dengizorti mulklarini yemirib boriş jarayonini boşlab berdi.
Afrikadagi köplab hozirgi davlat çegaralari töğridan töğri ana şu davrga borib taqaladi: ular avvaldan mavjud bölgan madaniy yoki siyosiy hududiy çegaralarni emas, balki mustamlaka davri kelişuvlarini aks ettiradi. Taqdim etilgan ma’lumotlar turli manbalarga tayanadi: YuNeSKO materiallari (1990), Erik Xobsbaumning kitoblari, Xenk Vesselingning işlari hamda AQŞ Kongressi kutubxonasi ma’lumotlari şular jumlasidan.
Yevropa davlatlari asrlar davomida Afrikaga kirib borişga urinib kelgan — masalan, 1652 yilda Niderlandiya köçmançilari Yaxşi Umid buruniga yetib kelganini yoki 1798 yilda Napoleon Bonapartning Misrga yurişini eslaşning özi kifoya.
Biroq XIX asrning ikkinçi yarmida boşlangan «yangi imperializm» davri Yevropa yirik davlatlarining — eng avvalo Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniyaning ança katta kölamli va murakkab mustamlakaçilik loyihalari bilan ajralib turadi.
«Afrika uçun kuraş» deb atalgan jarayon natijasida qit’aning katta qismi aynan şu uç davlat örtasida bölib olindi. Bu jarayonning ramziy nuqtasi sifatida 1885 yilgi Berlin konferensiyasi qayd etiladi.
Mustamlakaçi davlatlar orasida Belgiya yoki Portugaliya kabi nisbatan kiçik, katta harbiy qudratga ega bölmagan mamlakatlar ham bor edi. Şu bilan birga, Yevropaning ayrim yirik davlatlari — masalan, Rossiya va Avstro-Vengriya Afrikani böliş jarayonida iştirok etmagan.
Afrikada Yevropa davlatlari içida eng katta muvaffaqiyatga Britaniya imperiyasi erişdi: uning qöli ostida qit’aning şarqiy qismi böylab deyarli uzluksiz çözilgan hududlar mavjud edi.
London «Keypdan Qohiragaça» temiryöl qurişni orzu qilgan — bu loyiha Britaniyaning Misr va Janubiy Afrikadagi mulklarini boğlaşi kerak edi. Biroq geografik va siyosiy omillar bu rejaga tösqinlik qildi: Belgiya Kongosining şarqiy hududlari temiryöl qurilişi uçun juda noqulay bölgan, German Şarqiy Afrikasi esa öşa davrda Britaniyaning asosiy raqibiga tegişli edi.
Katta uruş tugagaç, britaniyaliklar bu hudud — hozirgi Tanzaniya ustidan nazoratni qölga kiritdi. Lekin iqtisodiy qiyinçiliklar şu qadar katta böldiki, ulkan temiryöl loyihasi baribir amalga oşmadi.
