Afrika qanday bo‘lib tashlangan? Yevropaning mustamlaka xaritasi

Yangi xarita mustamlakachilik tizimining eng yuqori cho‘qqisini — Birinchi jahon urushi arafasidagi davrni ko‘rsatadi. O‘sha paytda Yevropa hokimiyati deyarli butun Afrikaga yoyilgan edi, keyin esa urush Yevropaning dengizorti mulklarini yemirib borish jarayonini boshlab berdi.

Afrikadagi ko‘plab hozirgi davlat chegaralari to‘g‘ridan to‘g‘ri ana shu davrga borib taqaladi: ular avvaldan mavjud bo‘lgan madaniy yoki siyosiy hududiy chegaralarni emas, balki mustamlaka davri kelishuvlarini aks ettiradi. Taqdim etilgan ma’lumotlar turli manbalarga tayanadi: YuNeSKO materiallari (1990), Erik Xobsbaumning kitoblari, Xenk Vesselingning ishlari hamda AQSh Kongressi kutubxonasi ma’lumotlari shular jumlasidan.

Yevropa davlatlari asrlar davomida Afrikaga kirib borishga urinib kelgan — masalan, 1652 yilda Niderlandiya ko‘chmanchilari Yaxshi Umid buruniga yetib kelganini yoki 1798 yilda Napoleon Bonapartning Misrga yurishini eslashning o‘zi kifoya.

Biroq XIX asrning ikkinchi yarmida boshlangan «yangi imperializm» davri Yevropa yirik davlatlarining — eng avvalo Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniyaning ancha katta ko‘lamli va murakkab mustamlakachilik loyihalari bilan ajralib turadi.

«Afrika uchun kurash» deb atalgan jarayon natijasida qit’aning katta qismi aynan shu uch davlat o‘rtasida bo‘lib olindi. Bu jarayonning ramziy nuqtasi sifatida 1885 yilgi Berlin konferensiyasi qayd etiladi.

Mustamlakachi davlatlar orasida Belgiya yoki Portugaliya kabi nisbatan kichik, katta harbiy qudratga ega bo‘lmagan mamlakatlar ham bor edi. Shu bilan birga, Yevropaning ayrim yirik davlatlari — masalan, Rossiya va Avstro-Vengriya Afrikani bo‘lish jarayonida ishtirok etmagan.

Afrikada Yevropa davlatlari ichida eng katta muvaffaqiyatga Britaniya imperiyasi erishdi: uning qo‘li ostida qit’aning sharqiy qismi bo‘ylab deyarli uzluksiz cho‘zilgan hududlar mavjud edi.

London «Keypdan Qohiragacha» temiryo‘l qurishni orzu qilgan — bu loyiha Britaniyaning Misr va Janubiy Afrikadagi mulklarini bog‘lashi kerak edi. Biroq geografik va siyosiy omillar bu rejaga to‘sqinlik qildi: Belgiya Kongosining sharqiy hududlari temiryo‘l qurilishi uchun juda noqulay bo‘lgan, German Sharqiy Afrikasi esa o‘sha davrda Britaniyaning asosiy raqibiga tegishli edi.

Katta urush tugagach, britaniyaliklar bu hudud — hozirgi Tanzaniya ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi. Lekin iqtisodiy qiyinchiliklar shu qadar katta bo‘ldiki, ulkan temiryo‘l loyihasi baribir amalga oshmadi.

Agar Sharqiy Afrikada Britaniya ustunlik qilgan bo‘lsa, Mag‘rib va G‘arbiy Afrikaning salmoqli qismi Fransiya nazoratiga o‘tgan. Biroq mustamlakalarning maqomi turlicha edi: Jazoir anneksiya qilinib, metropoliya tarkibiga qo‘shib yuborilgan, Marokash va Tunis esa fransuz imperiyasiga sodiq hukmdorlar orqali boshqariladigan protektoratlarga aylangan.

Bundan tashqari, Marokash faqat Fransiya boshqaruvi ostida bo‘lmagan: 1912 yilgi shartnoma Ispaniyaga mamlakatning Gibraltar bo‘g‘oziga yaqin shimoliy hududlari, shuningdek Ispaniya Sahrosiga tutash janubiy mintaqa ustidan nazorat bergan.

Bu vaqtga kelib Ispaniya, qo‘shni Portugaliya kabi, Amerikadagi mulklarining ko‘pini avvalgi o‘n yilliklarda yo‘qotganidan so‘ng, faqat kam sonli mustamlakalarni saqlab qolgan edi. Ikki mamlakatning jahon urushlariga kamroq jalb etilgani ularga Afrikadagi mustamlakalarni boshqa yevropaliklardan ko‘ra uzoqroq saqlab qolish imkonini berdi — bu yerda dekolonizatsiya jarayoni faqat 1960–1970-yillarda yakunlangan.

Kongo havzasi bo‘yicha yirik davlatlarning ehtiyotkor siyosati tufayli Belgiya qiroli Leopold II o‘z mamlakati hajmidan ancha katta bo‘lgan ulkan mustamlakani barpo etishga muvaffaq bo‘ldi. Kauchuk qazib olish (yetishtirish va yig‘ish) keng miqyosda amalga oshirilgan Belgiya Kongosi qit’adagi eng shafqatsiz va vayronkor mustamlakalardan biri hisoblanadi.

Shu orada, uning shimolida «Afrika bo‘linishi» davrida mustamlakaga aylanishdan qutulib qolgan atigi ikki davlat bor edi — Efiopiya va Liberiya.

Birinchi davlat, Abissiniya nomi bilan ham ma’lum, qit’ani urush oldidan bo‘lish davrida Italiya ekspansiyasini qaytarishga erishgan, garchi ikki jahon urushi orasidagi davrda fashistik Italiya tomonidan bosib olingan bo‘lsa-da. Liberiya esa AQShdan ozod etilgan qullar tomonidan asos solingan va hech qachon mustamlaka bo‘lmagan, shu sababli u bugun Afrikadagi eng qadimgi mustaqil davlatlardan biri (ko‘p manbalarda — eng qadimgisi) deb hisoblanadi.