AQSh Ko‘rfaz davlatlarini urushga qo‘shilishga undamoqda

Ko‘rfazdagi boy arab davlatlari AQShdan Eron bilan urush boshlashni so‘ramagan edi. Biroq Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yopilgach, ularning ko‘pchiligi AQShni – Eronni tahdid solishga qodir holatda qoldirib, ishni yarim yo‘lda to‘xtatmaslikka undamoqda. Bu haqda Reuters agentligi Ko‘rfazdagi uchta manbasiga tayanib ma’lum qildi.

«Butun mintaqa bo‘ylab Eron har bir Ko‘rfaz davlatiga tegishli barcha qizil chiziqlarni kesib o‘tdi, degan fikr keng tarqalgan», deydi Saudiya Arabistonida joylashgan Ko‘rfaz tadqiqot markazi raisi va hukumat qarashlaridan xabardor Abdulaziz Sag‘ir.

«Avvaliga biz ularni himoya qildik va urushga qarshi chiqdik. Ammo ular bizga qarata zarbalar yo‘llashni boshlagach, dushmanga aylanishdi. Ularni boshqacha tasniflashning iloji yo‘q», deb hisoblamoqda saudiyalik ekspert.

Tehron allaqachon o‘z imkoniyatlarini namoyish etib ulgurdi: u dunyo neftining qariyb beshdan bir qismi o‘tadigan va Ko‘rfaz iqtisodiyotining asosi bo‘lgan Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kemalar qatnovini to‘xtatib qo‘ydi. Shuningdek, Ko‘rfazning 6 davlatidagi aeroportlar, portlar, neft obektlari, savdo markazlariga raketa va dronlar bilan hujum qilmoqda.

Ushbu hujumlar esa Ko‘rfaz davlatlarining qo‘rquvini yanada kuchaytirdi. Agar Eron ixtiyorida biron bir jiddiy hujumkor qurol yoki ishlab chiqarish quvvati qoldirilsa, uni har safar keskinlik oshganda mintaqaning energiya hayot yo‘lini garovda ushlash uchun ishlatishi mumkin.

«Agar amerikaliklar vazifa to‘liq bajarilmasdan turib chiqib ketishsa, biz Eron bilan yuzma-yuz yolg‘iz qolamiz», deydi saudiyalik ekspert Abdulaziz Sag‘ir.

Urush uchinchi haftasiga kirdi: AQSh va Isroilning havo zarbalari kuchaygan, Eron esa Ko‘rfaz bo‘ylab AQSh bazalari va energetika nishonlariga qarata o‘t ochmoqda.

Reutersʼning Ko‘rfazdagi manbalardan biri bunday holatda arab yetakchilari orasidagi kayfiyat deyarli bir xil ekanini aytdi: ular «Donald Tramp Eronning harbiy salohiyatini har tomonlama yo‘q qilishi (degradatsiya qilishi) kerak», deb hisoblaydi. «Aks holda doimiy tahdid ostida yashashga to‘g‘ri keladi. Agar Eron jiddiy ravishda zaiflashtirilmasa, u mintaqani shantaj qilishda davom etadi», deydi manba.

Hozir Ko‘rfaz yetakchilari uchun «harakatsizlik» eng katta xavfga aylangan. Chunki Eronning ushbu oydagi hujumlari ta’siri faqat moddiy zarar va neft oqimi to‘xtashi bilan cheklanib qolmadi. Balki Ko‘rfaz davlatlarining savdo va turizmni kengaytirish hamda yoqilg‘i eksportiga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan harakatlari asosi bo‘lgan barqarorlik va xavfsizlik imijiga putur yetkazdi.

Keng ko‘lamli urush qo‘rquvi

Ko‘rfaz mamlakatlaridan faqat Birlashgan Arab Amirliklari Eron hujumlari bo‘yicha javob berishi mumkinligini bildirdi. BAA «mojarolarga yoki keskinlikka tortilishni istamasligini», biroq o‘z suvereniteti va xavfsizligini himoya qilish hamda aholi xavfsizligini ta’minlash uchun «barcha zarur choralarni ko‘rish» huquqini tasdiqlagan.

Mintaqadagi manbalarning aytishicha, Ko‘rfazning biron bir davlati Eronga qarshi bir tomonlama harbiy harakatlar qilishi imkonsiz bo‘lib qolmoqda. Chunki faqat jamoaviy aralashuvgina alohida davlatlarni Tehronning ehtimoliy javob zarbalaridan saqlab qolishi mumkin.

Bundan tashqari, arablar hamon yagona to‘xtamga kelmagan. Ko‘rfaz hamkorlik kengashining olti a’zosi — Bahrayn, Quvayt, Qatar, Saudiya Arabistoni, Ummon va BAA urush boshlanganidan buyon faqat bir marta onlayn muloqot o‘tkazdi. Muvofiqlashtirilgan harakatlarni muhokama qilish uchun hech qanday sammit chaqirilmadi.

Chunki Ko‘rfaz yetakchilari kengroq va nazorat qilib bo‘lmaydigan «yong‘in»ni keltirib chiqarishdan qattiq qo‘rqmoqda.

Oq uy arablar ham urushga qo‘shilishini xohlamoqda

Ushbu xavotirlar haqidagi savollarga javoban Oq uy ma’muriyati “Eronning ushbu qurollardan otish yoki ko‘proq ishlab chiqarish qobiliyatini yo‘q qilayotganini (yakson qilayotganini)” bildirgan. Shuningdek Tramp ham Yaqin Sharqdagi hamkorlar bilan «yaqin aloqada» ekanligini ta’kidlagan.

Mudofaa vaziri Pit Hegset esa hozirda AQSh Yaqin Sharqdagi hamkorlari bilan jamoaviy va integratsiyalashgan havo mudofaa tizimlari ustida ishlayotganini aytdi. Pentagon rahbariga ko‘ra, Ko‘rfaz hamkorlari «yanada ko‘proq faollashmoqda» va «hujumga o‘tishga» tayyor. Biroq Hegset arablar aynan nima qilishi mumkinligiga aniqlik kiritmadi.

Shu bilan birga, Reutersʼning Ko‘rfazdagi va G‘arbdagi diplomatik manbalariga ko‘ra, Vashington arab davlatlarini AQSh-Isroil urushiga qo‘shilishga undamoqda. Prezident Donald Tramp o‘zining urush kampaniyasini xalqaro qonuniyligi hamda mamlakat ichidagi qo‘llab-quvvatlovni mustahkamlash uchun mintaqaviy tayanchni ko‘rsatishni xohlamoqda, deydi manbalar.

Hozircha faqat BAA tomonidan Eronga qarshi «harakat» kuzatildi. Tehron rasmiylarining aytishicha, AQSh harbiylari Eronning asosiy neft eksport terminali joylashgan Xarg oroliga zarba berish uchun BAA hududidan foydalangan. Shundan so‘ng BAAning yuqori martabali mulozimi uning mamlakati vazminlikni tanlaganini bildirdi.

Shunga qaramay, agar Eron qizil chiziqlarni kesib o‘tib, yirik neft obektlari yoki suvni tuzsizlantirish zavodlariga zarba bersa yoki og‘ir talafotlarga sabab bo‘lsa, Saudiya Arabistoni ham javob qaytarishga majbur bo‘lishi mumkin.

«Bunday holatda Eronning mintaqadagi asosiy raqibi Saudiya Arabistonining mojaroga aralashishdan boshqa chorasi qolmaydi. Ammo Ar Riyod vaziyat yanada keskinlashmasligi uchun har qanday javob zarbasini o‘ta ehtiyotkorlik bilan o‘lchab ko‘rishga harakat qiladi», deydi ekspert.

Ko‘rfazning strategik dilemmasi va Ho‘rmuz

London Iqtisodiyot maktabi mutaxassisi Favoz Gergesning Reutersʼga aytishicha, aslini olganda, Ko‘rfazdagi arab davlatlari strategik dilemma oldida turibdi. Bu Eron hujumlarining bevosita tahdidi va AQSh-Isroil boshchiligidagi urushga tortilishning ancha katta xavfi o‘rtasida muvozanatni saqlash.

Uning so‘zlariga ko‘ra, ushbu kampaniyaga arablarning qo‘shilishi Vashingtonning harbiy ustunligiga deyarli hech narsa qo‘shmaydi. Lekin Eronning javob zarbalari ostida qolish xavfini keskin oshiradi. Natija esa — hisoblangan vazminlikdir: suverenitetni himoya qilish va qizil chiziqlarni ko‘rsatish, lekin Ko‘rfaz mamlakatlari «na o‘zlari boshlagan va na nazorat qila oladigan urushga kirmaslik».

Hozirda Eronning ta’sir kuchi yaqqol ko‘rinib turibdi. U qaysi kemalar bo‘g‘ozdan o‘tishi mumkinligini amalda o‘zi hal qilmoqda, mintaqadagi davlatlar buni «qabul qilinmaydigan holat» deb hisoblamaydi.

«Eron Ho‘rmuzni yopib qo‘ya olishini ko‘rsatgan ekan, endi Ko‘rfaz tubdan farq qiladigan tahdid bilan yuzma-yuz keldi. Agar bu muammo hal qilinmasa, ushbu xavf uzoq muddatli bo‘lib qoladi», deydi Prinston universiteti professori Bernard Haykel.

Yakshanba kuni Tramp Ho‘rmuz bo‘g‘ozini qayta ochishga yordam beradigan davlatlar koalitsiyasini tuzishga chaqirdi, biroq bu hozircha sezilarli natija bermadi. Haykelning ta’kidlashicha, global iqtisodiyot Ko‘rfaz nefti va gaziga bog‘liq bo‘lsa-da, uning katta qismi sharqqa — Xitoy, Yaponiya va boshqa Osiyo iqtisodiyotlariga oqadi. Demak ular ham mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishlari kerak.