SIPRI: dunyoda yadroviy qurollar soni yana o‘sishi mumkin

SIPRIning 2026 yilgi yillik hisobotida qayd etilishicha, AQSh, Rossiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy, Hindiston, Pokiston, Shimoliy Koreya va Isroil kabi to‘qqizta yadroviy davlat 2025 yil davomida o‘z yadroviy dasturlarini modernizatsiya qilishni davom ettirgan.

Mutaxassislar hisob-kitobiga ko‘ra, 2026 yil yanvar holatiga dunyoda jami 12 ming 187 ta yadroviy jangovar kallak mavjud bo‘lgan. Ularning qariyb 9 ming 745 tasi ehtimoliy qo‘llash uchun saqlanmoqda. Shuningdek, 4 mingdan ortiq jangovar kallak raketa va samolyotlarga joylashtirilgan, 2,1–2,2 mingtasi esa yuqori jangovar tayyorgarlik holatida turibdi. Bu zaxiralarning deyarli barchasi Rossiya va AQSh hissasiga to‘g‘ri keladi.

Qurolsizlanish davri yakunlanmoqda

Hisobotda ta’kidlanishicha, sovuq urushdan keyingi davrda Rossiya va AQSh eski yadroviy qurollarni yo‘q qilish bo‘yicha amalga oshirgan ishlar yangi qurollar joylashtirish sur’atidan yuqori bo‘lgan. Bu esa global yadroviy arsenalning yilma-yil qisqarishiga olib kelgan.

Biroq SIPRI ekspertlari fikricha, bu tendensiya endi o‘zgarmoqda. Eski qurollarni demontaj qilish sur’ati pasaymoqda, yangi tizimlarni joylashtirish esa tezlashmoqda.

Institutning ommaviy qirg‘in qurollari bo‘yicha dasturi katta ilmiy xodimi Xans Kristensenning ta’kidlashicha, yadroviy davlatlar qurolsizlanish bo‘yicha olgan majburiyatlarini ikkinchi darajaga surib qo‘ymoqda.

Uning fikricha, davlatlarning yadroviy kuchga tayanishi qurollanish poygasini yanada kuchaytirib, yangi xavf-xatarlarni yuzaga keltirmoqda.

Rossiya va AQSh hanuz yetakchi

Hisobotga ko‘ra, dunyodagi barcha yadroviy kallaklarning qariyb 83 foizi Rossiya va AQSh hissasiga to‘g‘ri keladi.

2025 yil davomida ikki davlatning harbiy zaxiralari sezilarli o‘zgarmagan bo‘lsa-da, keng ko‘lamli modernizatsiya dasturlari kelajakda arsenallarning yanada o‘sishiga olib kelishi mumkin.

SIPRI ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyaning «Sarmat» qit’alararo ballistik raketa sinovlaridan biri muvaffaqiyatsiz yakunlangan. Shu bilan birga, yadroviy dvigatelli «Burevestnik» qanotli raketasi 14 ming kilometrdan ortiq masofaga uchish bo‘yicha muvaffaqiyatli sinovdan o‘tgan.

Tashkilot shuningdek, Rossiya Belarus hududida «Oreshnik» o‘rta masofali raketa tizimi uchun yangi baza qurishni boshlaganini qayd etgan.

AQShning yangi rejalari

Hisobotda AQShning yadroviy modernizatsiya dasturlari ham qator moliyaviy va tashkiliy muammolarga duch kelayotgani qayd etilgan.

Mutaxassislar AQSh prezidenti Donald Tramp ma’muriyati ilgari surgan «Oltin gumbaz» (Golden Dome) raketaga qarshi mudofaa tizimi loyihasi budjetga katta yuk bo‘lishini ta’kidlamoqda. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, mazkur dastur qiymati 1,2 trillion dollarga yetishi mumkin.

Xitoy eng tez o‘smoqda

SIPRI bahosiga ko‘ra, Xitoy hozirda taxminan 620 ta yadroviy jangovar kallakka ega bo‘lib, yadroviy arsenalini boshqa davlatlarga nisbatan eng tez sur’atlarda kengaytirmoqda.

2026 yil boshiga kelib Pekin mamlakat shimolida qurilgan uchta yirik raketa shaxtasi majmuasiga yuzlab raketalarni joylashtirgan. Shu bilan birga, mamlakat sharqida yana o‘nlab yangi shaxtalar qurilishi davom etmoqda.

Mutaxassislar hatto 2030 yilga borib Xitoyning yadroviy zaxirasi mingtadan oshgan taqdirda ham, bu raqam Rossiya yoki AQShning hozirgi arsenalidan ancha kam bo‘lishini ta’kidlamoqda.

Yevropa ham yadroviy himoyani kuchaytirmoqda

Hisobotda Yevropa davlatlarida ham yadroviy xavfsizlikka qiziqish ortib borayotgani qayd etilgan.

Fransiya prezidenti Emmanuel Makron 2026 yil mart oyida mamlakat yadroviy arsenalini kengaytirish rejalarini e’lon qildi. Shuningdek, Parij Germaniya va Buyuk Britaniya bilan yadroviy hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha muzokaralar olib borayotgani ma’lum qilindi.

Buyuk Britaniya esa 12 ta F-35A qiruvchisini sotib olish va ularni AQShning yadroviy bombalarini tashish imkoniyati bilan jihozlash niyatini bildirdi.

SIPRI ekspertlari fikricha, geosiyosiy taranglikning kuchayishi, qurollarni nazorat qilish tizimining zaiflashishi va yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi yadroviy xavfni so‘nggi yillardagi eng yuqori darajaga olib chiqmoqda.