Eron muzokaralardan nega manfaatdor emas?

AQSh va Isroil boshlagan urushda tashabbus hozircha Eron tarafida. Siyosiy tuzum Tramp kutganidek qisqa muddatda ag‘darilmadi. Aksincha, endi Eron AQSh va G‘arbga iqtisodiy, harbiy va siyosiy bosimga o‘tdi: urush qancha cho‘zilsa, Trampning ahvoli shunchalik taranglashadi, G‘arb davlatlarining iqtisodiy ahvoli shuncha og‘irlashadi.

Ikkinchidan, Eron hozir muzokara boshlashga rozi bo‘lsa, AQSh bosim qilishda davom etishi mumkin. Paradoks shundaki, urushda mag‘lub bo‘lmaslik uchun har qancha og‘ir bo‘lmasin, Eron bosim qilishda va urushishda davom etishi kerak. Bu urush hali-beri to‘xtamasligi va eskalatsiya kuchayib borishini anglatadi.

AQSh va Isroilning Eronga qarshi urush ochganiga ham hademay bir oy to‘ladi. Lekin mana, bir oydirki, urush to‘xtash tomon emas, aksincha, eskalatsiya – kuchayib borish tomon ketmoqda. Boshida AQSh va Isroil Eron davlati rahbarlarini yo‘q qilib, Erondagi siyosiy tizim yiqilishiga umid qilgan edi. Biroq unday bo‘lmadi. Natijada endi holsizlantiruvchi urush boshlanib ketdi.

Keyingi kunlarda Tramp «biz Eron bilan juda yaxshi muzokaralar olib boryapmiz», «Eron bilan kelishuvga yaqinmiz», «muzokaralar ketyapti», «Eron urushni to‘xtatishimizni, muzokaralarga o‘tirishimizni so‘rayapti» degan ma’nodagi ko‘plab bayonotlar berdi. Biroq bunga javoban Eron rasmiylari «bu gaplarning bari yolg‘on, biz AQSh bilan hech qanday muzokara olib bormayapmiz», «Eron muzokaralarga bormaydi, urushni davom ettiramiz», «Tramp o‘zi bilan muzokara olib borayotgandir, lekin Eron bilan emas…» degan ohangdagi qatiy javoblarni qaytardi.

Bu bir-biriga zid bayonotlar dunyo hamjamiyatini, ekspertlarni ham adashtirmoqda. Real vaziyatni tushunish qiyin bo‘lyapti. Haqiqatda AQSh va Eron o‘rtasida yashirincha muzokaralar ketmoqdami, ketayotgan bo‘lsa, tomonlarning shartlari va kelishuv potensiali qanday, degan savollar mavjud.

Birinchidan, Tramp – hech ikkilanmasdan yolg‘on gapira oladigan siyosatchi, u o‘zi xohlagan narsani «real vaziyat shunday» deya taqdim qila oladi. Shuning uchun Trampning gaplariga shubha bilan qarash – odatiy hol.

Ikkinchidan, haqiqatan ham AQSh va Eron o‘rtasida kontaktlar, aloqalar bo‘lishi aniq. Chunki hatto urushayotgan davlatlar ham boshqa davlatlar yoki shaxslar orqali o‘zaro muloqotlarni ushlab turishga harakat qilishadi, qizil chiziqlarni bir-biriga aytib turishadi.

Uchinchidan, CNN telekanali manbalariga ko‘ra, Eron AQShga ishonmasa-da, AQSh tarafidan asosiy muzokarachi borasida o‘z istagini bildirgan. Eron so‘roviga ko‘ra, AQSh tarafidan Stiv Uitkoff va Jared Kushner emas, vitse-prezident Vens kelishi kerak. Lekin bu masalani faqat Tramp hal qiladi.

To‘rtinchidan, bugun AQSh va Eron o‘rtasida vositachilik rolini o‘ynash uchun uchta muhim davlat nomi tilga olinmoqda, bular Pokiston, Turkiya va Misr Arab Respublikasi. Kelasi haftada muloqotlar va muzokaralar o‘tkazish uchun Pokiston asosiy maydon bo‘lishi kutilmoqda ekan.

AQSh vositachilar orqali Eronga 15 banddan iborat o‘z shartlarini yetkazgan. Bu shartlarga ko‘ra, Eron boyitilgan uranni MAGATEga topshirishi kerak; Ho‘rmuz bo‘g‘ozi va Fors ko‘rfazini erkin savdo hududi deb e’lon qilishi kerak; raketalar dasturidan voz kechishi kerak. Buning evaziga AQSh: Erondan barcha sanksiyalarni olib tashlaydi; Eronda tinch atom dasturini rivojlantirishda yordam beradi va xalqaro nazoratni o‘rnatadi; Eronga qarshi boshqa hujum qilmaslik, sanksiyalar qo‘llamaslik kafolatlarini beradi. AQShning bu shartlariga Eron baralla «yo‘q» deb javob berdi.

O‘z o‘rnida Eron ham AQShga o‘z talablarini bildirdi: AQSh Yaqin Sharq mintaqasidagi barcha bazalarini yopishi kerak; Eronga nisbatan joriy qilingan barcha sanksiyalarni yechishi kerak; urush davrida yetkazilgan talafotlar uchun tovon puli to‘lashi kerak; AQSh va Isroil Livandagi «Hizbulloh» tashkilotiga hujum qilmasligi kerak; keyinchalik, AQShda hokimiyat almashganida ham Eronga boshqa hujum qilmaslik kafolatini berishi kerak… Shuningdek, Eron o‘zining raketalar dasturini to‘liq saqlab qolishini, bu hech qachon muzokaralarga kiritilmasligini ham urg‘ulagan. AQSh bu shartlarni «noreal» deb atagan.

Xo‘sh, nega Eron bu muzokaralarga shoshilmayapti? Birinchidan, bugun Eron hokimiyatida oldingi davrdagi vertikal mavjud emas. Imom Xominaiy o‘ldirilgach, yangi hokimiyat hali to‘liq vaziyatni nazorat qila olmayotgan bo‘lishi mumkin. Yangi rahbar – Mujtaba Xominaiy o‘z xavfsizligini ta’minlash maqsadida vaziyatni to‘liq va qatiy nazorat qila olmayotgan bo‘lishi ehtimoli bor. Shu fonda bugun Eronda Islom inqilobi qo‘riqchilar korpusi ancha kuchaygan. Aynan korpus siyosiy va harbiy tashabbuslarni qo‘lga olgani aytiladi. Uchinchi kuch – prezident Pizishkiyon va uning komandasi.

Ayni paytda urushdagi tashabbus Eron tarafida. AQSh va Isroil Eronga hujum qilib, qisqa muddatda siyosiy tuzumni yiqita olmadi. Endi Eron AQSh va G‘arbga iqtisodiy, harbiy, siyosiy va geosiyosiy bosim qilmoqda. Urush qancha cho‘zilsa, Trampning siyosiy ahvoli shunchalik taranglashadi, G‘arb davlatlarining iqtisodiy ahvoli shuncha og‘irlashadi.

Qolaversa, agar hozir Eron «biz muzokaralarga tayyormiz!» deydigan bo‘lsa, AQSh «demak Eron urushdan charchabdi, bosim qilishda davom etamiz» deyishi mumkin. Paradoks shundaki, urushni to‘xtatish va g‘alaba qozonish uchun hozircha Eron bosim qilishda, urushni davom ettirishda davom etishi kerak. Bu degani hozircha urush to‘xtamaydi va eskalatsiya kuchayib borishini anglatadi.