Эрон музокаралардан нега манфаатдор эмас?

АҚШ ва Исроил бошлаган урушда ташаббус ҳозирча Эрон тарафида. Сиёсий тузум Трамп кутганидек қисқа муддатда ағдарилмади. Аксинча, энди Эрон АҚШ ва Ғарбга иқтисодий, ҳарбий ва сиёсий босимга ўтди: уруш қанча чўзилса, Трампнинг аҳволи шунчалик таранглашади, Ғарб давлатларининг иқтисодий аҳволи шунча оғирлашади.

Иккинчидан, Эрон ҳозир музокара бошлашга рози бўлса, АҚШ босим қилишда давом этиши мумкин. Парадокс шундаки, урушда мағлуб бўлмаслик учун ҳар қанча оғир бўлмасин, Эрон босим қилишда ва урушишда давом этиши керак. Бу уруш ҳали-бери тўхтамаслиги ва эскалация кучайиб боришини англатади.

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруш очганига ҳам ҳадемай бир ой тўлади. Лекин мана, бир ойдирки, уруш тўхташ томон эмас, аксинча, эскалация – кучайиб бориш томон кетмоқда. Бошида АҚШ ва Исроил Эрон давлати раҳбарларини йўқ қилиб, Эрондаги сиёсий тизим йиқилишига умид қилган эди. Бироқ ундай бўлмади. Натижада энди ҳолсизлантирувчи уруш бошланиб кетди.

Кейинги кунларда Трамп «биз Эрон билан жуда яхши музокаралар олиб боряпмиз», «Эрон билан келишувга яқинмиз», «музокаралар кетяпти», «Эрон урушни тўхтатишимизни, музокараларга ўтиришимизни сўраяпти» деган маънодаги кўплаб баёнотлар берди. Бироқ бунга жавобан Эрон расмийлари «бу гапларнинг бари ёлғон, биз АҚШ билан ҳеч қандай музокара олиб бормаяпмиз», «Эрон музокараларга бормайди, урушни давом эттирамиз», «Трамп ўзи билан музокара олиб бораётгандир, лекин Эрон билан эмас…» деган оҳангдаги қатьий жавобларни қайтарди.

Бу бир-бирига зид баёнотлар дунё ҳамжамиятини, экспертларни ҳам адаштирмоқда. Реал вазиятни тушуниш қийин бўляпти. Ҳақиқатда АҚШ ва Эрон ўртасида яширинча музокаралар кетмоқдами, кетаётган бўлса, томонларнинг шартлари ва келишув потенциали қандай, деган саволлар мавжуд.

Биринчидан, Трамп – ҳеч иккиланмасдан ёлғон гапира оладиган сиёсатчи, у ўзи хоҳлаган нарсани «реал вазият шундай» дея тақдим қила олади. Шунинг учун Трампнинг гапларига шубҳа билан қараш – одатий ҳол.

Иккинчидан, ҳақиқатан ҳам АҚШ ва Эрон ўртасида контактлар, алоқалар бўлиши аниқ. Чунки ҳатто урушаётган давлатлар ҳам бошқа давлатлар ёки шахслар орқали ўзаро мулоқотларни ушлаб туришга ҳаракат қилишади, қизил чизиқларни бир-бирига айтиб туришади.

Учинчидан, CNN телеканали манбаларига кўра, Эрон АҚШга ишонмаса-да, АҚШ тарафидан асосий музокарачи борасида ўз истагини билдирган. Эрон сўровига кўра, АҚШ тарафидан Стив Уиткофф ва Жаред Кушнер эмас, вице-президент Вэнс келиши керак. Лекин бу масалани фақат Трамп ҳал қилади.

Тўртинчидан, бугун АҚШ ва Эрон ўртасида воситачилик ролини ўйнаш учун учта муҳим давлат номи тилга олинмоқда, булар Покистон, Туркия ва Миср Араб Республикаси. Келаси ҳафтада мулоқотлар ва музокаралар ўтказиш учун Покистон асосий майдон бўлиши кутилмоқда экан.

АҚШ воситачилар орқали Эронга 15 банддан иборат ўз шартларини етказган. Бу шартларга кўра, Эрон бойитилган уранни МАГАТЭга топшириши керак; Ҳўрмуз бўғози ва Форс кўрфазини эркин савдо ҳудуди деб эълон қилиши керак; ракеталар дастуридан воз кечиши керак. Бунинг эвазига АҚШ: Эрондан барча санкцияларни олиб ташлайди; Эронда тинч атом дастурини ривожлантиришда ёрдам беради ва халқаро назоратни ўрнатади; Эронга қарши бошқа ҳужум қилмаслик, санкциялар қўлламаслик кафолатларини беради. АҚШнинг бу шартларига Эрон баралла «йўқ» деб жавоб берди.

Ўз ўрнида Эрон ҳам АҚШга ўз талабларини билдирди: АҚШ Яқин Шарқ минтақасидаги барча базаларини ёпиши керак; Эронга нисбатан жорий қилинган барча санкцияларни ечиши керак; уруш даврида етказилган талафотлар учун товон пули тўлаши керак; АҚШ ва Исроил Ливандаги «Ҳизбуллоҳ» ташкилотига ҳужум қилмаслиги керак; кейинчалик, АҚШда ҳокимият алмашганида ҳам Эронга бошқа ҳужум қилмаслик кафолатини бериши керак… Шунингдек, Эрон ўзининг ракеталар дастурини тўлиқ сақлаб қолишини, бу ҳеч қачон музокараларга киритилмаслигини ҳам урғулаган. АҚШ бу шартларни «нореал» деб атаган.

Хўш, нега Эрон бу музокараларга шошилмаяпти? Биринчидан, бугун Эрон ҳокимиятида олдинги даврдаги вертикал мавжуд эмас. Имом Хоминаий ўлдирилгач, янги ҳокимият ҳали тўлиқ вазиятни назорат қила олмаётган бўлиши мумкин. Янги раҳбар – Мужтаба Хоминаий ўз хавфсизлигини таъминлаш мақсадида вазиятни тўлиқ ва қатьий назорат қила олмаётган бўлиши эҳтимоли бор. Шу фонда бугун Эронда Ислом инқилоби қўриқчилар корпуси анча кучайган. Айнан корпус сиёсий ва ҳарбий ташаббусларни қўлга олгани айтилади. Учинчи куч – президент Пизишкиён ва унинг командаси.

Айни пайтда урушдаги ташаббус Эрон тарафида. АҚШ ва Исроил Эронга ҳужум қилиб, қисқа муддатда сиёсий тузумни йиқита олмади. Энди Эрон АҚШ ва Ғарбга иқтисодий, ҳарбий, сиёсий ва геосиёсий босим қилмоқда. Уруш қанча чўзилса, Трампнинг сиёсий аҳволи шунчалик таранглашади, Ғарб давлатларининг иқтисодий аҳволи шунча оғирлашади.

Қолаверса, агар ҳозир Эрон «биз музокараларга тайёрмиз!» дейдиган бўлса, АҚШ «демак Эрон урушдан чарчабди, босим қилишда давом этамиз» дейиши мумкин. Парадокс шундаки, урушни тўхтатиш ва ғалаба қозониш учун ҳозирча Эрон босим қилишда, урушни давом эттиришда давом этиши керак. Бу дегани ҳозирча уруш тўхтамайди ва эскалация кучайиб боришини англатади.