Qurollanish yoki diplomatiya: tartibsiz dunyoda davlatlar qanday yashab qolishi mumkin?

NATOda ham vaziyat Yevroittifoqinikidan yaxshi emas. Oxirgi marta 2001 yil Afg‘onistonga qarshi amaliy sinovdan o‘tgan qaror qabul qilish jarayoni Boltiqbo‘yi yoki Bolqon mintaqasida tashkilotga a’zo mamlakat bilan bog‘liq inqirozga qanchalik javob qaytara olishi borgan sari savol ostida qolyapti. AQShning amaldagi prezidenti Donald Trampning bayonotlari, shuningdek, NATOning mudofaa xarajatlarini 5 foizdan oshirish talabi ham harbiy blok birligini murakkablashtirdi. Bu qarama-qarshilikning asosiy sababi Yevropadagi ittifoqchi kuchlar ijtimoiy sohadagi mablag‘larini harbiy sohaga yo‘naltirishga ikkilanayotganidir.

Xalqaro tashkilotlar ichidagi muammolar ularning legitimligiga jiddiy zarar yetkazyapti. Oqibatda liberal dunyo tartibotiga asos bo‘lgan qoidalardan biri – xalqaro tashkilotlar davlatlar orasidagi munosabatlarni tartibga solishi va xalqaro munosabatlar sub’yekti bo‘lishi mumkin degan ishonchga putur yetyapti. Trampning ikkinchi davri esa yana bir nazariya, ya’ni xalqaro savdo aloqalarining mustahkamlanishi bilan davlatlarga urush olib borish manfaatsiz bo‘lib qoladi, degan qoidani ham sinovdan o‘tkazyapti. AQSh prezidentining boj siyosati natijasida avj olayotgan savdo urushlari mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarning sustlashishi va bojxona siyosati nizolarni hal qilish quroliga aylanishiga olib kelyapti. Bundan JST va uning prinsiplariga ko‘ra savdolashishga doir kelishuv ham ziyon ko‘rmoqda. Liberal tartibotning bu qadar yemirilishi hukumatlardan muammoga nafaqat mavjud iqtisodiy qoidalar asosida, balki siyosiy ong bilan olib boriladigan tashqi siyosatni talab qiladi. JST tamoyillarining zaiflashuvi ikkitomonlama aloqalar asosida manfaatli davlatlar bilan savdo va bojxona kelishuviga erisha oladigan diplomatiyaning o‘rni oshishiga olib keladi.

Kuchlar muvozanatining o‘zgarishi (realpolitik dunyo)

2022 yil 24 fevralda global kuchlar muvozanatida muhim o‘zgarish ro‘y berdi. Rossiya va Ukraina o‘rtasida boshlangan nizo davrida g‘arb koalitsiyasining tiyib turish qobiliyati amalda ishlamadi. Bundan Moldova, Ruminiya, Polsha va Boltiqbo‘yi davlatlari yanada ko‘proq xavotirga tushishdi. Yalta konferensiyasidan beri saqlanib kelayotgan muvozanatga dars keta boshladi. Klassik realizm qoidalariga ko‘ra dunyoda tartibotni saqlanib turish uchun davlatlar o‘rtasida kuchlar muvozanatda bo‘lishi muhim hisoblanadi. Ukrainada boshlangan nizo esa Yevropa mudofaasi tashqi ta’sirga qanchalik zaif ekanligini ochib tashladi. Bu trend Yevropa davlatlarini o‘z mudofaa siyosati va mudofaa sanoatini qayta ko‘rib chiqishga undadi. Yevropaning qurollanishi va mustaqil mudofaa siyosatining shakllanishi nafaqat sharqda Rossiyani tiyib turish uchun ishlatilishi mumkin, balki ichki qurolli kurashlar g‘oyasini uyg‘otib yuborishi, AQShning o‘ziga nisbatan ham raqobatchi sifatida o‘sib borishi va kolonializm ishtiyoqini rivojlantirishi ham mumkin.

Birinchidan, aslida, sharqda umumiy dushman Rossiyani tiyib turish uchun rivojlantirilgan harbiy soha Yevropada dominantlik g‘oyalariga ham turtki bo‘ladi. Ayniqsa, populizm va o‘ng qanot millatchiligi o‘sayotgan bir davrda qudratli armiyalarga ega bo‘lish Yevropaning har bir davlatida o‘zaro nizolarni kuch bilan hal qilishga intilish kayfiyatini kuchaytirib yuborishi mumkin. Ya’ni Ikkinchi jahon urushidan keyin patsifizm ta’sirida muzlatilgan bahsli masalalar o‘ng qanot millatchiligi, siyosiy populizm va yetarlicha qurollangan armiyalar ta’sirida yuzaga qalqib chiqish ehtimoli bor.

Shuningdek, Yevropa harbiy kuchlarining o‘sishi AQSh tashqi siyosiy dominantligiga ham jiddiy putur yetkazadi. O‘zini o‘zi mustaqil mudofaa qila olishiga ishongani sari Yevropa davlatlari xalqaro maydonda AQSh siyosatini qo‘llab- quvvatlashdan qochishni boshlaydi va hattoki, AQSh va Rossiya o‘rtasida muvozatli tashqi siyosatni ham yo‘lga qo‘yishi mumkin. Natijada, Qo‘shma Shtatlar harbiy va siyosiy jihatdan yakkalana boshlaydi. Bu Fransiyada bo‘lgan Sharl de Goll siyosatining yangilangan shakli sifatida maydonga chiqishi va ko‘hna qit’a bo‘ylab tarqalishi mumkin. Misol uchun, Fransiya prezidenti Emmanuel Makronning yadro kallaklari sonini oshirish va Germaniyaga yadro soyabonini taklif etish istaklari harbiy-siyosiy jihatdan Fransiyaning mustaqil qutb sifatida shakllanish istaklarining signali sifatida xizmat qiladi.

Va nihoyat, mudofaa sanoati o‘sgani sari bu sohadagi kompaniyalar bozorda yashab qolishi uchun moliyaviy oqimni ta’minlab beruvchi mahsulot uchun xaridlar bo‘lib turishi kerak. Bu moliyaviy oqim mudofaa mahsulotlari ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning ilmiy izlanishlar yo‘li bilan raqobatdoshligini oshirishi va maoshlar to‘lash bilan yashab qolishi uchun zarur. Harbiy mahsulot ishlab chiqaruvchi kompaniyalar uchun esa asosiy xaridor sifatida davlat muhim rol o‘ynaydi. Davlat armiyani qurollantirish va muntazam zamonaviylashtirib turishi uchun harbiy sanoat kompleksidan mahsulot sotib oladi. Yevropada bu jarayonning ishga tushishi davlatlarga armiyani ham ishga solish zaruratini vujudga keltiradi.

Kuchlar muvozanatidagi o‘zgarish Yevropadan tashqari Yaqin Sharqda ham aks etmoqda. Rossiyaning Ukraina bilan band bo‘lib qolishi va sanksiyalar tufayli energoresurslarga bo‘lgan talabni qondirish ehtiyoji mintaqa manzarasini o‘zgartirib yubordi. Bu maydon Rossiya uchun jiddiy sinovlarga sabab bo‘ldi. Avvalambor, Suriyada Bashar Asad hokimiyatining ag‘darilishi Rossiyaning Yaqin Sharqdagi mavqeyiga putur yetkazdi. Tan olish kerak, Suriyadagi voqealar fonida Rossiya Gruziyaga o‘ziga xayrixoh kuchlar hokimiyatga kelishiga erishdi hamda diplomatiya natijasida harbiy bazalarini saqlab qoldi. Shuningdek, Suriyadagi eng katta ta’sirga ega bo‘lgan davlat nisbatan betaraf Turkiya. Biroq, mintaqada total ta’sirga ega bo‘lgan Asad hokimiyatining qulashi Moskva pozitsiyasini zaiflashtirdi.

Holbuki, Suriyadagi o‘zgarishlar g‘arb davlatlari uchun ham mutlaq g‘alaba olib kelmaydi. Suriyada Turkiyaning faollashishi va bundan xavotirlangan Isroilning AQShga ta’sir etishga urinishi oqibatida NATO oldida o‘ziga xos dilemma paydo bo‘lmoqda. Agar Suriya masalasida nizo chiqadigan bo‘lsa, Vashington NATO a’zosi bo‘lgan Turkiyani ittifoqchilik shartlari asosida qo‘llaydimi yoki Isroil bilan yaqin aloqalari tufayli tashkilot shartlari bajarilmay qoladimi?

Xalqaro maydondagi rus faktori – aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, Rossiyaning Ukraina bilan band bo‘lib qolishi va rus energetika resurslarining sanksiyaga tushishi oqibatida muqobil variantlar topish zarurati – o‘zaro tiyib turish natijasida saqlanib kelayotgan kuchlar muvozanatini buzib yubordi. Bu beqarorlik Venesuela, Eron va Kuba davlatlariga G‘arb tomonidan bo‘layotgan bosimning kuchayishida ham o‘z aksini topmoqda. Kuchlar muvozanatining qulashi oqibatida shakllanayotgan yangi dunyo tartibotida davlatlar yashab qolishi va o‘z manfaatlarini himoya qilishi uchun ikkita muhim omilning ahamiyati ortmoqda: birinchisi yadro quroli bo‘lsa, ikkinchisi mohirona diplomatiya.

Ayniqsa, Eronga AQSh va Isroil hujumi shuni ko‘rsatdiki, davlatlar o‘z suverenitetini himoya qilishlari uchun ortiq xalqaro normalarga yoki ittifoqchi davlatlarga ishonishlari xato qaror bo‘ladi. Tashqi intervensiyaga qarshi eng yaxshi tiyib turuvchi vosita bu – agar davlatning salohiyati yetsa yadro qurolini o‘z arsenaliga qo‘shib qo‘yishdir. Mabodo davlatda yadro energetikasi va yadro qurolini tashuvchi vositalarga ilmiy-texnik va moliyaviy salohiyat bo‘lmasa, barcha tomonlar bilan aloqalarni saqlab tura oladigan diplomatlar korpusi kerak.

Kuchlar muvozanatidagi keskin o‘zgarishlar noaniqlik sharoitida ongli strategik diplomatiyaning qiymatini davlat xavfsizligi uchun yadro quroliga tenglashtiryapti. Xalqaro normalar, xalqaro tashkilotlar belgilab bergan prinsiplar va aniq ko‘rinib turgan xalqaro kuchlar muvozanatiga tayanib tashqi siyosat yuritishning faqatgina o‘zi xaos kuchayib borayotgan dunyoda ortiq yetarli emas. Keyingi avlod diplomatlari so‘nggi 30-40 yilda o‘sib kelgan biznes va iqtisodiy kelishuvlar uchun tayyorlangan fikrlash qolipidan chiqib nizolarni qurolli mojarolar boshlanishidan oldin hal qila oladigan yoki qurolli nizolar davrida ishtirokchi tomonlar uchun manfaatli yechim taklif qila oladigan klassik diplomatiyaga qaytishlari lozim.

Avlodlar almashinuvi (O‘yinlar nazariyasi)

O‘yinlar nazariyasining klassik qoidasiga ko‘ra, ikki mahbus alohida kameralarda bir-biri bilan muloqot qilishga ruxsat bermagan holatda joylashtiriladi. O‘rtada muloqot yo‘qligi sababli bu ikki mahbus bir-birini sotishi – bir-biriga zarar keltiradigan ko‘rsatma berishi mumkin. Oqibatda har ikkala taraf ham og‘ir jazoga tortiladi va yutqazadi.

Xalqaro munosabatlar qoidalarida ham davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro muloqotning yo‘qolishi oqibatida ishonchsizlik va bir-biriga nisbatan xavfsirash kayfiyati kuchayib, o‘zaro urushlar kelib chiqadi. Bugungi davrda davlatlar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlab beruvchi xalqaro tashkilotlarning zaiflashuvi avlodlar almashinuvi jarayoni bilan birga kechayotganligi urushlar xavfini oshiradi. Ikkinchi jahon urushidan keyin mamlakatlar o‘rtasidagi urush vayronkorliklarini biladigan baby boomer’lar avlodi qaridi va bir qismi vafot etdi. Urush dahshatlari haqida baby boomer hikoyalari asosidagi taassurotlarga ega bo‘lgan X va Y avlodlar ham o‘z o‘rnini zoomer’larga bo‘shatib bermoqda. Zoomer’lar avlodi jahon urushi dahshatlari haqida hissiy bog‘lanishga ega emaslar va ular bundan to‘liq xavfsiramaydi.

Bu tendensiya populist siyosatchilarga o‘ng kayfiyatdagi millatchilik g‘oyalarini avj oldirish va siyosiy lavozimlarga erishish uchun vositaga aylanyapti. Ayni o‘ng kayfiyatdagi aholi xalqaro tashkilotlardan milliy siyosatni ustun qo‘yish, izolyatsionizm, proteksionizm va zarurat tug‘ilganda boshqa xalqlar bilan nizolarni kuch yordami hal qilish kabi fikrlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Mintaqaviy manfaatlardan milliy manfaatlarni ustun qo‘yish oqibatida mintaqaning ham, milliy davlatchilikning ham xavfsizligi va barqarorligi xavf ostida qoladi.

Yaqin Sharq mintaqasini misol tariqasida oladigan bo‘lsak, arab, turk, fors va Isroil o‘rtasidagi muloqotning uzilganligi oqibatida mintaqa urushlar o‘chog‘iga aylandi. Yevropada ham milliy manfaatlarni ustun qo‘yuvchi guruhlar yetakchilik qiladigan Vengriya, Avstriya, Slovakiya va Polsha davlatlari Yevropa Ittifoqining faoliyatini murakkablashtirmoqda.

Xalqlar orasidagi tolerantlik hissining bunchalik kamayishiga urush dahshatlari haqidagi xotiralarning yo‘qolishi hamda jang sahnalarining mediada romantiklashtirilishi va fantastiklashtirilishi katta hissa qo‘shdi. Kino sanoatida jang sahnalarini romantizatsiyalash hamda superqahramonlarni ideallashtirish oqibatida yetishib chiqqan avlod uchun urush qahramonga aylanish vositasi sifatida namoyon bo‘ldi. Natijada, aslida jang maydonlarida sodir bo‘ladigan qo‘rqinchlar haqida xotiralar mo‘rtlashdi. Yangi avlod uchun o‘zlaridan bo‘lmagan millatlar va guruhlarni qirg‘in qilishdan qo‘rquv kamaydi. 2008 yilgi retsessiya va 2020 yillardagi korona-inqiroz davrida iqtisodiy travmalarni boshdan kechirgan avlod uchun resurslar uchun urush olib borish oxir-oqibat qo‘rqinchli bo‘lmagan narsaga aylandi.

Ehtimoliy ssenariylar

Hozirgi tendensiyalardan kelib chiqib quyidagi bir nechta ssenariylarni taxmin qilish mumkin.

1. Xalqaro normalarga qaytish va BMTni isloh qilish

Birinchi ssenariy xalqaro normalar va prinsiplarga asoslangan dunyo tartibotiga qaytish va xalqaro tashkilotlarning jahon siyosatida rolini kuchaytirishni o‘z ichiga oladi. Bu ssenariy amalda sodir bo‘lishi uchun dastlabki bosqichda joriy yilda AQShda bo‘ladigan Kongressdagi saylovlarda kamida bitta palatada nazoratni demokratlar qo‘lga kiritishi talab etiladi. Bu AQSh ichki siyosatida kuchlar muvozanatini tartibga soladi va dunyodagi eng katta ta’sirga ega davlat tashqi siyosatida ham bu holat aks sado beradi. Demokratlarning AQSh siyosatiga “qaytishi” Vashingtonni milliy va xalqaro normalarni tan olishga majburlashi mumkin bo‘lgan eng tez va sodda yechim. Biroq tan olish kerak bo‘lgan bir jihat borki, demokratlarning AQSh kongressidagi g‘alabasi taktik yechim bo‘lib, yangi avlod orasida oshib borayotgan o‘ng qanot radikalizmi hamda Ukraina, G‘azo va Erondagi inqirozlar natijasida buzilgan xalqaro tartibotni tiklovchi uzoq muddatli barqarorlikni taklif qila olmaydi. Navbatdagi prezidentlik saylovlarida AQShda – shuningdek dunyoning xalqaro ta’sirga ega bo‘lgan istalgan davlatida – o‘ng qanot populistlari hokimiyatga kelib qolishi va yana beqarorlik keltirib chiqarish ehtimoli saqlanib qolaveradi.

Uzoq muddatli yechim sifatida Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimi va vakolatlarini jiddiy isloh qilishni keltirish mumkin. Xavfsizlik kengashi veto vakolatiga ega 5 ta davlat o‘rnini “Yadro Kengashi” (AQSh, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya, Hindiston, Pokiston) yoki “Tsivilizatsiyalar Kengashi” (AQSh, Rossiya, Xitoy, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Hindiston, Yevropa Ittifoqi, Islom Hamkorlik Tashkiloti, Merkasur va Afrika Kengashi) egallashi vaqti keldi. 

“Yadro Kengashi” nomidan davlatlarni yadro quroliga intilish ishtiyoqini kuchaytiruvchi kengashdek tuyulishiga qaramasdan agressiv xarakteri tufayli nizo keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan davlat uchun o‘zaro muzokaralar maydonchasini ham taklif qiladi. “Tsivilizatsiyalar Kengashi” esa turli xil qarashlarga ega bo‘lgan insonlar o‘rtasida muloqotni yo‘lga qo‘yishi va nizolarni muzokaralar yo‘li bilan hal qilishda maydoncha bo‘lishi mumkin.

Holbuki, mavjud tendensiyalarni hisobga oladigan bo‘lsak, davlatlar strategik yechim sari harakat qilish ehtimoli ancha past. Dunyo AQSh kabi qudratli davlatlardagi ichki saylovlar natijasida qaysi guruh hukumatga kelishiga bog‘liq ravishda yashaydigan davrga kirdi. Bu davr Qo‘shma Shtatlar oxirsiz urushlardan iqtisodiy charchagunicha va vujudga kelgan qiyinchiliklardan AQSh aholisining noroziligi keskin ravishda kuchayguncha davom etishi mumkin. Shundan keyin Vashington resurslar taqchilligi va ichki bosim fonida xalqaro prinsiplarni qayta tan olishi, xalqaro tashkilotlardagi islohotlarga e’tibor qaratishi va xalqaro tashkilotlar bilan kelishgan holda ishlashni boshlashi mumkin. Dunyo tartiboti tiklanishi uchun esa bu holat ta’sir kuchiga ega barcha davlatlar bilan takrorlanib chiqishi kerak bo‘ladi.

2. Kuchlar muvozanatini tiklanishi

Xuddi xalqaro qoidalarga qaytish uchun ma’lum vaqt kerak bo‘lgani kabi kuchlar muvozanati tiklanishi ham vaqt talab qiladi. Dunyoda kuchlar muvozanatining tiklanishi Ukraina inqirozining tugashi, Erondagi urushdagi AQShning obro‘sizlanishi yoki Rossiya-Xitoy-Eron hamkorligining aniq prinsiplarga asoslangan tizimli ravishda yo‘lga qo‘yilishiga bog‘liq. Moskva Ukraina inqirozini hal qilib, xalqaro maydonda faolligini oshirishi XXI asr boshlarida shakllangan tiyib turish jarayonini qayta tiklashi mumkin. Bu AQSh va uning ittifoqchilari ham xalqaro maydonda yangi inqirozlarni vujudga keltirishdan tiyila boshlashlarini anglatadi.

Boshqa tarafdan esa AQShning Afg‘oniston va Iroqdagi muvaffaqiyatsizligidan so‘ng Eronda ham muvaffaqiyatsizlikka uchrashi ichki bosim ta’sirida Vashingtonni yangi avantyuralardan qaytaruvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Erondagi ehtimoliy yo‘qotishlar AQSh ichki siyosatida izolyatsionizm kayfiyatini yanada kuchaytira oladi.

Shu qatorda sodir bo‘lish ehtimoli kam bo‘lishiga qaramasdan Moskva-Pekin-Tehron harbiy ittifoqi shakllanishini ham unutmaslik kerak. Bu davlatlar o‘rtasidagi hozirgi kelishuv tizimlashmagan va asosan gegemoniyaga qarshi kurash g‘oyasi ostida birlashgan umumiy qarashlardan iborat bo‘lsa, xuddi NATO kabi aniq qoidalar asosida shakllanadigan ittifoq xalqaro maydonda kuchlar muvozanati shakllanishiga hissa qo‘sha oladi. Dunyoda kuchlarning muvozanatga kelishi yirik urushlarni kamaytirish vositasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

3. Holdan toydiruvchi urush

O‘yinlar nazariyasiga qaytadigan bo‘lsak, ikki mahbus qabul qilayotgan qarori xato ekanligini tushungunicha bir necha marta xato qaror qiladi va zarar ko‘radi. Faqatgina zararlar miqdori ma’lum miqdorga yetgach har ikki mahbus ham qarorini qayta ko‘rib chiqadi. Tashqi siyosatda ham ikki taraf o‘rtasida muloqot tashkillashtiradigan xalqaro maydoncha bo‘lmasa yoki diplomatiya muvaffaqiyatsizlikka uchrasa, tomonlar ikkinchi tarafga zarar beradigan qaror qabul qilishni boshlaydi. Eng qo‘rqinchli holatda urush bilan yakunlanadi. Xalqaro maydoncha vazifasini bajarishi kerak bo‘lgan BMTning bunday zaiflashuvi oqibatida davlatlar o‘rtasida muloqot qutblashib bormoqda. Boshqacha so‘z bilan aytganda, mamlakatlar faqatgina o‘zlarining bloklaridagi davlatlar bilangina faol tashqi aloqa olib boryapti. Boshqa blokdagi mamlakatlar bilan muzokaralar jarayonining samaradorligi kamayyapti.

Urush faqatgina tashqi siyosat quroli emas, balki davlatlar ichida kuchayib borayotgan o‘ng qanot radikal fikrli tarafdorlarni yig‘ish uchun ichki siyosat vositasiga ham aylanmoqda. Bu tendensiya siyosiy rahbariyatning urushga bo‘lgan moyilligini oshirib yuboradi. Natijada yangi dunyo tartibotining shakllanish jarayoni qirg‘inbarot urushgacha davom etadi. Bu urush xuddi baby boomer’lar avlodiga urushdan qo‘rquv hissini shakllantirgan va patsifizm qarashlarini kuchaytirgani kabi zoomer’lar avlodiga ham urushdan qo‘rquv hissini shakllantirishi kerak bo‘ladi. Shunda ichki saylovlarda siyosiy populistlardan ko‘ra pragmatiklarning g‘alaba qozonish imkoniyati oshadi. Pragmatik ichki va tashqi siyosat tarafdorlarining hukumatga kelishi dunyo bo‘ylab tinch hamkorlik qilish imkoniyatini beruvchi yangi tartibotni shakllantirishga ehtiyoj tug‘diradi. Bu ssenariy avvalgi ikkita ssenariyga nisbatan pessimistik kayfiyatga ega bo‘lsa-da, sodir bo‘lish ehtimolini to‘liq inkor qilib bo‘lmaydi.

Xulosa: tartibsiz dunyoda davlatlarning yashab qolishi

Yuqoridagi 3 ta ssenariyga ko‘ra tartibsizlik kamida AQShdagi mid-term saylovlarigacha yoki Eron AQShni mag‘lub etib, amaldagi hukumatni obro‘sizlantirguncha davom etadi. Biroq shuni unutmaslik kerakki, AQShdagi siyosiy o‘zgarishlar xalqaro tartibsizlikni qisman hal qiladi, xolos. O‘ng qanot radikalizmining o‘sishi, siyosiy populizm, xalqaro tashkilotlarning zaiflashuvi va xalqaro qoidalardan chekinish natijasida amaldagi tartibot zaif bir ko‘rinishda qolaveradi. Bunday tartibsiz dunyoda davlatlarga omon qolish uchun ikkita yo‘l bor: imkon boricha ko‘proq qurollanish va/yoki kuchli diplomatiya.

Qurollanish yordamida yashab qolmoqchi bo‘lgan davlatlar shu darajada qurollanishi kerakki, hujum qilayotgan davlatni uzoq muddatli charchatuvchi urushga torta olishi, hujum qiluvchining ichki iqtisodiy vaziyat va ijtimoiy kayfiyatiga ta’sir qila oladigan talafot yetkaza olishi shart. Biroq shuni hisobga olish kerakki, bunday jiddiy qurollanish qurollanayotgan davlatning ichki iqtisodiy va ijtimoiy vaziyatiga ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Qurollanishga yo‘naltirilayotgan resurslar iqtisodiyotni izdan chiqarib yubormasligi, ijtimoiy depressiyani ham, radikalizmni ham aholi o‘rtasiga avj oldirib yubormasligi muhim.

Diplomatiya esa nisbatan arzonroq va ichki bosimni vujudga keltirmaydigan vosita. Samarali diplomatik muzokaralar potensial aggressor bilan olib borilishi mumkin yoki mintaqaviy hamkorlari bilan jamoaviy mudofaa shartnomalari ko‘rinishida bo‘ladi. Bu kabi diplomatiya mamlakatlardan strategik fikrlay oladigan tahlilchilar va diplomatlar guruhini tarbiyalashni talab qiladi. Muvaffaqiyatli muzokaralar olib bora oladigan diplomatlar va tashqi siyosiy strategiyalar ishlab chiqa oladigan tahlilchilar guruhi tartibsiz dunyoda mamlakat xavfsizligi uchun xuddi yaxshi qurollangan armiyadek rol o‘ynay oladi.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, tartibsiz dunyoda yangi tartibotlar vujudga kelguncha davlatlar armiya va/yoki diplomatiyani rivojlantirishlari mamlakat xavfsizligi uchun muhim omil bo‘lib qolaveradi.

Shahboz Jo‘rayev, mustaqil tadqiqotchi