Qurollaniş yoki diplomatiya: tartibsiz dunyoda davlatlar qanday yaşab qolişi mumkin?

NATOda ham vaziyat Yevroittifoqinikidan yaxşi emas. Oxirgi marta 2001 yil Afğonistonga qarşi amaliy sinovdan ötgan qaror qabul qiliş jarayoni Boltiqböyi yoki Bolqon mintaqasida taşkilotga a’zo mamlakat bilan boğliq inqirozga qançalik javob qaytara olişi borgan sari savol ostida qolyapti. AQŞning amaldagi prezidenti Donald Trampning bayonotlari, şuningdek, NATOning mudofaa xarajatlarini 5 foizdan oşiriş talabi ham harbiy blok birligini murakkablaştirdi. Bu qarama-qarşilikning asosiy sababi Yevropadagi ittifoqçi kuçlar ijtimoiy sohadagi mablağlarini harbiy sohaga yönaltirişga ikkilanayotganidir.

Xalqaro taşkilotlar içidagi muammolar ularning legitimligiga jiddiy zarar yetkazyapti. Oqibatda liberal dunyo tartibotiga asos bölgan qoidalardan biri – xalqaro taşkilotlar davlatlar orasidagi munosabatlarni tartibga solişi va xalqaro munosabatlar sub’yekti bölişi mumkin degan işonçga putur yetyapti. Trampning ikkinçi davri esa yana bir nazariya, ya’ni xalqaro savdo aloqalarining mustahkamlanişi bilan davlatlarga uruş olib boriş manfaatsiz bölib qoladi, degan qoidani ham sinovdan ötkazyapti. AQŞ prezidentining boj siyosati natijasida avj olayotgan savdo uruşlari mamlakatlar örtasidagi iqtisodiy aloqalarning sustlaşişi va bojxona siyosati nizolarni hal qiliş quroliga aylanişiga olib kelyapti. Bundan JST va uning prinsiplariga köra savdolaşişga doir kelişuv ham ziyon körmoqda. Liberal tartibotning bu qadar yemirilişi hukumatlardan muammoga nafaqat mavjud iqtisodiy qoidalar asosida, balki siyosiy ong bilan olib boriladigan taşqi siyosatni talab qiladi. JST tamoyillarining zaiflaşuvi ikkitomonlama aloqalar asosida manfaatli davlatlar bilan savdo va bojxona kelişuviga erişa oladigan diplomatiyaning örni oşişiga olib keladi.

Kuçlar muvozanatining özgarişi (realpolitik dunyo)

2022 yil 24 fevralda global kuçlar muvozanatida muhim özgariş röy berdi. Rossiya va Ukraina örtasida boşlangan nizo davrida ğarb koalitsiyasining tiyib turiş qobiliyati amalda işlamadi. Bundan Moldova, Ruminiya, Polşa va Boltiqböyi davlatlari yanada köproq xavotirga tuşişdi. Yalta konferensiyasidan beri saqlanib kelayotgan muvozanatga dars keta boşladi. Klassik realizm qoidalariga köra dunyoda tartibotni saqlanib turiş uçun davlatlar örtasida kuçlar muvozanatda bölişi muhim hisoblanadi. Ukrainada boşlangan nizo esa Yevropa mudofaasi taşqi ta’sirga qançalik zaif ekanligini oçib taşladi. Bu trend Yevropa davlatlarini öz mudofaa siyosati va mudofaa sanoatini qayta körib çiqişga undadi. Yevropaning qurollanişi va mustaqil mudofaa siyosatining şakllanişi nafaqat şarqda Rossiyani tiyib turiş uçun işlatilişi mumkin, balki içki qurolli kuraşlar ğoyasini uyğotib yuborişi, AQŞning öziga nisbatan ham raqobatçi sifatida ösib borişi va kolonializm iştiyoqini rivojlantirişi ham mumkin.

Birinçidan, aslida, şarqda umumiy duşman Rossiyani tiyib turiş uçun rivojlantirilgan harbiy soha Yevropada dominantlik ğoyalariga ham turtki böladi. Ayniqsa, populizm va öng qanot millatçiligi ösayotgan bir davrda qudratli armiyalarga ega böliş Yevropaning har bir davlatida özaro nizolarni kuç bilan hal qilişga intiliş kayfiyatini kuçaytirib yuborişi mumkin. Ya’ni Ikkinçi jahon uruşidan keyin patsifizm ta’sirida muzlatilgan bahsli masalalar öng qanot millatçiligi, siyosiy populizm va yetarliça qurollangan armiyalar ta’sirida yuzaga qalqib çiqiş ehtimoli bor.

Şuningdek, Yevropa harbiy kuçlarining ösişi AQŞ taşqi siyosiy dominantligiga ham jiddiy putur yetkazadi. Özini özi mustaqil mudofaa qila olişiga işongani sari Yevropa davlatlari xalqaro maydonda AQŞ siyosatini qöllab- quvvatlaşdan qoçişni boşlaydi va hattoki, AQŞ va Rossiya örtasida muvozatli taşqi siyosatni ham yölga qöyişi mumkin. Natijada, Qöşma Ştatlar harbiy va siyosiy jihatdan yakkalana boşlaydi. Bu Fransiyada bölgan Şarl de Goll siyosatining yangilangan şakli sifatida maydonga çiqişi va köhna qit’a böylab tarqalişi mumkin. Misol uçun, Fransiya prezidenti Emmanuel Makronning yadro kallaklari sonini oşiriş va Germaniyaga yadro soyabonini taklif etiş istaklari harbiy-siyosiy jihatdan Fransiyaning mustaqil qutb sifatida şakllaniş istaklarining signali sifatida xizmat qiladi.

Va nihoyat, mudofaa sanoati ösgani sari bu sohadagi kompaniyalar bozorda yaşab qolişi uçun moliyaviy oqimni ta’minlab beruvçi mahsulot uçun xaridlar bölib turişi kerak. Bu moliyaviy oqim mudofaa mahsulotlari işlab çiqaruvçi kompaniyalarning ilmiy izlanişlar yöli bilan raqobatdoşligini oşirişi va maoşlar tölaş bilan yaşab qolişi uçun zarur. Harbiy mahsulot işlab çiqaruvçi kompaniyalar uçun esa asosiy xaridor sifatida davlat muhim rol öynaydi. Davlat armiyani qurollantiriş va muntazam zamonaviylaştirib turişi uçun harbiy sanoat kompleksidan mahsulot sotib oladi. Yevropada bu jarayonning işga tuşişi davlatlarga armiyani ham işga soliş zaruratini vujudga keltiradi.

Kuçlar muvozanatidagi özgariş Yevropadan taşqari Yaqin Şarqda ham aks etmoqda. Rossiyaning Ukraina bilan band bölib qolişi va sanksiyalar tufayli energoresurslarga bölgan talabni qondiriş ehtiyoji mintaqa manzarasini özgartirib yubordi. Bu maydon Rossiya uçun jiddiy sinovlarga sabab böldi. Avvalambor, Suriyada Başar Asad hokimiyatining ağdarilişi Rossiyaning Yaqin Şarqdagi mavqeyiga putur yetkazdi. Tan oliş kerak, Suriyadagi voqealar fonida Rossiya Gruziyaga öziga xayrixoh kuçlar hokimiyatga kelişiga erişdi hamda diplomatiya natijasida harbiy bazalarini saqlab qoldi. Şuningdek, Suriyadagi eng katta ta’sirga ega bölgan davlat nisbatan betaraf Turkiya. Biroq, mintaqada total ta’sirga ega bölgan Asad hokimiyatining qulaşi Moskva pozitsiyasini zaiflaştirdi.

Holbuki, Suriyadagi özgarişlar ğarb davlatlari uçun ham mutlaq ğalaba olib kelmaydi. Suriyada Turkiyaning faollaşişi va bundan xavotirlangan Isroilning AQŞga ta’sir etişga urinişi oqibatida NATO oldida öziga xos dilemma paydo bölmoqda. Agar Suriya masalasida nizo çiqadigan bölsa, Vaşington NATO a’zosi bölgan Turkiyani ittifoqçilik şartlari asosida qöllaydimi yoki Isroil bilan yaqin aloqalari tufayli taşkilot şartlari bajarilmay qoladimi?

Xalqaro maydondagi rus faktori – aniqroq qilib aytadigan bölsak, Rossiyaning Ukraina bilan band bölib qolişi va rus energetika resurslarining sanksiyaga tuşişi oqibatida muqobil variantlar topiş zarurati – özaro tiyib turiş natijasida saqlanib kelayotgan kuçlar muvozanatini buzib yubordi. Bu beqarorlik Venesuela, Eron va Kuba davlatlariga Ğarb tomonidan bölayotgan bosimning kuçayişida ham öz aksini topmoqda. Kuçlar muvozanatining qulaşi oqibatida şakllanayotgan yangi dunyo tartibotida davlatlar yaşab qolişi va öz manfaatlarini himoya qilişi uçun ikkita muhim omilning ahamiyati ortmoqda: birinçisi yadro quroli bölsa, ikkinçisi mohirona diplomatiya.

Ayniqsa, Eronga AQŞ va Isroil hujumi şuni körsatdiki, davlatlar öz suverenitetini himoya qilişlari uçun ortiq xalqaro normalarga yoki ittifoqçi davlatlarga işonişlari xato qaror böladi. Taşqi intervensiyaga qarşi eng yaxşi tiyib turuvçi vosita bu – agar davlatning salohiyati yetsa yadro qurolini öz arsenaliga qöşib qöyişdir. Mabodo davlatda yadro energetikasi va yadro qurolini taşuvçi vositalarga ilmiy-texnik va moliyaviy salohiyat bölmasa, barça tomonlar bilan aloqalarni saqlab tura oladigan diplomatlar korpusi kerak.

Kuçlar muvozanatidagi keskin özgarişlar noaniqlik şaroitida ongli strategik diplomatiyaning qiymatini davlat xavfsizligi uçun yadro quroliga tenglaştiryapti. Xalqaro normalar, xalqaro taşkilotlar belgilab bergan prinsiplar va aniq körinib turgan xalqaro kuçlar muvozanatiga tayanib taşqi siyosat yuritişning faqatgina özi xaos kuçayib borayotgan dunyoda ortiq yetarli emas. Keyingi avlod diplomatlari sönggi 30-40 yilda ösib kelgan biznes va iqtisodiy kelişuvlar uçun tayyorlangan fikrlaş qolipidan çiqib nizolarni qurolli mojarolar boşlanişidan oldin hal qila oladigan yoki qurolli nizolar davrida iştirokçi tomonlar uçun manfaatli yeçim taklif qila oladigan klassik diplomatiyaga qaytişlari lozim.

Avlodlar almaşinuvi (Öyinlar nazariyasi)

Öyinlar nazariyasining klassik qoidasiga köra, ikki mahbus alohida kameralarda bir-biri bilan muloqot qilişga ruxsat bermagan holatda joylaştiriladi. Örtada muloqot yöqligi sababli bu ikki mahbus bir-birini sotişi – bir-biriga zarar keltiradigan körsatma berişi mumkin. Oqibatda har ikkala taraf ham oğir jazoga tortiladi va yutqazadi.

Xalqaro munosabatlar qoidalarida ham davlatlar örtasidagi özaro muloqotning yöqolişi oqibatida işonçsizlik va bir-biriga nisbatan xavfsiraş kayfiyati kuçayib, özaro uruşlar kelib çiqadi. Bugungi davrda davlatlar örtasidagi muloqotni ta’minlab beruvçi xalqaro taşkilotlarning zaiflaşuvi avlodlar almaşinuvi jarayoni bilan birga keçayotganligi uruşlar xavfini oşiradi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin mamlakatlar örtasidagi uruş vayronkorliklarini biladigan baby boomer’lar avlodi qaridi va bir qismi vafot etdi. Uruş dahşatlari haqida baby boomer hikoyalari asosidagi taassurotlarga ega bölgan X va Y avlodlar ham öz örnini zoomer’larga böşatib bermoqda. Zoomer’lar avlodi jahon uruşi dahşatlari haqida hissiy boğlanişga ega emaslar va ular bundan töliq xavfsiramaydi.

Bu tendensiya populist siyosatçilarga öng kayfiyatdagi millatçilik ğoyalarini avj oldiriş va siyosiy lavozimlarga erişiş uçun vositaga aylanyapti. Ayni öng kayfiyatdagi aholi xalqaro taşkilotlardan milliy siyosatni ustun qöyiş, izolyatsionizm, proteksionizm va zarurat tuğilganda boşqa xalqlar bilan nizolarni kuç yordami hal qiliş kabi fikrlarni qöllab-quvvatlaydi. Mintaqaviy manfaatlardan milliy manfaatlarni ustun qöyiş oqibatida mintaqaning ham, milliy davlatçilikning ham xavfsizligi va barqarorligi xavf ostida qoladi.

Yaqin Şarq mintaqasini misol tariqasida oladigan bölsak, arab, turk, fors va Isroil örtasidagi muloqotning uzilganligi oqibatida mintaqa uruşlar öçoğiga aylandi. Yevropada ham milliy manfaatlarni ustun qöyuvçi guruhlar yetakçilik qiladigan Vengriya, Avstriya, Slovakiya va Polşa davlatlari Yevropa Ittifoqining faoliyatini murakkablaştirmoqda.

Xalqlar orasidagi tolerantlik hissining bunçalik kamayişiga uruş dahşatlari haqidagi xotiralarning yöqolişi hamda jang sahnalarining mediada romantiklaştirilişi va fantastiklaştirilişi katta hissa qöşdi. Kino sanoatida jang sahnalarini romantizatsiyalaş hamda superqahramonlarni ideallaştiriş oqibatida yetişib çiqqan avlod uçun uruş qahramonga aylaniş vositasi sifatida namoyon böldi. Natijada, aslida jang maydonlarida sodir böladigan qörqinçlar haqida xotiralar mörtlaşdi. Yangi avlod uçun özlaridan bölmagan millatlar va guruhlarni qirğin qilişdan qörquv kamaydi. 2008 yilgi retsessiya va 2020 yillardagi korona-inqiroz davrida iqtisodiy travmalarni boşdan keçirgan avlod uçun resurslar uçun uruş olib boriş oxir-oqibat qörqinçli bölmagan narsaga aylandi.

Ehtimoliy ssenariylar

Hozirgi tendensiyalardan kelib çiqib quyidagi bir neçta ssenariylarni taxmin qiliş mumkin.

1. Xalqaro normalarga qaytiş va BMTni isloh qiliş

Birinçi ssenariy xalqaro normalar va prinsiplarga asoslangan dunyo tartibotiga qaytiş va xalqaro taşkilotlarning jahon siyosatida rolini kuçaytirişni öz içiga oladi. Bu ssenariy amalda sodir bölişi uçun dastlabki bosqiçda joriy yilda AQŞda böladigan Kongressdagi saylovlarda kamida bitta palatada nazoratni demokratlar qölga kiritişi talab etiladi. Bu AQŞ içki siyosatida kuçlar muvozanatini tartibga soladi va dunyodagi eng katta ta’sirga ega davlat taşqi siyosatida ham bu holat aks sado beradi. Demokratlarning AQŞ siyosatiga “qaytişi” Vaşingtonni milliy va xalqaro normalarni tan olişga majburlaşi mumkin bölgan eng tez va sodda yeçim. Biroq tan oliş kerak bölgan bir jihat borki, demokratlarning AQŞ kongressidagi ğalabasi taktik yeçim bölib, yangi avlod orasida oşib borayotgan öng qanot radikalizmi hamda Ukraina, Ğazo va Erondagi inqirozlar natijasida buzilgan xalqaro tartibotni tiklovçi uzoq muddatli barqarorlikni taklif qila olmaydi. Navbatdagi prezidentlik saylovlarida AQŞda – şuningdek dunyoning xalqaro ta’sirga ega bölgan istalgan davlatida – öng qanot populistlari hokimiyatga kelib qolişi va yana beqarorlik keltirib çiqariş ehtimoli saqlanib qolaveradi.

Uzoq muddatli yeçim sifatida Birlaşgan Millatlar Taşkiloti tizimi va vakolatlarini jiddiy isloh qilişni keltiriş mumkin. Xavfsizlik kengaşi veto vakolatiga ega 5 ta davlat örnini “Yadro Kengaşi” (AQŞ, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya, Hindiston, Pokiston) yoki “Tsivilizatsiyalar Kengaşi” (AQŞ, Rossiya, Xitoy, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Hindiston, Yevropa Ittifoqi, Islom Hamkorlik Taşkiloti, Merkasur va Afrika Kengaşi) egallaşi vaqti keldi. 

“Yadro Kengaşi” nomidan davlatlarni yadro quroliga intiliş iştiyoqini kuçaytiruvçi kengaşdek tuyulişiga qaramasdan agressiv xarakteri tufayli nizo keltirib çiqarişi mumkin bölgan davlat uçun özaro muzokaralar maydonçasini ham taklif qiladi. “Tsivilizatsiyalar Kengaşi” esa turli xil qaraşlarga ega bölgan insonlar örtasida muloqotni yölga qöyişi va nizolarni muzokaralar yöli bilan hal qilişda maydonça bölişi mumkin.

Holbuki, mavjud tendensiyalarni hisobga oladigan bölsak, davlatlar strategik yeçim sari harakat qiliş ehtimoli ança past. Dunyo AQŞ kabi qudratli davlatlardagi içki saylovlar natijasida qaysi guruh hukumatga kelişiga boğliq ravişda yaşaydigan davrga kirdi. Bu davr Qöşma Ştatlar oxirsiz uruşlardan iqtisodiy çarçaguniça va vujudga kelgan qiyinçiliklardan AQŞ aholisining noroziligi keskin ravişda kuçaygunça davom etişi mumkin. Şundan keyin Vaşington resurslar taqçilligi va içki bosim fonida xalqaro prinsiplarni qayta tan olişi, xalqaro taşkilotlardagi islohotlarga e’tibor qaratişi va xalqaro taşkilotlar bilan kelişgan holda işlaşni boşlaşi mumkin. Dunyo tartiboti tiklanişi uçun esa bu holat ta’sir kuçiga ega barça davlatlar bilan takrorlanib çiqişi kerak böladi.

2. Kuçlar muvozanatini tiklanişi

Xuddi xalqaro qoidalarga qaytiş uçun ma’lum vaqt kerak bölgani kabi kuçlar muvozanati tiklanişi ham vaqt talab qiladi. Dunyoda kuçlar muvozanatining tiklanişi Ukraina inqirozining tugaşi, Erondagi uruşdagi AQŞning obrösizlanişi yoki Rossiya-Xitoy-Eron hamkorligining aniq prinsiplarga asoslangan tizimli ravişda yölga qöyilişiga boğliq. Moskva Ukraina inqirozini hal qilib, xalqaro maydonda faolligini oşirişi XXI asr boşlarida şakllangan tiyib turiş jarayonini qayta tiklaşi mumkin. Bu AQŞ va uning ittifoqçilari ham xalqaro maydonda yangi inqirozlarni vujudga keltirişdan tiyila boşlaşlarini anglatadi.

Boşqa tarafdan esa AQŞning Afğoniston va Iroqdagi muvaffaqiyatsizligidan söng Eronda ham muvaffaqiyatsizlikka uçraşi içki bosim ta’sirida Vaşingtonni yangi avantyuralardan qaytaruvçi omil bölib xizmat qiladi. Erondagi ehtimoliy yöqotişlar AQŞ içki siyosatida izolyatsionizm kayfiyatini yanada kuçaytira oladi.

Şu qatorda sodir böliş ehtimoli kam bölişiga qaramasdan Moskva-Pekin-Tehron harbiy ittifoqi şakllanişini ham unutmaslik kerak. Bu davlatlar örtasidagi hozirgi kelişuv tizimlaşmagan va asosan gegemoniyaga qarşi kuraş ğoyasi ostida birlaşgan umumiy qaraşlardan iborat bölsa, xuddi NATO kabi aniq qoidalar asosida şakllanadigan ittifoq xalqaro maydonda kuçlar muvozanati şakllanişiga hissa qöşa oladi. Dunyoda kuçlarning muvozanatga kelişi yirik uruşlarni kamaytiriş vositasi bölib xizmat qilişi mumkin.

3. Holdan toydiruvçi uruş

Öyinlar nazariyasiga qaytadigan bölsak, ikki mahbus qabul qilayotgan qarori xato ekanligini tuşunguniça bir neça marta xato qaror qiladi va zarar köradi. Faqatgina zararlar miqdori ma’lum miqdorga yetgaç har ikki mahbus ham qarorini qayta körib çiqadi. Taşqi siyosatda ham ikki taraf örtasida muloqot taşkillaştiradigan xalqaro maydonça bölmasa yoki diplomatiya muvaffaqiyatsizlikka uçrasa, tomonlar ikkinçi tarafga zarar beradigan qaror qabul qilişni boşlaydi. Eng qörqinçli holatda uruş bilan yakunlanadi. Xalqaro maydonça vazifasini bajarişi kerak bölgan BMTning bunday zaiflaşuvi oqibatida davlatlar örtasida muloqot qutblaşib bormoqda. Boşqaça söz bilan aytganda, mamlakatlar faqatgina özlarining bloklaridagi davlatlar bilangina faol taşqi aloqa olib boryapti. Boşqa blokdagi mamlakatlar bilan muzokaralar jarayonining samaradorligi kamayyapti.

Uruş faqatgina taşqi siyosat quroli emas, balki davlatlar içida kuçayib borayotgan öng qanot radikal fikrli tarafdorlarni yiğiş uçun içki siyosat vositasiga ham aylanmoqda. Bu tendensiya siyosiy rahbariyatning uruşga bölgan moyilligini oşirib yuboradi. Natijada yangi dunyo tartibotining şakllaniş jarayoni qirğinbarot uruşgaça davom etadi. Bu uruş xuddi baby boomer’lar avlodiga uruşdan qörquv hissini şakllantirgan va patsifizm qaraşlarini kuçaytirgani kabi zoomer’lar avlodiga ham uruşdan qörquv hissini şakllantirişi kerak böladi. Şunda içki saylovlarda siyosiy populistlardan köra pragmatiklarning ğalaba qozoniş imkoniyati oşadi. Pragmatik içki va taşqi siyosat tarafdorlarining hukumatga kelişi dunyo böylab tinç hamkorlik qiliş imkoniyatini beruvçi yangi tartibotni şakllantirişga ehtiyoj tuğdiradi. Bu ssenariy avvalgi ikkita ssenariyga nisbatan pessimistik kayfiyatga ega bölsa-da, sodir böliş ehtimolini töliq inkor qilib bölmaydi.

Xulosa: tartibsiz dunyoda davlatlarning yaşab qolişi

Yuqoridagi 3 ta ssenariyga köra tartibsizlik kamida AQŞdagi mid-term saylovlarigaça yoki Eron AQŞni mağlub etib, amaldagi hukumatni obrösizlantirgunça davom etadi. Biroq şuni unutmaslik kerakki, AQŞdagi siyosiy özgarişlar xalqaro tartibsizlikni qisman hal qiladi, xolos. Öng qanot radikalizmining ösişi, siyosiy populizm, xalqaro taşkilotlarning zaiflaşuvi va xalqaro qoidalardan çekiniş natijasida amaldagi tartibot zaif bir körinişda qolaveradi. Bunday tartibsiz dunyoda davlatlarga omon qoliş uçun ikkita yöl bor: imkon boriça köproq qurollaniş va/yoki kuçli diplomatiya.

Qurollaniş yordamida yaşab qolmoqçi bölgan davlatlar şu darajada qurollanişi kerakki, hujum qilayotgan davlatni uzoq muddatli çarçatuvçi uruşga torta olişi, hujum qiluvçining içki iqtisodiy vaziyat va ijtimoiy kayfiyatiga ta’sir qila oladigan talafot yetkaza olişi şart. Biroq şuni hisobga oliş kerakki, bunday jiddiy qurollaniş qurollanayotgan davlatning içki iqtisodiy va ijtimoiy vaziyatiga ta’sir körsatmasligi kerak. Qurollanişga yönaltirilayotgan resurslar iqtisodiyotni izdan çiqarib yubormasligi, ijtimoiy depressiyani ham, radikalizmni ham aholi örtasiga avj oldirib yubormasligi muhim.

Diplomatiya esa nisbatan arzonroq va içki bosimni vujudga keltirmaydigan vosita. Samarali diplomatik muzokaralar potensial aggressor bilan olib borilişi mumkin yoki mintaqaviy hamkorlari bilan jamoaviy mudofaa şartnomalari körinişida böladi. Bu kabi diplomatiya mamlakatlardan strategik fikrlay oladigan tahlilçilar va diplomatlar guruhini tarbiyalaşni talab qiladi. Muvaffaqiyatli muzokaralar olib bora oladigan diplomatlar va taşqi siyosiy strategiyalar işlab çiqa oladigan tahlilçilar guruhi tartibsiz dunyoda mamlakat xavfsizligi uçun xuddi yaxşi qurollangan armiyadek rol öynay oladi.

Xulosa qiladigan bölsak, tartibsiz dunyoda yangi tartibotlar vujudga kelgunça davlatlar armiya va/yoki diplomatiyani rivojlantirişlari mamlakat xavfsizligi uçun muhim omil bölib qolaveradi.

Şahboz Jörayev, mustaqil tadqiqotçi