“Kartani to‘ldirish komissiyalarini Markaziy bank tartibga solmaydi” - Nodir Saydullayev

Naqdsiz to‘lov tartibi tufayli, 1 apreldan boshlab aholida qo‘lidagi naqd pulini kartaga kiritishga bo‘lgan talab keskin oshadi. Lekin amaliyotda kartani bankomat yoki terminal orqali to‘ldirganda, 3 foizgacha komissiya olinadi. Markaziy bank raisi birinchi o‘rinbosari bu bozor va raqobat masalasi ekani, regulyator bunga aralasha olmasligini aytdi. “Qaysi bank qulay taklif bersa, mijoz o‘shani tanlaydi”, dedi u.

27 mart kuni o‘tkazilgan matbuot anjumanida 1 apreldan boshlab joriy etiladigan yangi tartib – bir qator to‘lovlar va savdolarni to‘liq naqdsiz shaklga o‘tkazish mexanizmlarini batafsil tushuntirdi.

Yangi tartibga ko‘ra, kommunal to‘lovlar, davlat xizmatlari, alkogol va tamaki mahsulotlari, shuningdek ko‘chmas mulk va ishlab chiqarilganiga 10 yildan oshmagan avtotransport vositalari oldi-sotdisi faqat naqdsiz shaklda amalga oshiriladi.

Rasmiylar bu qaror ortida turgan asosiy maqsadni – shaffof iqtisodiyotga o‘tish va to‘lovlarni soddalashtirish bilan izohladi.

“Bu – fuqarolar uchun qulaylik yaratish, to‘lovlarni tez va uzluksiz amalga oshirish uchun qilinmoqda”, dedi Markaziy bank raisi o‘rinbosari Nodir Saydullayev.

Uning ta’kidlashicha, asosiy vazifa – shunday tizim yaratishki, fuqaro to‘lov usuli sabab tovar yoki xizmatsiz qolmasin. Shu maqsadda banklar tomonidan “lahzalik kartalar” joriy etilmoqda. Masalan, yoqilg‘i quyish shoxobchasiga kelgan mijozda karta bo‘lmasa, unga joyida karta rasmiylashtirib berilishi mumkin. “Fuqaro xizmatdan foydalanmay chiqib ketmasligi kerak – biz sharoitni shunga moslayapmiz,” dedi Saydullayev.

Brifingda muhokama qilingan masalalardan biri – bank komissiyalari bo‘ldi. Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, davlat banklari ko‘chmas mulk operatsiyalari uchun maksimal 206 ming so‘m, avtomobil savdosi uchun esa 103 ming so‘m miqdorida komissiya belgilagan.

Misol tariqasida keltirilishicha, “400 million so‘mlik uy sotib olishda ilgari o‘rtacha 0,5 foiz, ya’ni 2 million so‘m komissiya to‘langan bo‘lsa, endi bu summa atigi 206 ming so‘mni tashkil etadi”.

Statistik ma’lumotlar ham e’tiborga loyiq: 2025 yilda O‘zbekistonda 600 mingga yaqin avtomobil va 300 mingga yaqin ko‘chmas mulk oldi-sotdisi amalga oshirilgan. Bu esa yangi tizim qanchalik katta hajmdagi operatsiyalarni qamrab olishini ko‘rsatadi.

Soliq qo‘mitasi raisi o‘rinbosari Jahongir Abdiyev esa yangi tartibning qamrovi haqida aniq raqamlarni keltirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, “28 ming turdagi mahsulot ushbu talabga tushadi, bu esa sotuvdagi umumiy mahsulotlarning 7 foizini tashkil etadi”. Shundan 22 mingdan ortig‘i alkogol va tamaki mahsulotlariga to‘g‘ri keladi. Yana 5 mingta mahsulot – qiymati 25 mln so‘mdan yuqoriligi uchun shu tartib doirasiga tushadi.

1 apreldan boshlab ushbu mahsulotlar uchun kassa apparatlarida naqd to‘lov funksiyasi o‘chirib qo‘yiladi. “Agar xarid savatchasida sigaret bo‘lsa, naqd to‘lov tugmasi ishlamaydi, faqat naqdsiz to‘lov amalga oshiriladi”, deya izoh berdi Abdiyev.

Adliya vaziri o‘rinbosari Muzraf Ikromov esa yangi tizim ortida daromad olish emas, balki tizimni tartibga solish maqsadi turganini ta’kidladi: “Bizda pul ishlash maqsadi yo‘q. Aksincha, xizmat haqini imkon qadar minimal darajada belgiladik”, – dedi u.

Uning ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda yiliga 5,4 millionta notarial harakat amalga oshiriladi, shundan qariyb 1 millioni – ko‘chmas mulk va transport vositalari bilan bog‘liq.

Kun.uz muxbiri tomonidan ko‘tarilgan muhim masalalardan biri – bank kartalariga naqd pul kiritishdagi komissiyalar va infratuzilma yetishmovchiligi bo‘ldi. Hozirda banklar o‘z bankomatida boshqa bank mijozlari uchun naqd pul kiritishda 1 foizdan 3 foizgacha komissiya olmoqda.

Bu savolga javoban Markaziy bank rasmiysi shunday dedi: “Komissiyalarni Markaziy bank tartibga solmaydi, bu – bozor va raqobat masalasi. Qaysi bank qulay sharoit taklif qilsa, mijoz o‘shani tanlaydi”.

Shuningdek, P2P o‘tkazmalar bo‘yicha muhokamalar ham e’tibordan chetda qolmadi. Markaziy bank raisi o‘rinbosari Nodirbek Saydullayevning imzosi bilan 17 fevral kuni tijorat banklari va to‘lov tashkilotlariga yuborilgan xat o‘z kuchini yo‘qotdimi, degan savolga Saydullayev: “Boshidan ixtiyoriy edi, majburiy xarakterga ega bo‘lmagan”, deb javob berdi.

Biroq rasmiylar uzoq muddatda bunday ma’lumotlar iqtisodiy tahlil uchun zarurligini ham yashirmadi. Ularning fikricha, P2P operatsiyalar orqali norasmiy iqtisodiyot hajmini kamaytirish mumkin.

Yana bir muhim muammo – cash-in bankomatlar yetishmovchiligi. Rasmiylar bu borada banklarga murojaat qilib, infratuzilmani kengaytirish zarurligini tan oldi. Hozirda 17 990 dan ortiq agent nuqtalari orqali (terminallar vositasida) naqd pul kiritish va yechish xizmatlari ko‘rsatilmoqda.

Yakunda ta’kidlanganidek, yangi tizim – bosqichma-bosqich moslashuvni talab qiladi. Boshqa ayrim mexanizmlar, jumladan uy-joy xaridida keshbek tizimi ham ishlab chiqilmoqda.