Dunyoda nechta AES bor va ularning birinchisi qayerda qurilgan? Barchasi atom elektr stansiyalari haqida

Bugun dunyoda 32 ta davlatda atom elektr stansiyalari bor va ularda 440 ta reaktor ishlab turibdi. Yaqin yillarda AESga ega davlatlar ro‘yxati kengayadi va ular safiga O‘zbekiston hamda Qozog‘istonning qo‘shilish ehtimoli yuqori.

20-asrning ikkinchi yarmida insoniyat atom elektr stansiyalaridan foydalanib elektr energiya olishga o‘tdi.

Orada bir muddat yangi AESlar qurilishi sekinlashdi. Biroq 21-asrga o‘tib dunyoning rivojlanayotgan davlatlari yangi AESlar qurishni boshladi.

2024 yil ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 9-10 foizi AESlar hissasiga to‘g‘ri keladi.

MAGATE ma’lumotlari esa biroz boshqacha, tashkilotga ko‘ra, dunyo bo‘ylab elekt energiyaning 15-17 foizi AESlarda ishlab chiqarilmoqda.

Quyida AESlar qurilishi tarixi, ulardan eng ko‘p foydalanayotgan davlatlar, eng yirik AESlar haqida ma’lumotlarni keltirib o‘tamiz.

Birinchi AES qurilishi tarixi

Ikkinchi jahon urushi tugashi arafasida insoniyat uranni boyitib, undan atom bomba tayyorlaydi. So‘ng boyitilgan urandan elektr energiya olish uchun harakatlar boshlanadi.

O‘sha paytda AQSh va SSSR turli sohalarda, jumladan, fan va texnika bo‘yicha musobaqalashardi. Boyitilgan urandan energiya olish loyihasida ham shunday raqobat kechadi.

Bu poygada dunyodagi birinchi AESni qurgan sovetlar yutib chiqadi. U Kaluga viloyatida qurilgan “Obninsk” AES edi.

1950 yilda sovet hukumatining mamlakatda birinchi AESni qurish haqidagi qarori e’lon qilinadi. Oradan bir yil o‘tgach, uni Kaluga viloyatida qurish haqidagi ikkinchi qaror qabul qilinadi.

Birinchi AES qurilishiga NKVDning xo‘jalik ishlariga mas’ul bo‘lgan Pyotr Zaxarov mas’ul etib tayinlanadi. O‘sha paytlarda u shartli ravishda “Obekt B” deb nomlangan yadro fizikasi va energetikasi tadqiqot institutiga ham rahbarlik qilardi.

1952 yilda Kaluga viloyatidagi Pyatkino qishlog‘i o‘rnida AES qurilishi boshlanadi. 1954 yilda fizika-energetika instituti birinchi sinov reaktorini ishlab tayyorlaydi. Ungacha AESning birinchi navbati ham bitib qoladi.

Loyihaga ko‘ra, AES ham issiqlik elektr stansiyalari (IES) kabi ishlashi, bunda suvni oddiy yoqilg‘i emas, boyitilgan urandan chiqadigan issiqlik bug‘ga aylantirib berishi lozim edi.

1954 yil 26 iyun kuni “Obninsk” AES sinov tariqasida ishga tushiriladi. Hodisani SSSRda ko‘zga ko‘ringan fiziklar akademik Igor Kurchatov va Aleksandrov kuzatib turishadi. Oradan bir kun o‘tgach, AES SSSR energetika tizimiga ulanadi.

“Obninsk” AES bitta blokdan iborat qilib qurilgan va unga 5 megavatt elektr energiyasi ishlab chiqaradigan reaktor o‘rnatilgandi. O‘shanda bu AESni 30 yil ishlatish rejalashtiriladi.

2002 yilda 48 yil davomida avariya bo‘lmasdan ishlab kelgan “Obninsk” AES to‘xtatiladi. Bunga uning uskunalari eskirib ketgani sabab bo‘ladi.

2009 yilda Rossiyaning o‘sha paytdagi prezidenti Dmitriy Medvedev qarori bilan “Obninsk” AES atom energetikasi muzeyiga aylantiriladi.

“Obninsk” AES muvaffaqiyatli ishlay boshlagach, sovetlar 1954 yilda Tomsk viloyatida yana bir AES qurilishini boshlaydi. “Sibir” AES deb nomlangan bu obekt 1958 yilda ishga tushiriladi. “Sibir” AES ham 2008 yilda faoliyatini to‘xtatgan.

SSSRdagi Novovoronej AES deb nomlangan uchinchi obekt qurilishi 1958 yilda boshlangan va u 1964 yilda ishga tushirilgan.

AQShda birinchi AES qurilishi 1954 yilda boshlanadi va 1958 yilda ishga tushiriladi. “Shppingport” AES deb nomlangan bu obekt dunyodagi birinchi tijoriy AES edi.

Yana bir atom energetikasida aktiv bo‘lgan Fransiya va Britaniyada birinchi AESlar 1956 yilda ishga tushirilgan.

Kimda qancha AES bor?

AQSh

Dunyoda AESlar soni bo‘yicha AQSh birinchi o‘rinda turadi. Bu davlatda 54 ta AESda qariyb 100 ta reaktor ishlab turibdi.

AQShdagi AESlarda bir yilda 80-100 gegavatt atrofida elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Hozirgi paytda Amerikada yana beshta reaktor qurilishi davom ettirilmoqda.

Xitoy

“Chin yurti” etom energetikasi “poyga”siga 1980 yillarda qo‘shiladi. Bu mamlakatda birinchi AES 1991 yilda ishga tushiriladi.

Xitoy 21-asrda juda ko‘p AES qurdi va natijada ularning soni bo‘yicha ro‘yxatda ikkinchi o‘ringa ko‘tarilib oldi.

Hozirgi paytda “Chin yurti”da 18 ta AES bor va ularda qariyb 60 ta reaktor o‘rnatilgan. Shuningdek, bu davlatda yana 10 ta AES, 28 ta reaktor qurilishi davom etmoqda.

Fransiya

Fransiyada birinchi kichik AES qurilishi 1952 yilda boshlangan va u 1956 yilda ishga tushirilgan. “Markul” AES deb nomlangan bu obekt sinov tariqasida qurilgan bo‘lib, u bor-yo‘g‘i 2 megavatt elektr energiyasi ishlab chiqarardi.

Fransiyadagi birinchi rostmana AES qurilishi 1957 yilda boshlanadi va u 1963 yilda foydalanishga topshiriladi. Fransiya undan keyin ham ko‘plab AESlarni qurib bitkazadi.

Bugungi kunda bu davlatda 18 ta AES bo‘lib, ularda oltmishga yaqin reaktor ishlamoqda. Hozirda yana bitta reaktor qurilmoqda.

Rossiya

Dunyodagi birinchi AES Rossiya hududida qurilgan va 1954 yilda ishga tushirilgan. Keyinchalik SSSR tarqab ketguniga qadar Rossiyada ko‘plab AESlar tiklandi.

Shuningdek, Rossiyaga tegishli “Rosatom” dunyoning bir qator davlatlarida AES qurmoqda. Rossiyada 11 ta AES bor va ularda 37 ta reaktor ishlamoqda. Hozirda Rossiyada yana 10 ta reaktor qurilish jarayonida.

Yaponiya

Yaponiya yirik iqtisodiyotga ega bo‘lsa-da, bu davlatda qazilma boyliklar juda kam. Energoresurslar esa umuman yo‘q. Shu sababli yaponlar o‘tgan asrning 60-70-yillarida AES qurishga zo‘r berishadi.

Yaponiyada birinchi AES qurilishi 1961 yilda boshlangan va 1965 yilda u ishga tushirilgan. Hozirda 15 ta AES bor. Ularning bir qismi “Fukusima” AESda sodir bo‘lgan avariyadan so‘ng to‘xtatib qo‘yilgan.

Qolgan AESlardagi 30 dan oshiq reaktor elektr energiyasi ishlab chiqarmoqda. Hozirgi paytda Yaponiyada yana ikkita reaktor qurilmoqda.

Janubiy Koreya

Janubiy Koreya ham xuddi Yaponiya kabi iqtisodiy rivojlangan bo‘lsa-da, bu davlatda ham energiya resurslari va boshqa qazilma boyliklar yo‘q. Shu sababli koreyslar ham energetika muammosini AESlar qurish orqali hal qilgan.

Janubiy Koreyadagi birinchi AES 1977 yilda ishga tushirilgan. Kori AES deb nomlangan bu obektda jami to‘rtta reaktor o‘rnatilgan.

Janubiy Koreyada to‘rtta yirik AES bo‘lib, ularga jami 6 ta reaktor o‘rnatilgan. Hozirgi paytda bu davlatda yana 5 ta reaktor qurilishi davom ettirilmoqda.

Hindiston

So‘nggi yillarda atom energetikasi bo‘yicha birmuncha muvaffaqiyatga erishgan davlatlarning biri Hindiston hisoblanadi.

Bu davlatda birinchi AES 1962 yilda qurila boshlangan. Tarapur AES deb nomlangan bu obekt 1969 yilda ishga tushirilgan.

Ma’lumotlarga ko‘ra, hozirda Hindistonda sakkizta AES bor va ularda 23 ta reaktor ishlab turibdi. Yana oltita reaktor qurilish jarayonida.

Kanada

Kanada hudud kattaligi jihatdan dunyoda Rossiyadan keyin ikkinchi o‘rinda tursa ham, bu davlat aholisi juda kam – 40 mln atrofida.

Shunday bo‘lsa ham, Kanada bir qancha AESlarni qurgan va ular elektr energiyasi ishlab chiqarmoqda. Bu davlatdagi birinchi AES 1958 yilda qurila boshlagan va u 1962 yilda ishga tushirilgan.

Hozirgi paytda Kanadada 7 ta AES bor va ularda 19 ta reaktor elektr energiyasi ishlab chiqarmoqda. Bu davlat dunyoda AESlar ishlab chiqarayotgan energiya bo‘yicha 7-o‘rinni egallaydi.

Ukraina

Ukrainadagi barcha AESlar sovet davrida qurilgan. Jumladan, bu davlatdagi birinchi – “Rovensk” AES qurilishi 1973 yilda boshlangan va u 1980 yilda ishga tushirilgan.

Ukrainada jami beshta AES quriladi. 1986 yilda Kiyev yaqinidagi “Chernobil” AESda halokat sodir bo‘ladi va u ishdan chiqadi.

2022 yil 24 fevral kuni Rossiya Ukrainaga bostirib kirgach, “Zaparojye” AESni egallab oldi. Hozirgi kunda Ukrainada uchta AES bor va ularda 12 ta reaktor ishlab turibdi. Yana ikkita reaktor qurilish jarayonida.

Britaniya

Britaniyadagi birinchi AES qurilishi 1953 yilda boshlangan va u 1956 yilda ishga tushirilgan.

Bu davlatda to‘rtta AES bo‘lib, ularda to‘qqizta reaktor ishlab turibdi. Hozirgi paytda Britaniyada yangi reaktorlar qurilmayapti.

Yuqoridagi davlatlardan tashqari Ispaniyada 7 ta, Shvetsiya, Chexiya, Pokistonda 6 tadan, Slovakiya, Finlandiya, Belgiyada 5 tadan, BAA, Shveytsariya, Vengriya – 4 tadan, Argentinada 3 ta, Braziliya, Bolgariya, Belarus, Meksika, Tayvan, Ruminiya, JARda 2 tadan, Eron, Sloveniya, Niderlandiya va Armanistonda 1 tadan AES.

Hozirgi paytda Turkiya, Bangladesh, Misr, Qozog‘iston va O‘zbekiston kabi davlatlarda birinchi AESlar qurilmoqda. Ularning qurilish jarayoni turli bosqichlarda. Masalan, Qozog‘iston va O‘zbekistonda dastlabki bosqichdagi ishlar boshlangan bo‘lsa, Turkiya, Bangladesh va Misrda dastlabki rayektorlar bitish arafasida.

AESlarda eng ko‘p elektr energiya ishlab chiqarish bo‘yicha AQSh, Xitoy, Fransiya va Rossiya yetakchi o‘rinlarni egallaydi.

Keyingi o‘rinlarda Janubiy Koreya, Kanada, Yaponiya, Hindiston, Ispaniya, Shvetsiya va Britaniya joylashgan. Shuningdek, so‘nggi yillarda BAA, Finlandiya, Belgiya va Chexiya o‘z hissasini biroz oshirdi.

Aksincha, yaqin yillargacha atom energetikasida aktiv bo‘lgan Ukraina 2022 yilda Rossiya bu davlatga bostirib kirganidan so‘ng o‘zining AESlarini tuzuk-quruq ishlata olmayapti.

Avvallari Ukraina AESlarda yiliga o‘rtacha 70-80 mlrd kVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqarardi. Hozir bu ko‘rsatkich ancha pasayib ketgan va aniq ma’lumotlar yo‘q. Shunday bo‘lsa ham Ukraina umumiy ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 50-55 foizini AESlardan olmoqda.

Yana bir ma’lumot, bir paytlar atom energetikasi bo‘yicha yuqori o‘rinlarda turgan Germaniya 2023 yilda AESlar faoliyatini butunlay to‘xtatdi.

Eng yirik AESlar (top-10)

1. Kasivadzaki-Kariva, Yaponiya – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 8 200 megavatt

(2007 yilda Yaponiyada sodir bo‘lgan kuchli zilziladan so‘ng vaqtincha to‘xtatib qo‘yilgan)

2. Bryus AES, Kanada – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 6 200 megavatt

3. Zaparojye AES, Ukraina – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 6 000 megavatt

2022 yil fevralda Rossiya Ukrainaga bostirib kirgach ruslar bu AESni ham egallab olishadi. Hozirda uning ikkita reaktori to‘xtatilgan.

4. “Xanul” AES, Janubiy Koreya – yillik quvvati 5 900 megavatt

5. “Gravlin” AES, Fransiya – yillik quvvati 5 460 megavatt

6. “Palyuel” AES, Fransiya – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 5 300 megavatt

7. “Oxi” AES, Yaponiya – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 4 494 megavatt

8. Palo-Verde, AQSh – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 4 174 megavatt

9. “Balakov” AES, Rossiya – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 4 000 megavatt

10. “Xamaoka” AES, Yaponiya – yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 3 617 megavatt

Shuningdek, Janubiy Koreyadagi “Kori” AES (yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 7 850 MVt) va “Xanbit” AES (yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 5 875 MVt) dunyodagi yirik AESlar sirasiga kiradi.