Lixachyov aytgan trillionlar va budjet gardanidagi futbol - hafta dayjesti
|15:00 / 29.03.202612 61516 min
Jizzaxda AESga birinchi beton quyildi: Rossiya tomoni 25 mlrd dollarlik buyurtmalar haqida gapiryapti. Futbolga oid yangi qaror: endi klublar budjetdan ham pul oladi, futbolchilar esa soliqdan ozod bo‘ldi. Shaxsga doir ma’lumotlar qonuni o‘zgardi: O‘zbekiston Apple Pay va Google Pay uchun eshiklarini ochyapti. Ortda qolayotgan haftaning shu va boshqa asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.
AES loyihasida yangi bosqich
Jizzaxda atom elektr stansiyasi qurilishining beton quyish bosqichiga o‘tildi. 24 mart kuni Forish tumanidagi qurilish maydonida kam quvvatli stansiya energobloki uchun tantanali tarzda birinchi beton quyildi. “Bugun O‘zbekiston kelajagi uchun yana bir muhim kun: zamonaviy atom energiyasini yaratish bo‘yicha milliy dasturni amalga oshirishda hal qiluvchi qadamni qo‘ydik”, – dedi “O‘zatom” rahbari Azim Ahmadxo‘jayev.
Shu kuni Toshkentda o‘tgan tadbirda “O‘zatom” va “Rosatom” mazkur loyiha bo‘yicha yana ikkita kelishuv tuzdi. Ulardan biriga asosan, stansiyaning yangilangan noyob konfiguratsiyasi tasdiqlandi. Unga ko‘ra, integratsiyalashgan AES majmuasi – har biri 55 MW quvvatga ega ikkita kam quvvatli, va har biri 1 GWʼlik ikkita an’anaviy energoblokdan iborat bo‘ladi.
Shu tariqa, O‘zbekiston – ham kichik, ham katta AESlarni bitta maydonda joylashtirgan dunyodagi birinchi davlatga aylanadi. Qolaversa, muzyorar kemalarga mo‘ljallangan yadroviy texnologiyaning quruqlik uchun modifikatsiyasi – RITM-200N reaktori ham birinchi bo‘lib aynan O‘zbekistonda amaliyotga joriy etilishi mumkin.
Aslida Rossiya bu yangi reaktorni o‘zining eng shimoliy va eng sovuq hududlaridan biri Yakutiyada, 2028 yilda ishga tushirmoqchi edi. Lekin keyinroq, bu muddat 2030 yilga uzaytirilgan. Jizzaxdagi AESning ilk energoblokini esa undan avvalroq – 2029 yilda foydalanishga topshirish reja qilingan.
Forish tumanidagi AES maydonida birinchi beton quyilmoqda. / Foto: “O‘zatom” matbuot xizmati
Mavzuga oid
Loyihaning yakuniy iqtisodiy parametrlari hanuzgacha ochiqlanmagan. 110 MW – bu taxminan bitta tuman aholisini tok bilan ta’minlashga yetadi. O‘tgan yili “O‘zatom” bu quvvatdagi kichik AESning narxi 1 mlrd dollarga bormasligini ma’lum qilgandi. Lekin kuni kecha “Rosatom” rahbari Toshkentda jurnalistlarga aytgan raqam hayratlanarli: uning so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekistonda kichik AES qurilishi – Rossiya kompaniyalariga 2 trillion rublgacha buyurtmalar olib keladi.
Ma’lumot uchun, 2 trillion rubl – bu hozirgi kursda 24,7 milliard dollar demakdir. Qanday qilib O‘zbekistonda bor-yo‘g‘i 110 MW quvvatli bitta stansiyaning qurilishi Rossiya kompaniyalarini 24 milliard dollardan ortiq buyurtmalar bilan ta’minlashi mumkin? Agar shunday bo‘lsa, bo‘lajak AESda ishlab chiqariladigan 1 kWh elektr energiyasining tannarxi qancha bo‘ladi? Shu kabi savollar hozircha ochiq qolmoqda.
Futbol klublari – bevosita davlat budjeti qaramog‘ida
O‘zbekistonda futbol klublari to‘g‘ridan to‘g‘ri davlat budjetidan ham pul oladigan bo‘ldi. 27 mart kuni imzolangan qaror bilan, Superliga klublarining har biriga davlat budjetidan 2026 yilda 35 mlrd so‘mdan, 2027 yilda 30 mlrd so‘mdan, 2028 yilda esa 25 mlrd so‘mdan mablag‘ ajratiladi. Joriy yilda 16 ta klubga ajratilayotgan jami mablag‘ 560 mlrd so‘m bo‘lib, bu – 45 mln dollardan ortiqroq summa demakdir.
Bundan tashqari, 2026 yil 1 apreldan boshlab Superliga va Pro liga klublarining futbolchilari 3 yil muddatga jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘idan ozod etiladi. Ular uchun ijtimoiy soliq stavkasi 1 foiz etib belgilanadi. Bu imtiyozlar nafaqat futbolchilar, balki Olimpiya va Paralimpiya o‘yinlariga tayyorgarlik doirasida milliy terma jamoalarga jalb etiladigan barcha trenerlarga ham tegishli.
Amaldagi chempion “Neftchi” joriy mavsumning 4-turidan keyin ham peshqadamlik qilmoqda. / Foto: Klub matbuot xizmati
Shuningdek, futbol klublari va turli sport federatsiyalariga homiylik qilgan tadbirkorlarga ham soliq imtiyozi belgilab qo‘yildi. Bunday tadbirkorlar davlat telekanallarining sportga doir efirlari vaqtida yarim narxida reklama joylashtirish huquqini ham qo‘lga kiritdi. Klub xarajatlarining kamida 20 foizini zimmasiga olgan tadbirkorlar klubni ishonchli boshqaruvga olishi mumkin. Agar tadbirkor klubni birato‘la sotib olmoqchi bo‘lsa, davlat unga imtiyozli kredit berishini ham e’lon qildi.
Qaror bilan, yil oxirigacha futbol klublarining bozor narxini aniqlash va ulardagi davlat ulushini xususiylashtirish topshirig‘i berildi. Lekin “falon sanagacha bittayam klubda davlat ulushi qolmasin” degan mazmundagi vazifa belgilanmagan.
Bu yangiliklar orasidan budjetga oid qismi tarmoqlarda eng ko‘p muhokamalarni keltirib chiqardi. Shu paytgacha futbolchilarning maoshi o‘qituvchilarning maoshi bilan taqqoslanishi tez-tez uchrab turardi, endi bu taqqos yoniga yana bir savol qo‘shildi: nega 3 mln so‘m oylik oladigan o‘qituvchi 12 foiz daromad solig‘i to‘laydi-yu, nega 30 mln so‘m oylik oladigan futbolchidan bir tiyin ham soliq ushlab qolinmaydi?
1 apreldan nimalar o‘zgaradi?
1 apreldan boshlab futbolchilar soliq to‘lamasligidan tashqari, yana qator yangiliklar kuchga kiradi. Bu sanaga sanoqli kunlar qolgan ekan, o‘zgarishlarning ayrimlarini qisqacha sanab o‘tamiz.
Avvalo, keyingi oydan boshlab yoqilg‘i, alkogol va tamaki mahsulotlari; kommunal va davlat xizmatlari; ko‘chmas mulk va “10 yoshga to‘lmagan” avtomobillar oldi-sotdisi faqat naqdsiz shaklda amalga oshiriladi. Narxi 25 mln so‘mdan oshiq har qanday tovar va xizmatni ham faqat naqdsiz to‘lov evaziga xarid qilish mumkin bo‘ladi. Soliq qo‘mitasi bu cheklovlarni amalga kiritish uchun kassa apparatlarga oid texnik o‘zgarishlar tayyorlab qo‘yilganini ma’lum qildi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi esa, naqdsiz savdo talabi yiliga 100 trillion so‘mgacha mablag‘ni bank tizimiga olib kirishini kutmoqda.
1 apreldan e’tiboran davlat shifoxonalari 5 kunlik ish tartibiga o‘tadi, dam olish kunlarida navbatchilik yo‘lga qo‘yiladi. Haydovchilar uchun esa qoidabuzarlikdan tiyilishga majburlovchi yangi qoida ishga tushishi kerak: radarlar qayd etgan huquqbuzarliklar uchun ham endi jarima ballari yoziladi. E’tiborlisi, 1 aprelga sanoqli kunlar qolgan bo‘lsa ham, mas’ullar bu tartib ishga tushishi uchun kerakli elektron tizim tayyorligi haqida hali ham e’lon qilmadi. Bu tizimda mulkdor o‘z mashinasini boshqa odamga topshirganini ko‘rsatishi, u esa qabul qilib olganini tasdiqlashi kerak – avtomobil radarga tushgan payti, jarima balli kimning hisobiga yozilishi shunga qarab aniqlanadi.
Keyingi oyning birinchi sanasidan ro‘y beradigan yana bir o‘zgarish Toshkent viloyati aholisiga taalluqli. Viloyat deputatlarining 24 mart kungi qarori bilan, chiqindi tariflari oshadigan bo‘ldi. Tarif yuridik shaxslar uchun 12 foizga, jismoniy shaxslar uchun esa inflatsiyadan ancha ko‘proqqa – 38,6 foizga ko‘tariladi. Aniqroq aytsak, hozirgacha chiqindini olib ketish xizmati uchun kishi boshiga oyiga 7840 so‘mdan to‘lab kelingan bo‘lsa, endi bu narx 10 864 so‘mga yetadi.
Qonundagi o‘sha shov-shuvli modda o‘zgardi
2021 yil 3 noyabr kuni O‘zbekistonda ro‘y bergan ijtimoiy tarmoqlar “blekauti” yodingizdami? Telegram, YouTube, Instagram va Facebook kabi eng ommabop tarmoqlar bloklanib, bir necha soatdan keyin ochib yuborilgandi. O‘shanda qator mas’ullar jazolangan bo‘lsa ham, ular qilgan ish qonuniy edi. Ana o‘sha g‘alati qonun, aniqrog‘i qonundagi modda shu hafta vanihoyat o‘zgartirildi.
Gap – “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunning 27-1-moddasi haqida ketyapti. 2021 yilda paydo bo‘lgan bu moddada shaxsga doir ma’lumotlarni O‘zbekiston hududida saqlash talabi qo‘yilgan edi. 26 mart kuni imzolanib, 27 martdan kuchga kirgan qonun bilan, ana o‘sha modda o‘zgartirilib, shaxsga doir ayrim ma’lumotlarni O‘zbekistondan tashqarida ham saqlashga ruxsat berildi.
Moddaning yangi tahririga ko‘ra, shaxslarning biometrik va genetik xususiyatga ega bo‘lmagan ma’lumotlarini ayrim shartlar asosida, xorijdagi ba’zi davlatlar hududida saqlash mumkin. Qaysi davlatlar ekanini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi: hukumat buning uchun u yoki bu davlat shaxsga doir ma’lumotlarni O‘zbekiston bilan bir xil himoya qilishini tasdiqlashi kerak.
Qonundagi bu o‘zgarish – PayPal, Google Pay va Apple Pay kabi to‘lov vositalarining O‘zbekistonga kirishiga yo‘l ochishi kutilyapti. Qolaversa, bir qator sohalardagi yirik kompaniyalar o‘z mijozlariga oid ma’lumotlarni saqlashda bulutli texnologiyalardan foydalanishi mumkin bo‘ladi.
“Toza havo” milliy dasturi: issiqxonalar ko‘chiriladi, qurilishga talablar kuchayadi
Toshkentda ekologik vaziyatni yaxshilashga mas’ul Maxsus komissiya faoliyatini davom ettiryapti. Dushanba kuni Ekologiya qo‘mitasi raisi, komissiya rahbari Aziz Abduhakimov prezident huzurida taqdimot qildi. Unda aytilishicha, 1 oktyabrdan boshlab Toshkent shahri va uning atrofida yangi issiqxona tashkil etishga cheklov qo‘yiladi. Mas’ullarga ko‘ra, tabiiy va iqtisodiy omillar sabab 1 tonna issiqxona mahsulotini yetishtirish xarajati Toshkent viloyatida 12 mln so‘mga, Surxondaryoda esa 5 mln so‘mga tushadi.
Shu tufayli Toshkent atrofidagi issiqxonalar bosqichma-bosqich janubiy viloyatlarga ko‘chirilishi mumkin. Ko‘chirilayotgan xo‘jaliklarga infratuzilma, kredit va logistika bo‘yicha imtiyozlar beriladi. 2026 yilgi davlat dasturida ko‘rsatilgan raqamga qaraganda, Toshkent shahri va unga tutash hududlarda 6517 ta issiqxona xo‘jaligi bor – dasturda ularga filtrlar o‘rnatish yoki boshqa hududlarga ko‘chirish ko‘zda tutilgan.
2028 yilga qadar barcha hududlarda botanika va dendrologiya bog‘larini tashkil etish ham reja qilinyapti. Bu bog‘lardan har biri kamida 100 gektar maydonni egallaydi. Toshkentda tashkil etiladigan Milliy dendrologiya bog‘i 108 gektar maydonda joylashib, dam olish zonasi va sakura bog‘ini o‘z ichiga oladi.
Yig‘ilishdan keyin Maxsus komissiya bayonot bilan chiqib, energetika va sanoat obektlari faoliyatiga nisbatan kuchaytirilgan ekologik talablar amal qilayotgani, endi navbat qurilish sohasiga kelganini ma’lum qildi. Yangi quriladigan yirik obektlarni loyihalashtirishda ko‘kalamzorlashtirish darajasini oshirish, qurilish materiallarini yopiq sharoitda saqlash va boshqa talablar kiritilmoqda, deyiladi bayonotda.
Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?
Davlat rahbarlari Buxorodagi Bahouddin Naqshband va Somoniylar maqbarasini ziyorat qildi, Ark qo‘rg‘oni, Poi Kalon va Labi Hovuz majmualarida bo‘ldi.
Tojikiston prezidenti Imomali Rahmon davlat tashrifi bilan O‘zbekistonga keldi. Toshkentda Oliy davlatlararo kengashning birinchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Prezidentlar strategik sheriklik va ittifoqchilik munosabatlarini kengaytirishini e’lon qildi; ikki o‘rtada 15 ta idoraviy hujjat imzolandi. Shuningdek, ikki mamlakat hamkorligidagi 10 ta qo‘shma loyiha ishga tushirildi; Tojikiston elchixonasining yangi binosi ochildi. Tashrifning ikkinchi kunida Shavkat Mirziyoyev va Imomali Rahmon Buxorodagi tarixiy majmualarni ziyorat qildi.
Prezident islomiy banklar to‘g‘risidagi qonunni imzoladi. Qonun bilan, 2 ta kodeks va 7 ta qonunga o‘zgartirishlar kiritilib, islomiy bank faoliyatini tashkil etishning huquqiy asoslari yaratildi. Xususan, islomiy moliya operatsiyalariga soliq solishning o‘ziga xos xususiyatlari ham belgilangan. Qonun 3 oydan keyin kuchga kiradi. Joriy yilda kamida bitta tijorat bankida islomiy “darcha” faoliyatini yo‘lga qo‘yish, 2026-2030 yillarda esa to‘liq islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi ikkita bank tashkil etish reja qilingan.
Bankdan 500 dollargacha naqd valuta olish uchun pasport kerak bo‘lmasligi mumkin. Markaziy bank shu haqdagi hujjat loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qo‘ydi. Agar loyiha tasdiqlansa, mijozlar 500 dollar yoki undan kamroq qiymatdagi xorijiy valutani xarid qilish uchun bankka borganda, o‘zi bilan shaxsini tasdiqlovchi hujjatni olib bormasa ham bo‘laveradi. Hozir bu chegara 100 dollarga teng. Hafta davomida, shuningdek, san’atkorlarni soliqqa tortishning yangi tartibi loyihasi ham muhokamaga qo‘yildi. Unda 1 oktyabrdan boshlab san’atkorlardan har bitta to‘y uchun alohida soliq undirish ko‘zda tutilgan.
O‘zbekistonda go‘sht yana qimmatlasha boshladi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, oxirgi ikki haftada Eski Juva dehqon bozorida mol go‘shti 10 foizgacha qimmatlashib, ulgurji maksimal narx 110 ming so‘mga yetgan. Bu qimmatlashish – Pokiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi urush sabab Pokistondan O‘zbekistonga go‘sht olib kirishdagi muammolar fonida ro‘y bermoqda. Bundan tashqari, Rossiyaning qator hududlarida qoramollar orasida xavfli infeksiya tarqalgani ham vaziyatga ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Ota-onalar bolasining mashina haydab yurishiga yo‘l qo‘yib berayotgan holatlar davom etmoqda. Shunday voqealardan yana biri Samarqandda fojiali yakunlanishiga bir baxya qoldi. Urgut tumanida 11-sinf o‘quvchisi guvohnomasi bo‘lmay turib rulga o‘tirgan, bu ham yetmagandek tezlikni oshirgan, oxir-oqibat yo‘lidan chiqqan 5 yashar qizchani urib yuborgan. Shundan keyin yigit voqea joyidan qochib ketgan; do‘kondan qaytayotgan qizaloq shifoxonaga yotqizilgan. Toshkentda ro‘y bergan boshqa bir voqeada esa, haydovchi ehtiyotsizlikdan emas, qasddan odam urib ketdi: 27 yoshli erkak sobiq xotini va uning yonidagi shaxslar bilan janjallashib qolgach, ularning ustiga mashina haydab, jarohat yetkazgan. Bunday qilmish uchun huquqbuzar darhol qamoqqa olinmagani e’tiborga molik.
Muallif – Komron Chegaboyev
Boshlovchi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Shohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova
