Nega markaziy banklar rekord sur’atlarda oltin sotib olmoqda?

Oxirgi yillarda oltin bilan nimalar bo‘ldi?

The New York Times ma’lumot berishicha, 2022 yilda Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin AQSh va Yevroittifoq davlatlari Rossiya Bankining asosan dollar va yevroda joylashtirilgan qariyb 300 milliard dollarlik zaxiralarini muzlatib qo‘ygan. WGC ma’lumotlariga ko‘ra, buning ortidan 2022–2024 yillarda markaziy banklar o‘z zaxiralariga har yili 1000 tonnadan ortiq oltin qo‘shib borgan.

2026 yil yanvarida oltinning bir unsiyasi 5405 dollargacha ko‘tarilib, tarixiy maksimumga yetdi, birinchi chorak bo‘yicha o‘rtacha narx esa 4873 dollarni tashkil etdi - bu rekord darajadagi choraklik ko‘rsatkich hisoblandi. May oyi boshlariga kelib narxlar bir unsiya uchun 4500 dollar atrofida bo‘ldi.

Gold Demand Trends Q1 2026 hisobotiga ko‘ra, jahonda oltinga bo‘lgan umumiy talab (birjadan tashqari bozorni ham hisobga olganda) o‘tgan yilga nisbatan 2% ga oshib, 1231 tonnani tashkil etdi. Pul ifodasida esa umumiy talab 193 milliard dollarga yetdi.

Nega markaziy banklar oltin ulushini oshirmoqda

Rossiya valuta zaxiralarining bir qismi muzlatib qo‘yilishi markaziy banklarning xorijda joylashtirilgan valuta aktivlari sanksiyalar orqali bloklanishi mumkinligini ko‘rsatdi. WGC tahlillari va The New York Times nashri materiallarida oltin boshqa bir davlat yoki bankning majburiyati hisoblanmaydigan aktiv deb ta’riflanadi, shuning uchun u bunday xatarlarga kamroq duchor bo‘ladi.

2010 yildan boshlab markaziy banklar umumiy hisobda oltinning netto-xaridorlariga aylanib, uning zaxiralardagi ulushini oshirib borishdi, 2022 yildan keyin esa bu jarayon yanada tezlashdi. WGC ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilda Yaqin Sharqdagi urush qo‘shimcha omil sifatida ta’sir qildi: 28 fevralda AQSh va Isroilning Eronga zarbalari ortidan oltin narxi tarixiy maksimumlarni yangiladi.

NYT sanab o‘tgan markaziy banklar motivlari orasida quyidagilar bor:

• zaxiralarni inflatsiyadan saqlash;
• inqiroz vaqtida zaxiraning bir qismini tezda sotish imkoniyati;
• aktivlarning sanksiyalar sababli bloklanish xatarini pasaytirish.

Polsha, Chexiya va Turkiyaning oltinga nisbatan yondashuvi nimasi bilan farq qiladi

Polsha Milliy banki so‘nggi yillarda oltin zaxirasini sezilarli darajada oshirdi: 2026 yil martida u 580 tonnani tashkil etdi, 2022 yilda esa 228 tonna edi. Bank maqsad 700 tonna oltin ekanligini e’lon qildi.

Regulyator rahbari Adam Glapinskiy yozma javoblarida zaxiralarni diversifikatsiya qilishning ahamiyatini ta’kidlab, oltinni «global darajada likvid, universal tan olingan va hech kimning majburiyati hisoblanmaydigan aktiv» deb atadi.

Chexiya Milliy banki, boshqaruv a’zosi Yan Kubichek so‘zlariga ko‘ra, uch yil avval oltin zaxirasini 2028 yilgacha 10 tonnadan 100 tonnagacha oshirishga qaror qilgan. 1990-yillarda Chexiya oltinlarini sotib yuborgan va faqat esdalik tangalar uchun minimal miqdorni qoldirgandi, biroq moliyaviy inqiroz va 2022 yilgi voqealardan keyin bu munosabat o‘zgardi.

Turkiya oltindan boshqacha tarzda foydalanadi. Markaziy bank va WGC hisobotlariga ko‘ra, 2026 yil 28 fevraldan keyin Turkiya rasmiy sektori 120 tonnadan ortiq oltinni sotgan yoki lizingga bergan. NYT yozishicha, bu operatsiyalardan maqsad — yuqori inflatsiya va iqtisodiyot bo‘yicha zaif kutilmalar fonida qadri tushayotgan lirani qo‘llab-quvvatlash.

O‘zbekiston chorak davomida dunyoda oltinning ikkinchi yirik xaridoriga aylandi

Gold Demand Trends Q1 2026 markaziy banklar bo‘limi hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston Markaziy banki 2026 yilning birinchi choragida oltin zaxirasini 25 tonnaga oshirgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekiston Polshadan keyin (31 tonna) dunyoda ikkinchi o‘rinni egallagan. Xitoy Xalq banki bu davr ichida zaxirasiga 7 tonna oltin qo‘shgan.

WGC baholashiga ko‘ra, chorak yakuniga kelib O‘zbekiston Markaziy bankining oltin zaxirasi 416 tonnaga yetdi va umumiy zaxiralarning qariyb 87%ini tashkil etdi. Zaxiralar bo‘yicha mahalliy ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatning umumiy xalqaro zaxiralari hajmi 2026 yil aprel oyi boshida 69 milliard dollarga yaqin bo‘lgan.

O‘zbek va xalqaro ommaviy axborot vositalari ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2025 yilda oltinning eng yirik eksportchilari qatoriga kirgan: oltin eksporti 9,9 milliard dollarga yaqin daromad keltirgan. 2026 yil boshida narxlar o‘sishi va zaxiralar tuzilmasining o‘zgarishi fonida statistikada oltin eksporti kamaygani va Markaziy bank balansida metall hajmining oshgani qayd etilmoqda.

O‘zbekiston zaxiralari haqidagi qator maqolalarda shunday sxema mavjudligi aytiladi: Markaziy bank mahalliy ishlab chiqaruvchilardan, birinchi navbatda Navoiy kon-metallurgiya kombinatidan oltinni jahon bozori narxida sotib oladi va hisob-kitob so‘mda amalga oshiriladi.

Markaziy bank raisi Timur Ishmetov chiqishlarida qayd etishicha, oltin narxi ko‘tarilganida ishlab chiqaruvchilarning daromadlari va soliq tushumlari ortadi, regulyator esa metallni sotib olish orqali bir vaqtning o‘zida valuta bozoridagi likvidlikni boshqaradi.

Markaziy banklarning oltin sotib olishi va oltin narxi borasida nimalar kutilmoqda

Gold Demand Trends Q1 2026 sharhiga ko‘ra, WGC 2026 yilda markaziy banklar oltinning netto-xaridorlari bo‘lib qolishini, yillik xarid hajmi esa 2025 yil darajasiga yaqin bo‘lishi (taxminan 700–900 tonna oralig‘ida)ni kutmoqda. Hisobotda geosiyosiy vaziyat va sanksiyalar bilan bog‘liq xatarlar talabni qo‘llab-quvvatlovchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatilgan.

2026 yilning birinchi choragida Central Banking Publications va HSBC tomonidan zaxira menejerlari orasida o‘tkazilgan so‘rov markaziy banklarning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i oltin zaxiralarini oshirishni rejalashtirayotgani, qolganlari esa hozirgi hajmni saqlab qolish niyatida ekanligini ko‘rsatdi. So‘rov ishtirokchilari 2026 yil oxiriga borib oltin narxi bir unsiyasi uchun taxminan 5200–5300 dollar atrofida bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishgan.

O‘zbekiston uchun WGC ma’lumotlari bilan tasdiqlangan faktlar shuni anglatadiki, mamlakat allaqachon markaziy banklar orasida oltinning eng yirik egalari guruhiga kirgan va so‘nggi chorak yakunlari bo‘yicha eng yirik xaridorlar qatorida.