Soxta imzo, haqiqiy qarz va domino effekti: fuqarolik huquqi nimani himoya qilishi kerak?

Kun.uz 9 aprel kuni e’lon qilgan maqolasida juda muhim huquqiy muammoni ko‘tarib chiqdi: tadbirkorlik sub’yektlariga tegishli ko‘chmas mulklar soxta imzolar qo‘yilgan umumiy yig‘ilish qarorlari asosida bank krediti uchun garov ta’minoti sifatida rasmiylashtirilgan, kredit mablag‘lari esa boshqa shaxslar tomonidan o‘zlashtirilgan.

Sud hukmi bilan, uch nafar shaxs firibgarlik va hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyatlarida aybdor deb topilgan, mulk egalari harakatlarida esa jinoyat alomatlari yo‘qligi qayd etilgan. Shunga qaramay, keyingi fuqarolik va iqtisodiy sud jarayonlarida undiruv aynan jinoyatga aloqador bo‘lmagan mulk egalarining garovga qo‘yilgan mulklariga qaratilmoqda.

Bu yerda masala shunchaki “bank ajratgan kreditini qaytarib olishi kerakmi yoki yo‘qmi?” degan savol bilan cheklanmaydi. Albatta, bank zarar ko‘rgan bo‘lsa, qarzdor va jinoyat sodir etgan shaxslardan undirish huquqiga ega. Asosiy savol boshqa: jinoyat orqali vujudga kelgan soxta korporativ iroda, ya’ni ta’sischilar nomidan qalbakilashtirilgan qarorning haqiqiy emasligi – u bilan bog‘liq garov va kredit munosabatlarining ham haqiqiy emasligiga olib keladimi?

Fuqarolik huquqida ushbu holat “domino effekti” prinsipi orqali tushuntiriladi. Domino effekti – bu bir hodisa bir qator o‘xshash yoki bog‘liq hodisalarni keltirib chiqarganda hosil bo‘ladigan kumulyativ zanjirli ta’sirning bir shakli. Ushbu atama dumalab tushayotgan domino toshlariga qiyosan bir qator sohalarda sababiy bog‘liqlikni tushuntirishda qo‘llanadi. Shu jumladan fuqarolik huquqida ham. Agar birinchi huquqiy asos – masalan, mol-mulkni garovga qo‘yish haqidagi ta’sischilar qarori – haqiqiy bo‘lmasa, u asosida qurilgan keyingi huquqiy konstruksiyalar ham mustaqil haqiqiy bo‘la olmasligi lozim. Chunki hech kim o‘zida mavjud bo‘lmagan vakolatni boshqaga bera olmaydi; soxta imzo esa korporativ rozilik emas, balki huquqiy illyuziya hisoblanadi.

O‘zbekiston Fuqarolik kodeksining 114-moddasiga ko‘ra, haqiqiy bo‘lmagan bitim uning haqiqiy emasligi bilan bog‘liq oqibatlardan tashqari boshqa yuridik oqibatlarga olib kelmaydi va u tuzilgan paytidan boshlab haqiqiy emas hisoblanadi. Xuddi shu modda bitim haqiqiy bo‘lmaganida taraflar olgan narsalarini qaytarishi, qaytarish imkoni bo‘lmasa, qiymatini pul bilan to‘lashi lozimligini belgilaydi. Fuqarolik kodeksining 127-moddasi ham haqiqiy emas deb topilgan bitim tuzilgan paytdan boshlab haqiqiy emasligini mustahkamlaydi.

Demak, sud “ta’sischilar qarorini haqiqiy emas” desa-yu, aynan shu qarorga tayangan garov oqibatlarini saqlab qolsa, huquqiy zanjir sun’iy ravishda ikkiga bo‘linadi. Bu esa fuqarolik huquqining ichki mantiqiga zid: haqiqiy bo‘lmagan asosdan haqiqiy garov majburiyati kelib chiqmasligi kerak.

Ma’suliyati cheklangan jamiyatlar faoliyatiga oid qonunchilik ham bu xulosaga qo‘shimcha asos bo‘la oladi. “Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar to‘g‘risida”gi qonunning 44-moddasiga ko‘ra, jamiyat mol-mulkining 25 foizidan ortiq qiymatga ega mol-mulkni tasarruf etish yoki uni bilvosita tasarrufdan chiqarish ehtimoli bilan bog‘liq bitim yirik bitim hisoblanadi. Bunday bitimni tuzish haqidagi qaror jamiyat ishtirokchilarining umumiy yig‘ilishi tomonidan qabul qilinadi. Ushbu talab buzilgan holda tuzilgan yirik bitim jamiyat yoki uning ishtirokchisining da’vosiga binoan sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.

Garov masalasida ham asosiy nuqta mulkdorning haqiqiy irodasidir. Fuqarolik kodeksining 266-moddasiga ko‘ra, ashyoni garovga qo‘yuvchi shaxs ashyoning mulkdori bo‘lishi mumkin. Ammo mulkdorning nomidan harakat qilingan bo‘lsa-da, uning roziligi soxta hujjat bilan “yaratilgan” bo‘lsa, bu haqiqiy rozilik hisoblanmaydi. Bunday holatda garov shartnomasi faqat tashqi rasmiylashtirish belgilariga ega bo‘ladi, lekin ichki huquqiy asosdan – mulkdorning erkin va haqiqiy irodasidan – mahrum bo‘ladi. Natijada, bitim tuzishda erk-iroda bilan uning ifodasi bir-biriga mutanosib bo‘lmaydi. Buning o‘zi bitim haqiqiy bo‘lishi uchun kerak bo‘ladigan shartning buzilishidir.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining “Sud amaliyotida bitimlarni tartibga soluvchi qonunchilik normalarini tatbiq qilishda vujudga keladigan ayrim masalalar to‘g‘risida”gi qarori 12-bandiga ko‘ra, soxta imzo orqali tuzilgan bitimlar FKning 116-moddasiga binoan haqiqiy emas deb topiladi. 116-modda asosida bitimning haqiqiy emasligi o‘z-o‘zidan haqiqiy bo‘lmagan bitim hisoblanadi. Oliy Sud hamda Oliy Xo‘jalik Sudi Plenumlarining yana bir qo‘shma qarorida belgilanishicha, FKda belgilab qo‘yilgan asoslar bo‘yicha o‘z-o‘zidan haqiqiy bo‘lmagan garov shartnomasi bo‘yicha ham manfaatdor tarafning uni haqiqiy emas deb topish haqida talab bildirgan yoki bildirmaganidan qat’i nazar kredit shartnomasidagi majburiyatlar bo‘yicha undiruvni garov narsasiga qaratishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Albatta, kredit shartnomasining o‘zi bilan garov shartnomasini nazariy jihatdan farqlash lozim. Bank va qarzdor o‘rtasidagi kredit majburiyati FKning 259-moddasi ikkinchi qismiga ko‘ra haqiqiy hisoblanaveradi. Biroq, garov shartnomasining o‘zi FK 116- hamda 114-moddalariga ko‘ra haqiqiy emas deb topilishi kerak.

Shuni ham ta’kidlash kerakki, garov shartnomasining alohida bitim ko‘rinishida tuzilmasdan, kredit shartnomasining o‘zida alohida shart sifatida kiritilishi ham uni haqiqiy emas deb topishga to‘sqinlik qila olmaydi. Sababi, FKning 128-moddasiga binoan bitimni qisman haqiqiy emas deb ham topish mumkin. Faqat bu uchun bitimning bir qismini haqiqiy deb hisoblamaslikka – bitimga haqiqiy sanalmagan qism qo‘shilmasa ham u tuzilgan bo‘lar edi, deb taxmin qilish mumkin bo‘lsagina yo‘l qo‘yiladi. Bizning yuolatimizda, kredit shartnomasidagi shart sifatida kiritilgan garovning haqiqiy emasligi bitimning o‘ziga butunligicha ta’sir o‘tkaza olmaydi.

Fikrimizning yuridik asosi yuqorida nomi qayd etilgan Oliy Sud Plenumining qarori 14-bandi to‘rtinchi xatboshisidir. Unga ko‘ra, bitimning bir qismi haqiqiy sanalmasligi uning boshqa qismlarining haqiqiy sanalmasligiga sabab bo‘lmasligi qonunda alohida ko‘rsatilishi mumkin. Bunga FK majburiyatning bajarilishini ta’minlash to‘g‘risidagi (garov, kafillik, kafolat kabi) kelishuvning haqiqiy emasligi majburiyatning (asosiy majburiyat) haqiqiy emasligiga olib kelmasligi to‘g‘risidagi qoidalarini misol qilib keltirish mumkin.

Bu yerda anglashilishi kerak bo‘lgan eng muhim chegara shuki: kredit qarzdorligi jinoyatga aloqador bo‘lmagan mulk egasining mulki hisobidan qoplanmasligi kerak, agar ushbu mulkni garovga qo‘yish haqidagi rozilik soxtalashtirilgan bo‘lsa.

Sud amaliyotida domino effektining ishlamasligi, salbiy oqibatlarni paydo qilishi mumkin: “hujjat soxta bo‘lsa ham, agar u asosida keyingi shartnomalar tuzilgan bo‘lsa, aybsiz mulkdor baribir javobgar bo‘lib qoladi”. Bu esa mulk huquqi daxlsizligi, korporativ iroda, yirik bitimlarni tasdiqlash tartibi va fuqarolik muomalasidagi adolat, insoflilik tamoyillariga jiddiy zarba beradi.

Yuqoridagi normativ asoslarga tayanib bu ishda huquqiy yechim quyidagicha bo‘lishi kerak deb o‘ylaymiz: bankning zararini qoplash talabi jinoyat sodir etgan shaxslarga va real qarzdorlarga nisbatan saqlanishi, biroq soxta imzolar asosida garovga qo‘yilgan mulkka undiruv qaratish rad etilishi lozim. Chunki fuqarolik qonunchiligi – kredit xavfini aybi isbotlanmagan mulkdorga yuklash vositasi emas. U, avvalo, haqiqiy iroda, qonuniy vakolat va mulk huquqi daxlsizligini himoya qilishi kerak.

Agar birinchi domino – soxta qaror – “yiqilgan” bo‘lsa, unga “suyangan” garov ham yiqilishi kerak. Aks holda, huquq jinoyatning oqibatini bartaraf etmaydi, balki uni fuqarolik-huquqiy shaklda davom ettirib qo‘yadi.

B.U.Qoryog‘diyev,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Biznes huquqi va sud himoyasi fakulteti
Tadqiqot markazi katta ilmiy xodimi, PhD