Kun.uz 9 aprel kuni e’lon qilgan maqolasida juda muhim huquqiy muammoni ko‘tarib chiqdi: tadbirkorlik sub’yektlariga tegishli ko‘chmas mulklar soxta imzolar qo‘yilgan umumiy yig‘ilish qarorlari asosida bank krediti uchun garov ta’minoti sifatida rasmiylashtirilgan, kredit mablag‘lari esa boshqa shaxslar tomonidan o‘zlashtirilgan.
Sud hukmi bilan, uch nafar shaxs firibgarlik va hujjatlarni qalbakilashtirish jinoyatlarida aybdor deb topilgan, mulk egalari harakatlarida esa jinoyat alomatlari yo‘qligi qayd etilgan. Shunga qaramay, keyingi fuqarolik va iqtisodiy sud jarayonlarida undiruv aynan jinoyatga aloqador bo‘lmagan mulk egalarining garovga qo‘yilgan mulklariga qaratilmoqda.
Bu yerda masala shunchaki “bank ajratgan kreditini qaytarib olishi kerakmi yoki yo‘qmi?” degan savol bilan cheklanmaydi. Albatta, bank zarar ko‘rgan bo‘lsa, qarzdor va jinoyat sodir etgan shaxslardan undirish huquqiga ega. Asosiy savol boshqa: jinoyat orqali vujudga kelgan soxta korporativ iroda, ya’ni ta’sischilar nomidan qalbakilashtirilgan qarorning haqiqiy emasligi – u bilan bog‘liq garov va kredit munosabatlarining ham haqiqiy emasligiga olib keladimi?
Fuqarolik huquqida ushbu holat “domino effekti” prinsipi orqali tushuntiriladi. Domino effekti – bu bir hodisa bir qator o‘xshash yoki bog‘liq hodisalarni keltirib chiqarganda hosil bo‘ladigan kumulyativ zanjirli ta’sirning bir shakli. Ushbu atama dumalab tushayotgan domino toshlariga qiyosan bir qator sohalarda sababiy bog‘liqlikni tushuntirishda qo‘llanadi. Shu jumladan fuqarolik huquqida ham. Agar birinchi huquqiy asos – masalan, mol-mulkni garovga qo‘yish haqidagi ta’sischilar qarori – haqiqiy bo‘lmasa, u asosida qurilgan keyingi huquqiy konstruksiyalar ham mustaqil haqiqiy bo‘la olmasligi lozim. Chunki hech kim o‘zida mavjud bo‘lmagan vakolatni boshqaga bera olmaydi; soxta imzo esa korporativ rozilik emas, balki huquqiy illyuziya hisoblanadi.
O‘zbekiston Fuqarolik kodeksining 114-moddasiga ko‘ra, haqiqiy bo‘lmagan bitim uning haqiqiy emasligi bilan bog‘liq oqibatlardan tashqari boshqa yuridik oqibatlarga olib kelmaydi va u tuzilgan paytidan boshlab haqiqiy emas hisoblanadi. Xuddi shu modda bitim haqiqiy bo‘lmaganida taraflar olgan narsalarini qaytarishi, qaytarish imkoni bo‘lmasa, qiymatini pul bilan to‘lashi lozimligini belgilaydi. Fuqarolik kodeksining 127-moddasi ham haqiqiy emas deb topilgan bitim tuzilgan paytdan boshlab haqiqiy emasligini mustahkamlaydi.
