Özbekiston agrar sektori: asosiy muammolar, xususiyatlar, islohotlar zaruriyati

1-jadval. 2017 yilda qişloq xöjaligi yerlarining yer egalari tomonidan taqsimlanişi, ming gektar

2018 yilgi ekin maydonlari, boğlar va uzumzorlar uçun ajratilgan yerlarning 85,2 foizini fermer xöjaliklari taşkil etadi (2017 yildagi ma'lumotlar). 2018 yilda qişloq xöjaligi mahsulotlari işlab çiqarişning 70,0 foizi dehqon xöjaliklari hisobiga amalga oşirilib, ekin maydonlari, boğlar va uzumzorlar uçun ajratilgan yerlarning atigi 11,3 foizini taşkil etadi. Vaziyat sovet ötmişini eslatadi, qişloq xöjaligi mahsulotlarining katta qismi katta xöjaliklarda (kollektiv va fermer xöjaliklarida) emas, balki şaxsiy yer maydonlarida işlab çiqarilgan.

2-surat. 2017 yilda dehqon xöjaliklarining uluşi foiz hisobida.

Biroq dehqon xöjaliklarining qişloq xöjalik mahsulotlarining hajmi böyiça ma'lumotlari işonçliligi borasida katta şubha bor, çunki ma'lumotlar sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan olingan. Bu körsatkiçlarning ba'zilari muntazam ravişda soxtalaştirilgan, masalan, sut soğilişi. Bundan taşqari, paxta va ğalla davlat tomonidan fermer xöjaliklaridan arzon narxlarda sotib olişni hisobga oliş kerak (quyida batafsilroq), bu tabiiy ravişda qişloq xöjalik mahsulotlarining umumiy qiymatida ularning uluşiga ta'sir qiladi.

Fermerlar ijaraga olgan yerlardan foydalaniş huquqi juda çeklangan va yaxşi himoyalanmagan:

·       Fermerlar paxta va buğdoy yetiştirilişi uçun ajratilgan yerdan (paxta va ğalla fermer xöjaliklari uçun bu yerning katta qismi) paxta va ğalla sotiş böyiça rejani bajargan yoki bajarmaganliklaridan qat'i nazar boşqa maqsadlar uçun foydalanişlari mumkin emas.

·       Fermerlarning yer uçastkalari osongina olib qöyilişi mumkin. Mahalliy hokimiyat idoralari taşabbusi bilan (rejalaştirilgan maqsadlarni bajarmaganlik, yerdan samarasiz foydalaniş yoki «ixtiyoriy-majburiy tartibda» yerdan foydalaniş huquqidan voz keçiş şaklida), yoki Toşkentdan çiqqan taşabbus tarzda fermer xöjaligining «kengayişi va ajratilişi» oqibatida.

Natijada fermerlar özlarini yerning haqiqiy egalari, deb his qilmaydilar va uning unumdorligini oşirişga uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilişmaydi.

Qişloq xöjaligida davlat buyurtma tizimi

Özbekiston agrar sektorining asosiy xususiyati şundaki, ikki qişloq xöjalik ekinlarini (paxta va buğdoy) işlab çiqariş asosan davlat ehtiyojlari uçun yetiştiriladi.

Sönggi yillarda majburiy ravişda paxta uçun ajratilgan yerlarning bir qismi meva va sabzavot mahsulotlarini işlab çiqariş foydasiga qisqardi. Şu bilan birga, 2017 yilda ekin maydonlari, boğlar va tokzorlar uçun ajratilgan barça yerlarning uçdan ikki qismidan köpini paxta va buğdoy ekinlari taşkil etdi. 2017 yilda paxta va buğdoy ekin yerlari barça ekin uçun ajratilgan yerlarning (meva boğlari va uzumzorlarni hisobga olmaganda) 82,2 foizini taşkil etdi.

3-surat. Ekin maydonlari, boğlar va uzumzorlar uçun ajratilgan qişloq xöjalik yerlarini taqsimlanişi, ming ga va foiz.

Davlat buyurtmasini şakllantiriş va narxlaş tizimining mavjud mexanizmlari fermerlarning köpçiligiga paxta va ğalla yetiştiriş orqali foyda körişni qiyinlaştiradi [4]. Misol uçun, 2005-2013 yillarda davlat xaridlari va buğdoyning içki bozor bahosi örtasidagi farq. (2-jadvalga qarang). Bir neça yillar mobaynida uşbu farq 3 martaga oşgan.

Bundan taşqari, fermerlar uçun majburiy bölgan ekinlar uçun ajratilgan yer uçastkalari mavjud tizimda yerning tuproq xususiyatlari va iqlimi, suv mavjudligi, xodimlar malakasi va boşqalarni hisobga olgan holda işlab çiqariş tuzilmasini optimallaştirişga imkon bermaydi. Köpinça boşqa yerlar paxta va buğdoy uçun ajratilgan yerlardan samaraliroq böladi. Biroq dehqon paxta va buğdoy uçun ajratilgan yerga öxşab işlab çiqariş tuzilmasini optimallaştirişga qodir emas, boşqa maqsadlarda foydalaniş esa taqiqlanadi.

2-jadval. 2005-2015 yillarda davlat xaridlari bahosining va içki bozordagi buğdoy narxlarining dinamikasi (1 tonna uçun ming söm).

Misol uçun, mamlakatdagi iqlim şaroiti tufayli non mahsulotlari uçun möljallangan buğdoyni yetiştiriş qiyin. Davlat bu muammolarni mamlakat va hatto har bir mintaqaning tuproq va iqlim şaroitlariga moslaştirilgan yangi navlarini tanlaşga sarflaş orqali hal qilişga urinmoqda, ammo bu uzoq va köp mablağ sarflanadigan jarayondir. Şu bilan birga, köplab fermer xöjaliklari don ekinlariga nisbatan köproq tabiiy, tarixiy, texnologik va malakali afzalliklarga ega bölgan meva-sabzavot mahsulotlarini işlab çiqarişga ixtisoslaşişi ança foydaliroq bölar edi.

Yana bir misol. Çorvaçilik mahsulotlari majburiy davlat buyurtmalari amaliyotidan zarar köradi: 1992–1997 yillarda çorva mollari sonining sezilarli darajada ösişi bilan bir vaqtda yem-xaşak ekiladigan yerlarning miqdori 3,7 marta kamaydi.

Paxta va buğdoy uçun davlat buyurtmasi amaliyoti natijasida:

·       köplab fermer xöjaliklari açinarli moliyaviy ahvolda;

·       fermerlar yangi axborot va agrotexnologiyalar, şu jumladan, suv tejaşni joriy qiliş uçun rağbatlantiruvçi va moliyaviy resurslarga ega emas;

·       fermerlarning tuproq unumdorligini saqlab qoliş va yaxşilaş uçun rağbatlantiruvçi va moliyaviy resurslari yöq (bu mulk huquqlarining zaif muhofazasi bilan ham boğliq);

·       qişloq xöjaligi işlab çiqarişining umumiy salohiyati potensialdan past (mavjud tizim qiyosiy ustunliklarni hisobga olgan holda işlab çiqariş tarkibini optimallaştirişga imkon bermaydi).

Bularning barçasi tarmoqni rivojlantiriş, qişloq aholisi va aholi farovonligini oşiriş imkoniyatlarini çeklaydi.

Bundan taşqari, majburiy davlat buyruği tizimi — fermerlarning yerni ijaraga beriş böyiça şartnomada körsatilgan huquqlarini doimiy ravişda buzişining asosiy sababidir. Davlat buyurtmasini bajariş uçun köpinça yerni yöqotiş va qayta taqsimlaş amalga oşiriladi.

Mahsulot va resurs bozori

Rasmiy ma'lumotlarga köra, qişloq xöjaligi mahsulotlarining asosiy turlarini (paxtadan taşqari) işlab çiqariş yil sayin ortib bormoqda. Bu ayniqsa meva va sabzavot mahsulotlariga tegişli, işlab çiqariş bilan birga uni qayta işlaş va eksport qiliş ham ösib bormoqda. Çorvaçilik mahsulotlarini işlab çiqarişda ham sezilarli ösiş kuzatilmoqda. (Çorvaçilik mahsulotlarining asosiy qismi fermer xöjaliklarida işlab çiqilganini va ularning statistik hisobotlari öziga xos tarzda olib borilişini hisobga olib, uşbu körsatkiçlar ehtiyotkorlik bilan körib çiqilişi kerak).

3-jadval. Qişloq xöjaligi mahsulotlarining asosiy turlarini işlab çiqariş hajmi, ming tonna

1992 yildan keyin buğdoy yetiştirişning sezilarli darajada ösişiga ta'sir etgan omillar — bu ekin maydonlarining kengayişi hamda bu buğdoyning hosildorligi sezilarli darajada oşganidir. Şunday qilib, 1991–2014 yillar oraliğida hosildorlikning qariyb tört barobar 12,8 sentner/ga’dan 48,6 sentner/gektarga ösdi. Biroq, buğdoyning hosildorligi va hajmi sezilarli darajada oşirilganga öxşaydi, bunga sabab statistik hisobot usullari. Fermerlar davlatga buğdoyning 40 foizini topşirişga majburlar, ammo ular bajarişi şart bölgan rejalaştirilgan vazifalar ham mavjud. Statistik hisob-kitoblarga köra, agar davlat buyurtmasi fermerlar tomonidan yetiştirilgan hosilning 40 foizini taşkil qilsa, fermerlar davlat buyurtmasi böyiça rejadan köra 2,5 barobar köproq buğdoy östirişi kerak. Boşqaça aytganda, statistik ma'lumotlarga köra, fermerlar tomonidan buğdoy yetiştiriş hajmlari 2,5 ga köpaytiriladi. Haqiqiy işlab çiqariş miqdori noma'lum.

Qişloq xöjaligi mahsulotlarini işlab çiqariş va eksport qilişning sezilarli darajada oşişiga qaramasdan hozirda mavjud bölgan davlat buyurtmalar tizimi va eksportni boşqariş amaliyoti qişloq xöjaligi mahsulotlari uçun erkin bozorlarni şakllantirişga imkon bermaydi.

Paxta bozori erkin emas, çunki davlat monopolist va faqatgina davlat xomaşyoni sotib oladi. Keyin esa paxta eksport uçun va içki iste'molçilar uçun taqsimlanadi. Bugungi kunda tajriba sifatida «agrosanoat majmuasi» joriy etilmoqda, unda fermerlar paxtani davlatga emas, balki töğridan-töğri klasterdagi qayta işlaş korxonalariga sotişlari kerak böladi. Ammo bunday model paxta bozorining paydo bölişini anglatmaydi, balki «krepostnoy qaramlik»ni yaratadi, faqat fermerlar hozirgidek davlatga emas, balki paxtani qayta işlovçi fermerlarga tobe böladi.

Davlat uzoq vaqt davomida (ehtimol, 2019 yil davomida ham) meva va sabzavotlarni eksport qilişni markazdan turib tartibga solişga harakat qilmoqda. Ötgan yillarda bunday tartibga solişning asosiy vositalari sifatida quyidagilar xizmat qildi:

- mahsulotlarni eksport qiliş uçun kvotalar ajratiş (Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining oylik qarorlar),

- davlat savdo kompaniyalari orqali majburiy eksport,

- minimal eksport narxini belgilaş (mahsulot sotiş taqiqlangan),

- 100 foiz oldindan tölov talabi,

- valuta tuşumini keçiktirilgani uçun jarima (100 foiz oldindan tölov talabini bartaraf etiş mumkin bölgan hollarda) va h.k.

2017-2018 yillar mobaynida meva va sabzavotlarni eksport qiliş böyiça ma'muriy tösiqlarning köpi yöq qilindi. Biroq yangi mexanizm 2019 yildan boşlab qanday işlaşi, bu tizim ma'muriy aralaşuvlardan qançalik ozod bölişi hozirça aniq emas.

Maqola naşrga tayyorlanayotgan vaqtida, meva-sabzavot va töqimaçilik mahsulotlarining kontrakt qiymatini monitoring qiliş böyiça hukumat qarori loyihasi işlab çiqildi. Hujjatning mohiyati şundaki eksportçilar öz mahsulotlarini Taşqi savdo va Investitsiyalar vazirligi tomonidan belgilangan narxlardan köra arzonroq narxda sotmasliklari zarur. Ya'ni, mansabdor şaxslar yana meva va sabzavotlarni eksport qilişni nazorat qilmoqçi ekanliklari tasdiqlandi.

Sanoatni ma'muriy tartibga soliş tizimi resurs bozorlariga ham taalluqli. Qişloq xöjaligi texnikasi, yoqilği-moylaş materiallari, öğitlar, ozuqa, uruğlar, biologik va kimyoviy ösimliklarni himoya qiliş mahsulotlari va boşqa mahsulotlar fermerlarga davlat monopolistlari tomonidan yetkazib beriladi. Ba'zi mahsulotlar narxlari köpinça subsidiyalanadi. Past (subsidiyalangan) narxlarda sotib olinişi mumkin bölgan mahsulotlar miqdori çeklangan va ular paxta va buğdoyning ekin maydonlari miqdori, ularning kutilayotgan rentabelligi bilan belgilanadi.

Fermerlar yoqilği, öğitlar va uruğlarni faqat davlat tomonidan oçilgan punktlarda olişlari mumkin. Yetkazib beruvçilar örtasida raqobat yöq, bu ularning sifatsiz xizmat körsatişiga olib keladi. Hukumat buyurtmalariga böysunmagan mahsulotlarni işlab çiqariş uçun işlab çiqaruvçilar moddiy resurslarni bozorda mavjud narxlarda özlari sotib olişlari kerak.

Bundan taşqari, davlat korxonalari qişloq xöjaligi texnikasi xizmatlarini körsatişadi (traktorni haydaş, kombaynda yiğib oliş, hosilni yetkazib beriş va hokazo), maşina-traktor parklari tarmoği mavjud. Nihoyat, davlat işlab çiqarişni avans orqali amalga oşiradi: fermerlar köpinça paxta va buğdoy sotişdan keladigan daromadlarni hisobga olib resurslarni avans tölovi orqali oldindan sotib oladi. Şu bilan birga, dehqon, ma'lum bir vaziyat yoki mahalliy şaroitga qarab, avans qilib olingan naqd pulni erkin tarzda sarflay olmaydi. Fermer pul emas, balki davlat narxlarida tölangan resurslarni oladi, bu esa fermerning moliyaviy mustaqilligini çeklaydi.

Şunday qilib, paxta va ğalla uçun davlat buyurtmasini bajarayotgan fermerlar öz mahsulotlarining bahosini yoki resurslar narxini nazorat qila olmaydi.

1996 yildan buyon amalga oşirilayotgan import örnini bosiş siyosati doirasida qişloq xöjaligini davlat tomonidan tartibga solişning mavjud tizimi jadal industrializatsiya qiliş vazifalari doirasida şakllantirildi. Qişloq xöjaligi sektori iqtisodiyotning «strategik tarmoqlari»ni rivojlantirişga (Stalin sanoatlaştiriş yillarida ham şu usuldan foydalanilgan) yirik moliyaviy inʼeksiya donorlari rolini topşirdi. Uşbu siyosat muvaffaqiyatsizlikka uçradi, Özbekiston kuçli sanoat davlatiga aylanmadi, ammo iqtisodiy rivojlanişda sezilarli darajada orqada qoldi. 2017 yilda boşlangan tizimli islohotlar samarasiz iqtisodiy modelni tark etişni nazarda tutadi. Biroq, qişloq xöjaligi sohasidagi ma'muriy tartibga soliş mexanizmlariga hali ham muhim özgarişlar kiritilmagan.

Sektor radikal islohotga muhtoj, uning asosiy mazmuni quyidagilardan iborat:

- ayrim ekinlar uçun yerni majburiy kvotalaşni bekor qiliş (agar davlat buyurtmasi saqlanib qolsa-da, fermerlarga işlab çiqariş tarkibini optimallaştiriş uçun yerlardan erkin foydalaniş imkoniyati berilişi kerak).

- paxta va ğalla işlab çiqariş böyiça rejalaştirilgan maqsadli dasturlar amaliyotidan voz keçiş (agar bir vaqtning özida bölmasa, keyinçalik rejalaştirilgan maqsadlarni kamida bosqiçma-bosqiç, yillik qisqartiriş).

- paxta va buğdoy uçun erkin va raqobatbardoş bozorlarni şakllantiriş va rivojlantiriş.

- qişloq xöjaligi mahsulotlarini eksport qiliş böyiça barça ma'muriy tösiqlarni bartaraf etiş.

- qişloq xöjaligi mahsulotlarini işlab çiqaruvçilar uçun resurslar va xizmatlar uçun erkin va raqobatbardoş bozorlarni şakllantiriş va rivojlantiriş.

- qişloq xöjaligi yerlarini xususiy mulkka egalik qiliş imkoniyatlarini hisobga olgan holda yer lizing huquqlarini mustahkamlaş, mavjud lizing şartnomalarini himoya qiliş.

Yuqoridagi islohotlarni amalga oşiriş qişloq xöjaligi işlab çiqaruvçilarining moliyaviy ahvolini mustahkamlaş, yerlardan samarali foydalanişni rağbatlantiriş va qişloq xöjaligi mahsulotlarini diversifikatsiya qiliş, şu jumladan meva-sabzavot va yem-xaşak ekinlarini köpaytiriş imkonini beradi. Bu öz navbatida qişloq xöjaligi işlab çiqarişining umumiy hajmini hamda agrar sektorning eksport salohiyatini oşirişga imkon beradi.