Islomxöjaning öldirilişi. Xiva xonligida sodir etilgan va oçilmagan jinoyat tafsilotlari
|22:50 / 20.08.202258 37217 min
Qariyb 110 yil oldin Xiva xonligining boş vaziri Said Islomxöja öldirildi. Ammo davlatning eng nufuzli amaldoriga qarşi uyuştirilgan suiqasd tergovi juda sust olib borildi. Qotillar topilmadi va jinoyat rasman oçilmaganiça qolmoqda. Uşbu maqolada voqealar rivojini tiklaşga, Xiva saroyining yaşirin burçaklariga nazar solişga, qotillik taşkilotçilari, ijroçilari haqidagi ma’lumotlarni jamlaşga urinib köramiz.
Said Islomxöja (Xudoybergan Devonov fotosurati, 1910 yil)
Birinçi jahon uruşi arafasida Rossiya imperiyasi hukmronligi ostida bölgan Xiva xonligida siyosiy hayotni izdan çiqargan 2 ta favqulodda voqea yuz berdi.
Ulardan birinçisi (1911-1912) «devonbegilar» nomi bilan maşhur bölgan bir guruh nufuzli amaldorlarning hibsga olinişi va uzoq muddat davomida xonning ğazabi ostida yaşaşi bilan boğliq edi.
Ikkinçisi – 1913 yil avgust oyida boş vazir va xonlikning ma’muriy-moliyaviy tizimida rejalaştirilgan islohotlarning boş ijroçisi Said Islomxöjaning qonli öldirilişi böldi. Uşbu jinoyat rasman oçilmaganligiça qolmoqda.
Ikkala voqea ham köplab miş-mişlar, taxminlarga sabab bölgan va tarixçilar e’tiborini tortib kelgan. Uşbu maqolada turli manbalarga tayangan holda voqealar rivojini tiklaşga, Xiva saroyining yaşirin burçaklariga nazar solişga, boş qahramonlar va ularning harakatlari sabablarini aniqlaşga urinib köramiz.
«Rus askarlari Amudaryo qirğoqlarida» - Nikolay Karazin asari (runivers.ru)
Xiva ustidan Rossiya hukmronligining örnatilişi
1873 yil mart oyida Rossiya imperiyasi tomonidan Xiva xonligiga qarşi harbiy yuriş boşlandi. Bunga general fon Kaufmanning qömondonligi ostida 12300 askar jalb qilindi. Rus qöşinlari Xivaga tört tomondan — Toşkent, Kazalinsk, Orenburg va Kaspiy dengizining ikki portidan (Krasnovodsk va Manğişloq) yuriş qildilar. 1873 yil 29 may kuni ular xonlikning deyarli barça asosiy strategik nuqtalarini bosib olib, Xivaga kirib borişdi. Bir neça kun oldin Xivadan qoçgan xon Muhammad Rahim II saroyga qaytarildi va Rossiya hukumati tomonidan xonlikning oliy hukmdori sifatida tasdiqlandi. U özini «Butunrossiya imperatorining kamtarin xizmatkori» sifatida tan oldi.
Keyingi haftalarda rus hokimiyati bosib olingan hududlarda ma’muriy-boşqaruv tizimini taşkil etiş çoralarini kördi. Jumladan, 1873 yil 12 iyunda xon «Xiva xonligida quldorlikni tugatiş» töğrisidagi manifestni imzoladi. Şuningdek, saroyda Muhammad Murod (Matmurod) devonbegi rahbarligidagi nufuzli aksilrossiya guruhi yöq qilindi. U öz safdoşi Rahmatulla Yasovulboşi bilan birga oldin Kazalinskka, keyinçalik Kaluga viloyatiga surgun qilindi.
Mavzuga oid
1873 yil 12 avgustda Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi örtasida «Gandimiyon» deb nomlangan tinçlik bitimi imzolandi. Hujjatga köra, Xiva xoni rus hukumatining ruxsatisiz qöşni davlatlar bilan töğridan töğri va döstona aloqalar örnatiş, har qanday savdo va boşqa şartnomalar tuziş huquqidan voz keçdi.
Rus qömondonligi Amudaryoning öng qirğoğida, xonlik poytaxtidan 40 km uzoqlikda Petro-Aleksandrovsk qal’asini (hozirgi Törtköl) quriş işlarini boşladi. Qal’ani qurişdan maqsad - «Xivani tiyib turiş va ta’sir ostida qoldiriş, unda sodir bölayotgan voqealarni doimiy kuzatib boriş va ulardan öz vaqtida xabardor böliş» edi.
Xiva saroyidagi siyosiy kuçlar
Muhammad Rahimxon II (1865—1910) hukmronligining oxiriga kelib, Xiva saroyida ikkita nufuzli siyosiy guruh şakllandi. Ulardan birinçisiga Matmurod devonbegining öğillari boşçilik qilardi. 1880 yilda sobiq devonbegi Kaluga surgunidan qaytgan va şu zahotiyoq amaliga tiklangan. Matmurod devonbegi to özining ölimiga (1901 yil) qadar xonlikka norasmiy rahbarlik qilib kelgan. Uning vafotidan keyin devonbegilik lavozimini meros qilib olgan öğillari – Muhammad Husaynbek, şuningdek, xonning yaqin odamlari qatoriga kirgan Şayx Nazarboy va Omonkeldiboy öz qöllarida siyosiy hokimiyatni uşlab turişda davom etdilar.
Ikkinçi guruhning yetakçisi Said Islomxöja hisoblanardi. 1908 yilga kelib u xonlikning eng nufuzli şaxslaridan biriga aylandi – uning vakolatiga moliyaviy boşqaruv masalalari kirgan.
Muhammad Rahimxon II keksayib borayotgan bölsa-da, qattiqqöllik bilan har ikkala guruhning özaro da’vo-iştiyoqlarini jilovlay olgan va xonlikdagi siyosiy vaziyatning izdan çiqişiga yöl qöymagan.
Islomxöja nufuzining oşişi
1910 yil 16 avgustda Muhammad Rahimxon II vafot etgaç, Rossiya hukumati roziligi bilan uning öğli Asfandiyor taxtga ötirdi.
«Qat’iyatsiz» deb nom qoldirgan xon davrida saroy elitalari örtasidagi qarama-qarşilik yanada kuçaydi. Ular yoş hukmdor ustidan ta’sir ötkaziş uçun kuraşa boşladilar.
Yangi xonning taxtga ötirişi rus ma’muriyatining xonlikni ma’muriy va moliyaviy tizimida islohotlar ötkaziş haqidagi qat’iy talablari bilan bir vaqtga töğri keldi. Islohotlar mansabdor şaxslarning vakolatlari aniqroq belgilanişi, ularning ğaznadan qat’iy belgilangan maoş olişi, barça yerlar kadastrdan ötkazilişi va ularning soliqqa tortiş tizimini taşkil qiliş, şuningdek, boşqa çoralarni nazarda tutardi.
Rus ma’muriyati uşbu vazifalarni amalga oşirişda islohotçi va mö’tadil liberallaştiriş tarafdori sifatida tanilgan 38 yoşli boş vazir (vaziri akbar) Said Islomxöja xizmatiga tayanadigan böldi. Natijada, uning xonga nisbatan mavqeyi va ta’siri yanada kuçaydi, amalda xonlikning eng qudratli mulozimiga aylandi.
Said Islomxöja asosiy ma’muriy va moliyaviy işlarni nazorat qila boşladi, rus ma’muriyati bilan rasmiy aloqalarni boşqardi. Uning tavsiyasi bilan mansabdor şaxslar asosiy lavozimlarga tayinlanardi. Har qanday masala yeçimiga erişiş uçun vaziri akbardan yordam söraş zarur edi. Said Islomxöja uyida muhim davlat masalalari muhokama qilinadigan muqobil yoki «kiçik» saroyga öxşaş maskan şakllandi. U yerga nafaqat amaldorlar, balki xon ayonlari ham an’anaviy «salom»ga kela boşladilar.
Biroq xon endi qöğirçoq hukmdor roli bilan kifoyalanişni istamasdi. U yaqin safdoşlari, ayniqsa, marhum xon davrida mansabga kötarilgan odamlar örtasidagi ziddiyatdan foydalanib qolişga harakat qildi. Va oxir-oqibatda buni uddaladi.
Asfandiyorxon Sankt-Peterburgda (Sergey Mixayloviç Prokudin-Gorskiy fotosurati, 1913 yil. Wikipedia)
«Devonbegilar»ning hibsga olinişi
Qarama-qarşilikning birinçi bosqiçi 1911 yilda, Matmurod devonbegining uç öğli hibsga olinişi bilan boşlandi. Ularga hukumat va xon islohotlariga qarşi reja tuzganlik haqidagi ayblovlar qöyildi. Hokimiyatdan çetlatilib, mol-mulklari musodara qilindi.
Polyozhoji Yusupov «Yoş xivaliklar tarixi» kitobida fitna tafsilotlarini keltiradi.
«Xon uluğ amaldorlarni çaqirib, Islomxöja haqidagi şubhalarini aytdi. Xonning niyatidan bexabar bölganlar Islomxöjadan norozi ekanini oçiq bildira boşladilar. Xon barça da’volarni eşitib, Islomxöjaga qarşi jamoaviy e’tiroz bayonotini yozişni taklif qildi. Bayonot yozilgaç, uni Islomxöjaga körsatdi. Uşbu fitna bilan xon amaldorlar örtasidagi duşmanlikni kuçaytiriş, otasiga xizmat qilgan uluğlar örtasiga nifoq soliş, ularning obrösi va ta’siriga putur yetkazişni maqsad qilgan edi».
«Devonbegilar»ning hibsga olinişi rus ma’muriyatining xabarisiz sodir bölgan va albatta bu iş ularni taşvişga solgan. Toşkent va Petro-Aleksandrovskda bayonotni imzolaganlikda ayblanayotgan töqqiz nafar nufuzli şaxsdan faqat tört nafari hibsga olingani va mulki musodara qilingani e’tibordan çetda qolmagan. Rus ma’muriyati Matmurod devonbegi öğillarining aybi töliq isbotlanmaganini içki yozişmalarda bayon qilgan.
Said Islomxöjaning Qibla Toza boğ qarorgohi (Turizm va madaniy meros vazirligi)
«Said Islomxöjaning mustabid hokimiyati barham topdi...»
Mustamlakaçi amaldorlarning başoratlaridan farqli ölaroq, «devonbegi»larning hibsga olinişi Said Islomxöja mavqeyini mustahkamlaşga yordam bermadi. Aksinça, bu voqeadan nufuzli mulozimning muxoliflari uni xonlik aholisi orasida va rus ma’muriyati oldida obrösizlantiriş uçun köproq foydalandilar.
1912 yil 6 noyabr kuni Xivada Qurbon hayiti nişonlandi. Xon an’anaga köra, Nurullaboy saroyidagi qarorgohidan tantanali ravişda çiqişi kerak edi. Unga «salom beriş» tadbiriga uy qamoğida bölgan «devonbegilar» ham kiritildi va bu kutilmagan holat böldi. Guvohlarning sözlariga köra, «xon egilib turgan «devonbegilar»ga nazar solgan va soqolini silagan». Bu esa salom qabul qilingani va xon ğazabdan tuşganini anglatar edi. Buni töplangan mulozimlarning barçasi payqagan.
Xuddi şu vaqtda olomon orasidan bir kampir çiqib, baland ovozda Said Islomxöjani qarğay boşlaydi, «mehribon» xon nomini esa uluğlab, duo qiladi. Kampirning bu işi va «Said Islomxöjaning mustabid hokimiyati barham topdi...» degan sözlari olomonda katta taassurot qoldiradi.
Albatta, «ğazab ostidagi» sobiq amaldorlarning tantanali tadbirga kiritilişi, şuningdek, «kampir»ning boş vazirni qattiq qarğaşi xonning roziligisiz sodir bölişi mumkin emasdi. «La’nat» hodisasi saroyda kuçlar muvozanatining özgarganini va boş vazir hokimiyati zaiflaşa boşlaganini anglatar edi.
1912 yil 8 dekabrda, ön beş oylik «çetlatişdan» keyin «devonbegilar» avf etildi va avvalgi lavozimlariga tiklandi. Bu nafaqat Said Islomxöja va rus ma’muriyati uçun, balki saroy ayonlari uçun ham mutlaqo kutilmagan voqea böldi. Toşkentdan Peterburgga yetkazilgan maxfiy xabarnomada «Said Islomxöjaning hokimiyati yakuniga yetayotgani» haqida yozildi.
Tungi qotillik
1913 yil 9 avgustda Said Islomxöja öldirildi. Qotillik böyiça tergov heç qanday natija bermadi, aksinça Xiva hokimiyati oçiqçasiga işni yopişga urindi.
Katta ehtimol bilan qotillik xonlikning eng yuqori amaldorlari tomonidan uyuştirilgan fitna bölib, Asfandiyorxonning ruxsatisiz röy berişi imkonsiz edi. Harholda, Said Islomxöjaning yöq qilinişi xon mavqeyi mustahkamlanişini, şuningdek, islohotlarga bölgan umidlarning barbod bölişini anglatardi.
Turkiston general-gubernatori Aleksandr Samsonov Sankt-Peterburgga yetkazgan xabarnomada Islomxöja «sönggi paytlarda qurolli soqçilar bilan yurmay qöygani va xavfsizlik masalalariga e’tibor bermaganini» qayd etadi. Bu ma’lumotlar tarixçi olim Ulfatbek Abdurasulovning «Xiva saroyi sirlari» nomli maqolasida keltirilgan.
9 avgust kuni keçqurun Said Islomxöja odatdagidek xon qarorgohi, «Nurullaboy saroyi»ga boradi. Ammo noma’lum sabablarga köra u «yolğiz, (hamrohsiz va soqçisiz), şuningdek, öziga notaniş bölgan boşqa izvoşçi» bilan birga bölgan. Qotillik öşa kuni tunda, Qibla Tozaboğdagi qarorgohiga qaytib kelayotganida sodir etilgan.
«Miş-mişlarga köra, - deb yozadi Samsonov, - hujum ikki kişi tomonidan amalga oşirilgan. Ulardan biri izvoşçini qiliç bilan yaralagan, ikkinçisi Islomxöjani piçoqlagan. Bu odamlar tezda ğoyib bölişgan... ularning kimligi noma’lum. Voqea joyini dastlabki közdan keçiriş şuni körsatdiki, «qotillik oqibatida Islomxöja talanmagan, uning yonida qimmatbaho buyumlar va pullari bölgan».
Rossiya ma’muriyati rahbari Xiva hokimiyatining suriştiruv işlarini olib borişda şubhali tarzda juda sust bölganiga e’tibor qaratadi.
Izvoşçi qotillik sodir etilgan kunning ertasi öziga keladi va Şayx Nazar Yasovulboşining (Matmurod devonbegining öğli) xizmatkorlari orasidan uç kişiga tuhmat qiladi. Ular hibsga olinib, söroqlanadi, ammo heç biri ayblovlarni tan olmaydi. Şundan söng qöyib yuboriladi.
Aslida eng yuqori lavozimga ega amaldorga qarşi uyuştirilgan suiqasd «davlat ahamiyatiga molik voqea» sifatida baholanişi kerak edi. Ammo Xiva hukumati va jabrlanuvçining yaqin qarindoşlari söroq natijalaridan qoniqiş hosil qilişadi va suriştiruvni töxtatişadi.
Xivaliklar işning şu tarzda yakun topganidan taajjubga tuşişgan. Xalq orasida «xon öz manfaatlarini közlab, fitnani uyuştirdi» degan miş-mişlar tarqalgan.
Rus ma’muriyati fikriga köra, qotillik sönggi paytlarda Xiva hukmdori va uning oliy martabali amaldori örtasida yuzaga kelgan jiddiy qarama-qarşiliklar oqibati bölgan.
«Islomxöja xonga ta’sir ötkazayotganini oçiqçasiga körsatgan, hatto uning qarorlarini bekor qilişgaça borgan. Moliyaviy mablağlarning taqsimlanişi böyiça ular örtasida ziddiyat kelib çiqqan. Oqibatda özaro duşmanlik darajasi haddan ziyod ortgan», deyiladi xabarnomada.
Rus ma’muriyati qotillikning taşkilotçisi sifatida otliq soqçilar boşliği Yaxşimurodboyni, Islomxöjaning özi esa Toşhovuzli navkar Qurbonboy tomonidan piçoqlanganini körsatgan.
Xivalik tarixçi Abdulla Boltayev «Xorazm tarixiga oid materiallar» asarida voqea tafsilotlarini boşqaçaroq yoritadi.
Uning yozişiça, xon va boş vazir örtasidagi ziddiyat birinçi navbatda, xazina mablağlaridan foydalaniş masalalarida yuzaga kelgan. Xon pullarni öz ehtiyoji uçun sarflaşni afzal körgan, Islomxöja esa «davlat va xalq manfaatlari» uçun foydalaniş kerakligini ta’kidlagan.
Asfandiyorxon vazirning «özboşimçaligi»ga çidamay, uni yöq qiliş haqida Abdulkarim Mahramga topşiriq bergan. U esa işni qöl ostidagi odamlari – Yaxşimurodboy va Qurbonboy Bözçiga topşirgan.
Qotillik sodir bölgan kunning ertasi marhumning qarindoşlari bosimi ostida Xiva hokimiyati Qurbonboyni omma oldida söroq qiladi. Söroqdan oldin xon undan suiqasdning haqiqiy taşabbuskorlarini aytmaslik haqida va’da olgan bölişi mumkin. Çunki, qiynoqqa çidamagan Qurbonboy söroqni töxtatişni talab qila boşlagan. Aks holda «sirni oşkor qiliş va rejalarni barbod etiş» bilan tahdid qilgan. Şunda söroq töxtatilgan, tergov esa unutilgan.
Boltayevning yozişiça, «Xalq Islomxöjaning öldirilişi xon buyruği bilan bölganini tuşunib yetgan» edi.
Islomxöja minorasi (Xiva, «Içon-qal’a»)
Xulosa örnida
Rossiyaning siyosiy doiralari bilan yaqin aloqada bölgan nufuzli boş vazir Said Islomxöjaning öldirilişi albatta rus ma’muriyati e’tiboridan çetda qolmadi. Ammo xon va unga aloqador doiralar yuzaga kelişi mumkin bölgan oqibatlarni inobatga olmasdan va Rossiya hukumati bilan munosabatlarning keskinlaşiş ehtimolini pasaytirmasdan turib, Said Islomxöjani öldiriş haqida qaror qabul qilişi dargumon edi.
Şuningdek, Asfandiyorxonning rus elitalari orasida ança nufuzli homiylari ham bor edi. Aynan ularning yordamida xon rus ma’muriyatining Xorazmga oid köplab taşabbuslaridan barvaqt xabardor bölib turardi.
Suiqasd taşabbuskorlari boş vazirning jismonan yöq qilinişi imperator hokimiyati tomonidan sanksiyalarga sabab bölmaydi, ular bilan kelişib oliş mumkin va ular munosabatlarning murakkablaşib ketmasligini afzal körişadi, deb işonişlari uçun yetarli asosga ega edilar. Yakunda aynan şunday bölib çiqdi. Aks holda, qotillik tafsilotlarini tekşiriş uçun Sankt-Peterburg taşabbusi bilan tuzilgan komissiyaning sust harakatlarini qanday izohlaş mumkin?
Bundan taşqari, boş vazir öldirilganidan söng, Asfandiyor Rossiya hukumatining bir qança taşabbuslariga peşvoz çiqişga tayyorligini bildirdi. Bunday işoralar Xiva hokimiyatining Said Islomxöja yöq qilinganidan keyin ham rus ma’muriyati bilan muloqotni oğriqsiz davom ettirişga tayyorligidan dalolat berardi.
Qanday bölmasin, bu qotillik ortida Xiva saroyida ham, undan taşqarida ham juda ta’sirli kuçlar turganiga şubha yöq va bu Asfandiyorxonning xabarisiz va ruxsatisiz sodir bölişi mumkin emas edi.
Saroydagi keyingi voqealar. Xonning qismati
Matmurod devonbegi öğillari «afv»dan keyin ham siyosiy ta’sir maydonidan uzoqlaştirildi. Xon ularga heç qanday «jiddiy topşiriq» bermadi. Bu esa ular egallab turgan lavozimlarning «ma’nosiz» ekanini anglatar edi. Şu bilan birga, «devonbegilar»ning saroyga yaqinlaşiş, xon işonçini qozoniş uçun qilgan barça urinişlari muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Xiva hokimiyati tomonidan «ular ustidan juda qattiq nazorat örnatildi».
Asfandiyorxon 1918 yilda Xivada amalga oşirilgan davlat töntarişidan keyin yovmud turkmanlaridan bölgan Junaidxon tomonidan öldirildi. Taxtga uning ukasi Said Abdullaxon ötqazildi. Amalda esa davlatga Junaidxon rahbarlik qildi.
1920 yilda Xiva xonligi bolşeviklar tomonidan tugatildi, Said Abdullaxon hibsga olinib, mol-mulki musodara etildi va surgun qilindi.
