Pyotr I orzusi

XVII asr oxiridan boşlab rus imperatori Pyotr I köplab oltin konlariga ega Oksus (Amudaryo) daryosi haqidagi miş-mişlarni eşita boşlaydi. Unga ba’zi rus sayohatçilarining hisobotlarida Markaziy Osiyo çöllarida oltin qumlar borligi, toğlari ortida esa misli körilmagan xazinalarga ega Hindiston davlati yastanib yotişi, uning boyliklari ğarbiy yevropaliklar tomonidan dengiz orqali olib çiqilayotgani haqidagi xabarlar yetkaziladi.

Pyotr I uşbu ma’lumotlarni tahlil qilib, Markaziy Osiyo oltinlari va heç bölmaganda Hindiston xazinalarining bir qismini qölga kiritişni közlaydi.

1713 yilda şoh rejasini tezlaştirgan voqealar yuz beradi. Badavlat turkman savdogarlaridan biri Sadir Xoji Nafas Astraxanda knyaz Samanov bilan uçraşib, unga rus davlati manfaatiga oid muhim ma’lumotlarni, jumladan, Buxoriya viloyatidagi daryo atrofida oltinga boy qumlar borligini, mahalliy xon buni yaşiriş uçun daryo özanini Kaspiy dengizidan Orol dengiziga burib yuborganini aytib beradi. Knyaz uşbu xabarni zudlik bilan Peterburgga yetkazadi.

Pyotr I töplangan ma’lumotlar asosida Amudaryo böyidagi Xiva xonligini egallaş va bu orqali Hindistonga savdo yölini oçiş katta manfaat keltirişini anglaydi. U daryo özanini yana Kaspiy dengiziga buriş va kemalar uçun Xiva xonligiga, u yoqdan esa Hindistonga yöl oçişni rejalaştiradi.

Şimoliy kavkazlik knyaz 

1714 yilda Pyotr I «Knyaz Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiy boşçiligidagi Preobrajyenskiy polkini Daryo irmoğini topiş uçun safarga jönatiş» haqidagi farmonni imzolaydi.

 Knyaz Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiy (Wikipedia)

Ma’lumot örnida, Aleksandr Bekoviç-Çerkasskiy Şimoliy Kavkazda, zodagon Bekmurza Jambulatov oilasida tuğilgan. Unga Davlat-Girey ismi qöyilgan. Keyinçalik nasroniylikni qabul qilib, ismi va familiyasini şunga mos ravişda özgartirgan. Dengiz flotida xizmat qilganida uzoq ölkalarga bir neça muvaffaqiyatli ekspeditsiya uyuştirgan va bu bilan Pyotr I nazariga tuşgan.

1716 yilda Pyotr I şaxsan Bekoviç-Çerkasskiy bilan uçraşib, unga quyidagi topşiriqlarni beradi:

  • Amudaryoning avvalgi özanini topiş va iloji bölsa uni tiklaş;
  • Xiva xonini Rossiya davlatiga böysunişga köndiriş;