Said Abdullaxon taxtdan voz kechganiga 100 yil bo‘ldi. Uning qismati qanday kechgandi?

Grigoriy Guseynov kelib chiqishi ozarboyjonlik bo‘lgan yozuvchi va jurnalist, «Kurer Krivbassa» adabiy jurnali bosh muharriri. Qirqdan ortiq kitoblar muallifi va adabiyot sohasidagi 20dan ortiq mukofotlar, shu jumladan, Ukraina madaniyati, adabiyoti va san'ati sohasidagi eng oliy – Taras Shevchenko nomli milliy mukofot laureati hisoblanadi.

Guseynov 1980-yillar boshida, Krivoy Rog shahrida Xivaning so‘nggi xoni Said Abdullaxonning jiyani Abdurasul bilan tasodifan tanishib qolgan. Shundan so‘ng, uch yil davomida u bilan muloqotda bo‘lib, o‘tmish xotiralarini yozib olgan.

Abdurasul Madiyorov – Said Abdullaxonning akasi Muhammadyorning o‘g‘li. Uning qismati ham og‘ir bo‘lgan. Badarg‘a qilinganidan so‘ng, o‘z kuchi bilan kichik kulba qurib, Ukrainada yashaydi va oddiy otboqar bo‘lib ishlaydi. Urush paytida nemislar tomonidan katta qizi bilan birga Germaniyaga ishga olib ketiladi. Ozod bo‘lib qaytib kelganidan so‘ng, temir rudasi konida oddiy ishchi bo‘lib ishlaydi. Ukrainada 91 yoshida vafot etadi.

Said Abdullaxon va qarindoshlarining badarg‘a qilingandan keyingi hayotini Abdurasul Madiyorov so‘zlari asosida Grigoriy Guseynov o‘z kitobida batafsil yoritib bergan.

Badarg‘a qilinganlar dastlab Xivadan Toshkentga olib ketiladi. Keyin Rossiyaning Samara shahriga, u yerdan esa Moskva oblastidagi tutqunlar lageriga o‘tkaziladi. 1922 yil 12 fevral kuni Said Abdullaxon va uning qarindoshlari kutilmaganda ozod qilinadi. Ular Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi Verxovsevo qishlog‘idan qo‘nim topishadi. Mahalliy sovxozda ishlab, otboqarlik qilishadi. 1924 yili Abdurasul Madiyorov militsiya maktabiga o‘qishga kiradi. Qolganlar esa Krivoy Rog shahridagi temir rudasi koniga jo‘natiladi. Qo‘lida na bir hunar bo‘lgan, mahalliy tilni bilmagan xivaliklar eng oddiy ishlarga qo‘yiladi. Xususan, Said Abdullaxon qorovul bo‘lib ishga kiradi, qolganlar otboqarlik qilishadi.

1925 yili Xorazmdan sobiq xon oilasining qolgan a'zolari qashshoqlikda, tilamchilik qilib yashayotgani haqida noxush xabarlar keladi. Shundan so‘ng, badarg‘a qilinganlar Xivaga qaytishni so‘rab, Davlat siyosiy boshqarmasiga (GPU) murojaat qilishadi. Ammo sovet hukumati «aholi qatlamlariga ta'sir qilishi mumkin» degan sababni ko‘rsatib, xon oilasining vataniga qaytishiga ruxsat bermaydi.

1926 yili Abdurasul Madiyorov militsiya maktabini tashlab, qarindoshlari oldiga qaytib keladi.

1930-yillarda sobiq ittifoqning barcha hududlarida, jumladan Ukrainada ham misli ko‘rilmagan qahatchilik va ommaviy ocharchilik bo‘lib o‘tadi. Bunday og‘ir sinovlarni ko‘tara olmagan keksa Said Abdullaxon dizenteriya bilan kasallanib, konchilar shifoxonasiga yotqiziladi va bir oydan so‘ng hayotdan ko‘z yumgan. Xorazmning sobiq hukmdori 62 yoshida konchilarning qabristonida ko‘miladi. Uning qabri vaqt o‘tishi bilan yo‘qolib ketgan va hozirda ham qayerdaligi noma'lum bo‘lib qolmoqda.

Xonning oila a'zolari qismati ham fojialardan xoli bo‘lmadi. Akasi Muhammadyor badarg‘a qilingan paytda 70 yoshli keksa edi. Mehnatga yaroqsizligi tufayli ocharchilik yillarida tilamchilik bilan kun ko‘rgan. Jiyani Ibodulla yoshligidan qulog‘i kar bo‘lgan va butun umri davomida deyarli ishlamagan. Konchilar do‘koni yaqinida tilamchilik qilib yurganida tasodifan yuk mashinasi tagida qolib, halok bo‘lgan.

Xonning o‘limidan keyin, 1933 yili uning qarindoshlariga O‘zbekistonga qaytishga ruxsat beriladi. Said Abdullaxonning o‘g‘illari Rahmatulla va Yusuf Yoqub Toshkentga, qarindoshlari oldiga ko‘chib borishadi. Akasi Muhammadyor ham Toshkentga borib, 1936 yilda o‘sha yerda vafot etadi.

Xonning yana bir o‘g‘li, kenja Said Abdulla ukrainalik xotini bilan O‘zbekistonga qaytadi. Bir necha yillar davomida tarjimon, keyinchalik O‘sh shahrida geolog-razvedkachi bo‘lib ishlaydi. 1941 yilda mashinasida odam urib yuboradi va 5 yilga qamalib chiqadi. 1960-yillarning boshida vafot etadi.

Qayd etish joizki, xonning avlodiga sovet ittifoqining istalgan joyida yashashga ruxsat berilgan, ammo Xivaga qaytish taqiqlangan edi. Xonning Ukrainada oilali, bola-chaqali bo‘lib olgan boshqa qarindoshlari Krivoy Rog shahrida qolib ketishgan.

Grigoriy Guseynovning yozishicha, Abdurasul Madiyorov umrining oxirida, 1990 yili qisqa muddatga Xivaga sayohat qilib, mashhur ajdodlarining qabrlarini ziyorat qiladi. U 70 yil davomida vatanida bo‘lmagan edi... Abdurasul Madiyorovning avlodlari hozirgi vaqtda ham Ukrainada yashamoqdalar.

Nurmuhammad Said tayyorladi