Siyosatşunoslar – ŞHT a’zolarining davlat tuzumi, taşkilotga a’zolikning Özbekiston uçun yutuq va xatarlari haqida

Kun.uz: —

Sizningça, bu taşkilotning universalligi nimada?

Anri Şarapov, siyosatşunos: —

Universalligi şundaki, unda tarkibi jihatidan turli şaklda bölgan davlatlarning borligi. Unda turli mintaqa davlatlari özining manfaatlaridan kelib çiqqan holda hamkorlikka intilayotganligini körişimiz mumkin.

ŞHTga Pokiston va Hindiston qöşilişi misolida qarasak ham ular nafaqat hamkorlik masalasi, balki özidagi ziddiyatga töla munosabatga qaramasdan mana şu taşkilotga qiziqiş bildirmoqda. Şu konteksdan kelib çiqqan holda universalligimizni e’tirof etganimiz maqsadga muvofiqdir.

Abdulla Abduqodirov, iqtisodçi, sobiq moliya vaziri örinbosari: —

ŞHT universalligining yana bir xususiyati şundaki, taşkilot doirasida nafaqat iqtisodiy hamkorlik, balki harbiy, siyosiy hamkorlik masalalari ham kötariladi. Birinçidan, bloklarga qöşilmaslik, ikkinçi masala, ŞHTning a’zo davlatlari röyxatiga qaraydigan bölsak, Xitoy bor, Hindiston bor.. Bu ikki mamlakatning geosiyosiy va iqtisodiy jihatdan intilişlar bir xil deb öylaş katta xato böladi. Lekin bugungi kunda taşkilot atrofidagi şov-şuvlarga sabab, albatta, Ukrainadagi uruş. Ikkinçidan, bu uçraşuvda Putinning şaxsan iştirok etişi va uning prezident Tsi bilan bölib ötadigan uçraşuvi.

Qarang, bugun tongda tvitterga kirganimda, Özbekiston haqida 2002 ta tvit bölgan ekan. Uning 800 taçasi Putin va Tsi uçraşuvi haqida. 500 ga yaqin foydalanuvçi betaraf tvit qoldirgan. Bu ğalati holat, lekin yaxşi. E’tibor qilinyapti. Sababi ikki qudratli davlatning rahbarlari e’tibor qaratişyapti.

Ammo rus OAVlarida buni ğarbga qarşi harakat sifatida körsatişga intilişmoqda.

Kun.uz: —

Ha, eng qiziği, rus OAV Özbekiston rasmiylarining “ŞHT bu qandaydir harbiy yoki ğarbga qarşi blok emas”, degan sözlarini yoritayotgani yöq. Ular faqat bir tomonlama, öta sub’yektiv ma’lumotlarni ulaşmoqda.

Yana qiziq tomoni şundaki, rus saytlarida izlab körsangiz, biz gapirgan gaplarga ulanma çiqmaydi. Xuddi bu xabar bölmaganidek. Bir tomonlama, sub’yektiv yoritiş bölmoqda. Töğri aytildi, bu özaro axborot maydonida propagandaning kuraşi. Lekin biz bu sammitni Samarqandda qabul qilyapmiz. Qolaversa, bu sammitga ikki yildan ortiq tayyorgarlik körildi. Samarqand yanada gözallaşgan: yöllar obod, yangi inşootlar qad rostlagan. Tadbirkorlarga imkoniyat yaratilganki, juda çiroyli biznes outletlar qurilibdi. Bu albatta mamlakatimizning mezbon sifatida berayotgan e’tibori va sa’y-harakatining kimlar uçundir propaganda bölişiga yöl qöymasligimiz kerak.

Hamid Sodiq, siyosatşunos: —

SSSR qulagandan keyin mustaqil bölgan sobiq ittifoq hududlarida demokratik tendensiya boşlandi. Köp siyosatçilar bunga demokratik “bum” sifatida ham qaraşdi.

Ma’lumki, Xitoy yonidagi davlatlarda özining siyosiy madaniyatiga qarşi bölgan boşqa bir siyosiy madaniyat şakllanadimi yoki yöqmi degan xavotirga tuşadi. Özi aslida, Xitoyning siyosiy madaniyatidan ham köra, siyosiy madaniyat çaqiradigan hodisalar ularni juda xavotirlantirardi. Masalan, Markaziy Osiyo mamlakatlari hududida demokratik siyosiy rejim böladigan bölsa, bu hududlarda juda köp musulmon aholi va milliyatçilarning mavjudligi, hokimiyatga islomiy tafakkurdagi yoki milliyatçilik ruhidagi elita keladigan bölsa, ularning örtasida ziddiyatlar bölişi aniq edi. Nima uçun? Unaqa ziddiyatlar böladi, çunki Xitoyning juda katta qismini egallagan Şinjon uyğur respublikasi bor. Ularning tili özbek tiliga yaqin, madaniyati ham yaqin va ular arab tilida yozadi va juda katta qismini musulmonlar taşkil qiladi. Bu yerda mana şunday integratsion jarayon bölmasligi uçun Xitoyda bir xavotir bor edi. Va öylandiki, xalq demokratik talablar bilan çiqadigan bölsa, buning oldini oliş maqsadida ular Markaziy Osiyo bilan qandaydir integratsiyani yölga qöyiş haqidagi ğoyani ilgari surdi va aynan Xitoyning taşabbusi bilan ŞHT vujudga kelganligini körişimiz mumkin.

Ya’ni Xitoyning tarixiy va hozirgi rejalari böyiça ŞHT özining vazifasini 100 foiz bajarib kelyapti. Xitoyning asosiy niyati, bu yerda islomiy renessans va hokimiyatga milliyatçilarning kelmaslik masalasi. Şinjon-uyğur masalasi Xitoy uçun – bu Yevropa Bolqoni kabi xavfli hisoblanadi.

Rossiya esa milliyatçilarning hokimiyatga kelişi va umuman, islomiy rivojlanişdan unça çöçimaydi. Çunki uning hududida islom bilan boğliq muammolar yöq, lekin Rossiyani Özbekiston va sobiq ittifoq hududlaridagi siyosiy madaniyatning özgarişi xavotirga soladi. Putin nazdida eng xatarlisi şu. Çunki atrof mamlakatlarda siyosiy rejim özgaradigan bölsa, biz Rossiyanikiga inklyuziv bölgan boşqa bir madaniyatga ötadigan bölsak, Rossiya siyosiy elitasi roziligidagi insonlar emas, balki boşqa insonlar siyosiy elitani boşqaradigan bölsa, bu ularga ma’qul emas.

Xitoy bilan Rossiyaning bu yerdagi niyatlari bir-biriga yaqin. Rossiya siyosiy madaniyat borasida xavotirda, Xitoyning esa islomiylaşiş va milliyatçilarning hokimiyatga kelişi masalasida xavotirlari bor va ŞHTning ekzestenzial niyatlari nuqtai nazaridan bu taşkilotda ikkita katta öyinçi bor. Şularning niyatlari nuqtai nazaridan ŞHT özining asosiy vazifalarini bajarib kelyapti. Şuning uçun ham bu taşkilot barqaror. Şuning uçun ham biz ŞHT qanday hujjatlarni qabul qilyapti desa, aniq bir hujjatlarni köra olmaymiz. Lekin umumiy bir maqsadni olib qaraydigan bölsak, bu taşkilot öz vazifasini bajarib kelyapti. Mening nazarimda, universallik deganimizda, bu mamlakatlarning siyosiy madaniyati va siyosiy rejimining öziga xosligi bilan asoslanadi. Ya’ni buni taşkilotlarning çöntagida qanday qurol bor va uni qaçon qöllaşni bilmaslik bilan ifodalaş mumkin. U bir gibrid taşkilot sifatida közga taşlanadi.

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Mirvohid Mirrahimov.