Toshkent havosi kundan kunga yomonlashib borayotgani tufayli poytaxtimiz vaqti-vaqti bilan sayyoramizning eng havosi iflos va salomatlik uchun zararli shaharlari qatorida tilga olinadigan bo‘ldi. Ayrim kunlarda PM2.5 mitti zarralari miqdori ruxsat etilganidan 45-50 barobargacha oshib ketmoqda. Avto tutunlari, CO2 darajasi me’yordan 4,4 barobar oshgan. Bu esa odamlarni, ayniqsa yosh bolalarni tuzalmas dardlarga mubtalo qilishi tayin. Umr ko‘rish qisqaradi. Nahotki Toshkentimizni boy berdik?
Masalan, Toshkent shahrida 21 dekabr kuni PM2.5 zarrachalarining ruxsat etilgan chegaraviy miqdori 57 barobarga o‘sgan. Fan PM2.5 saraton va astmaga olib kelishini isbotlagan.
UzHydroMet ma’lumotlariga ko‘ra, 17 dekabr kuni Toshkent shahrining havosida kichik dispersli PM10 zarrachalarining maksimal tarkibi 241 mkg/m3 ni, PM2.5 mitti zarralarining tarkibi esa 211 mkg/m3 ni tashkil etgan. Bu JSST tavsiyalaridan 43 barobarga ko‘p degani. Uglerod oksidi (is gazi) ning maksimal tarkibi 6,2 mkg/m3 ni tashkil etgan va bu ruxsat etilganidan 1,4 barobar ko‘p.
Bu zarralar ichida eng xavflisi aynan PM2.5 mitti zarralaridir.
O‘zi PM2.5 nimani bildiradi?
PM2.5 zarrachalari konsentratsiyasi havo sifatini va uning inson salomatligiga xavf solishi baholashda ishlatilagan asosiy parametr hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining me’yorlariga ko‘ra, PM2.5ning o‘rtacha yillik darajasi 10 mkg/m3dan, o‘rtacha sutkalik darajasi esa 25 mkg/m3 dan oshmasligi kerak.
PM kichik dispersli zarralar havo ifloslanishining asosiy manbasi hisoblanadi. Kelib chiqishiga ko‘ra PM2.5 sun’iy va tabiiyga bo‘linadi:
Sun’iy zarralar (inson ishtirokida yaratilgan) — eng asosiy manba transport hisoblanadi. Bularga ichki yonuv dvigatellari, qattiq yoqilg‘i (ko‘mir, qo‘ng‘ir ko‘mir, neft mahsulotlari, mazut) yoquvchi sanoat jarayonlari, qurilish, foydali qazilmalar qazib olish, ko‘plab ishlab chiqarish jarayonlari (ayniqsa sement, keramika mahsulotlari, g‘isht, metall eritish), shaharlarda yo‘l qoplamasining erroziyasi, tormoz kolodkalari va shinalarning yemirilishi ham manba bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligida esa ammiakdan ikkilamchi PM2.5 zarralari hosil bo‘lishi mumkin.
Tabiiy zarralar — qurg‘oqchilik kuzatilayotgan hududlarda tuproqning erroziyasi va organik bug‘lanishlar.
