San’atkorlar daromadiga soliq: dod-voylar qanchalik asosli?

1 sentabrdan boshlab san’atkorlar har bitta to‘y uchun 103 ming so‘mdan 1 mln 236 ming so‘mgacha (ijrochining reytingi va to‘y bo‘layotgan manzilga bog‘liq) soliq to‘lay boshlashi mumkin. Bu haqdagi qaror loyihasi e’lon qilinishi bilan, tarmoqlar “bechora” va “qarzga botgan” san’atkorlarning oh-u nolalariga to‘lib ketdi.

O‘zbekistonda o‘qituvchidan tortib taksichilargacha hamma kasb-hunar egalari olayotgan daromadidan kelib chiqib soliq to‘laydi. Endilikda soliq to‘lash majburiyati san’atkorlarga ham tatbiq etilishi mumkin. Jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan qaror loyihasida 2026 yil 1 sentabrdan boshlab, san’atkorlar har bir to‘y yoki boshqa tadbirga borganda buni “Soliq” ilovasiga kiritishi nazarda tutilgan. Daromad solig‘i shu asosda “Bir xizmat – bir to‘lov” tamoyiliga o‘tadi.

Loyihaga ko‘ra, soliq miqdori san’atkor reytingi va tadbir joyiga qarab, bazaviy hisoblash miqdorining 0,25 barobaridan 3 barobarigacha bo‘ladi. Bu yangilik ortidan tarmoqlar “bechora” va “qarzga botgan” san’atkorlarning oh-u nolalariga to‘lib ketdi.

Aktyor, xonanda va teleboshlovchi Samandar Hamroqulov aksariyat ijodkorlarning yagona daromad manbayi to‘ylar ekaniga urg‘u berib, hatto 3-5 yillab qarzini uzolmay, foydaga chiqolmay yurgan hamkasblari borligini aytdi. U san’atkorlarga yengillik berilsa, yaxshi ijod mahsulotlari ko‘payishini ham qo‘shimcha qildi.

“Biz san’atkorlar soliq to‘lashdan qochmaymiz. Lekin san’atkorlarning topish manbasi faqat to‘y. Ular xarajat qilib qo‘shiq va klip tayyorlaydi. Xalqda to‘y bo‘lsagina bu xarajatlar qoplanadi yoki qoplanmaydi. Ikki-uch yildan beri, besh yillab qarz to‘layotgan san’atkorlar bor, hech foydaga chiqolmaydi bechoralar. Shuning uchun soliqlarni belgilashda barcha jihatlarni hisobga olgan ma’qul, deb o‘ylayman. Soliqdan qochadigan joyimiz yo‘q. Mana shu soliqdan keksalar pensiya oladi, armiyaning oziq-ovqat, kiyim-kechak ta’minoti amalga oshiriladi. Lekin bunaqa soliqni qo‘yayotganda, har tomonlama hisobga olish kerak. Bechora san’atkorlarning haydab yurgan yaltiroq mashinalari kreditga olingan, juda qarzlari ko‘p.

Mening shaxsiy fikrim: san’atkorlarga ozgina yengillik berilsa, yaxshi ijod mahsullari bo‘lardi. San’at – ideologiya uchun eng kuchli qurol. San’atkorlar qo‘shig‘i, o‘ynayotgan roli va kinolari bilan insonlarni tarbiya qiladi. Agar ularning fikr-u xayoli faqat tirikchilik bilan band bo‘lib qolsa, ijod bo‘lmaydi. Aniq ijod qilolmaydi bunaqa paytda. Shuning uchun har tomonlama o‘ylanglar”, deydi Samandar Hamroqulov.

Xonanda Sharof Muqimovning fikricha, to‘rt-besh nafar mashhur san’atkorga qarab, butun sohani baholash adolatdan emas. Muqimov kecha sahnani larzaga keltirgan ayrim ijodkorlar bugun tirikchilik uchun haydovchilik qilayotgani, savdo bilan shug‘ullanayotganini ta’kidlab o‘tdi.

“Sahna ortidagi haqiqatni hamma ham bilmaydi, san’at yaltiroq emas. Bu – uyqusiz tunlar, charchatuvchi xavfli safarlar va oiladan uzoqlik. Har bir san’atkor hayotida uch bosqich bor: orzu bilan boshlangan ilk ijodiy yo‘l, juda qisqa cho‘qqi davrlar va ozgina nazardan qolgan og‘ir hayot. To‘rt-besh nafar mashhur san’atkorga qarab butun sohani baholash adolatdan emas. Haqiqat boshqacha. Kecha sahnani larzaga keltirgan ayrim ijodkorlar bugun tirikchilik uchun haydovchilik qilyapti, savdo bilan shug‘ullanyapti yoki boshqa ishga qo‘l urishga majbur bo‘lyapti. Bu ularning tanlovi emas, balki hayot majburiyati.

Yoshi katta san’atkorlar-chi? Butun kuch-g‘ayratini san’atga bergan insonlar bugun eng oddiy ehtiyojlarini qondirishga qiynalyapti. Kasal bo‘lsa, davolanish uchun mablag‘ topolmay, ijtimoiy tarmoqlarda yordam so‘rashga majbur bo‘lishyapti. Shunday sharoitda yana yuk qo‘shish to‘g‘rimikan? Bu achchiq, lekin haqiqat. San’atkor ham inson, uning ham oilasi, farzandlari, o‘ziga yarasha tashvishlari bor. Uning dam olish kuni, mehnat ta’tili, kafolatlangan daromadi yo‘q.

Bizda muxlislar tasavvuridagidek xususiy samolyotlar, villalar, katta bizneslar yo‘q. Ko‘pchiligimizdagi yaltiroq mashina ba’zilarimizda kreditga olingan. Xulosa qilishga shoshmang. Ijod juda katta xarajat talab qiladi: qo‘shiq, klip, jamoa va liboslar uchun mablag‘ kerak. San’atkor – xalq kayfiyatini ko‘taradigan inson. Biz uni yana og‘ir yuklar bilan bosib qo‘ysak, ertaga sahnada kim qoladi?” deydi Sharof Muqimov.

Boshlovchi Abduvosit Sarimsoqov fikricha, 4-5 nafar qimmat yuradigan xonanda baland narx aytganini eshitib, “bular quturib ketibdi” degan xulosaga kelish kerak emas.

“Samandar Hamroqulov 100 foiz xato fikr bildirdi, deya olmayman. U 1000 foiz haq edi. Men sizga bir necha ro‘yxat va manzillarni beraman, qishda shapka, yozda kepka kiyvolib, taksiga chiqayotgan, jarimaga tushsa, jarimasini to‘layotgan, svetiga, suviga pul to‘lolmayotgan xonandalar qancha. Qolaversa, sentabrdan kechga kiradi debsizlar. Ular qarzlar, kreditlar olib qo‘yishgan. Ozgina bo‘lsa ham shuni o‘ylash kerak degan fikrdaman. Ha, to‘g‘ri, ular kostyum-shim va galstuklarda katta-katta davralarga, nomdor to‘yxonalarga borib qolishi mumkin. Bu – puli ko‘p degani emas. Yoki kasbi nuqtayi nazaridan chiroyli kiyinib boradi xizmatlarga. Biror shifokorning “olimpika”da operatsiya qilayotgani yoki shalvarda yurgan boshqa soha vakillari yo‘q. Hamma o‘zining sohasidan kelib chiqib kiyinadi.

Sanoqli to‘rt-besh nafar 1000 dollar, 2000 dollarga yuradigan qimmat xonandalardan andoza olib, hamma shunaqa ekan degan fikrga kelmanglar. Organizatorlarning baland narx aytganini eshitib, ular “quturib ketibdi” degan xulosaga kelish kerak emas. Sizlar o‘ylaganlaringdan pastroq darajada yurgan nomdor-nomdor san’atkorlar bor. Masalan, ushbu murojaatni mart oyining oxirida yozayotgan bo‘lsam, Yangi yildan beri hali birorta xizmatga chiqmagan ijodkorlar bor. Soliq joriy qilmoqchi bo‘lganlardan ushbu masalani qayta ko‘rib chiqishlarini iltimos qilaman”, deydi Sarimsoqov.

Xonanda Davron Ergashev boshqacha fikrda. U qo‘shiqchilar 15 minutda topadigan puli uchun boshqa kasb egalari 1 oy ishlayotganiga e’tibor qaratib, soliqdan imtiyoz so‘rab chiqish qilayotgan hamkasblarini tanqid qildi.

“Pistachi ham, pomidor-bodring sotadiganlar ham soliq to‘layapti. Nimaga endi biz to‘lamasligimiz kerak? Ancha-muncha insonlardan yaxshi topsak, to‘g‘risi-da, bekitmayman. Alhamdulillah. Xalqimiz, muxlislarimiz 15-20 minut bitta to‘yga kirib chiqsak, aytgan pulimizni berishadi. Odamlar bir oy ishlab, mehnat qiladi-da, 500-600 dollar topadi. Biz 15 minutda topadigan pulimizni aytyapman. Nimaga endi soliq to‘lamasligimiz kerak? Men Amerikada yashayman yoki borib-kelib yuraman. O‘zbekiston fuqarosiman. Amerikadayam soliq degan narsa bor.

Bitta narsani aytib o‘taman, bizda eng og‘ir jinoyat – odam o‘ldirish. AQShda eng og‘ir jazo bu – soliq to‘lamaslik. Soliq vaqti-vaqtida to‘lanmasa, 20 yil, 30 yil, kerak bo‘lsa 40 yil qamoq jazosi beriladi. Demoqchimanki, san’atkorlarga uyat-da, Instagram’da chiqib, kredit olganman, qarz bor, deyish. Uyalish kerak. Kim sizlarga kredit olinglar deyapti?” deydi Davron Ergashev.

San’at ahlining iddaolari asoslimi?

Albatta, boshqa kasblarda bo‘lgani kabi san’atkorlikning ham o‘ziga yarasha mashaqqatlari bor, buni hech kim inkor etmaydi. Ammo bu jihat jamiyat va davlat oldidagi mas’uliyatni chetlab o‘tishga eksklyuziv huquq bermasligi kerak. Soliq to‘lash barcha fuqarolar uchun qonuniy majburiyat.

Shu paytgacha biror bir o‘qituvchi, shifokor yoki farroshning soliq to‘layotgani uchun qiynalyapmiz, deb chiqish qilganiga guvohi bo‘lmadik. Alohida qayd etish lozimki, xonandalarga hech kim minib yurgan mashinasi, yashayotgan dang‘illama uyi yoki boshqa mol-mulkiga qo‘shimcha soliq solmayapti yoki o‘tib ketgan davr uchun majburiyat yuklamayapti. Ulardan kelajakda topadigan daromadning bir qismini el qatori soliq uchun ajratish talab qilinyapti xolos. Ya’ni to‘yga chiqmayotgan, daromad olmayotgan xonandadan o‘z-o‘zidan hech qanday soliq undirilmaydi.

Boz ustiga, qonun loyihasi qabul qilingan taqdirda ham, san’atkorlarga birdaniga 12 foizlik daromad solig‘i solinmaydi. Ular uchun daromad hajmiga bog‘langan soliq tizimi faqatgina 2029 yildan boshlab amaliyotga tatbiq etilishi mumkin. Bungacha yangi tizimga moslashish uchun vaqt va imkoniyat beriladi.

Boshqa davlatlarda qanday?

Ko‘p mamlakatlarda shou-biznes vakillari eng ko‘p soliq to‘lovchilar hisoblanadi. Masalan, Amerikada “san’at o‘lyapti” yoki “kostyumim qimmat” degan bahonalar o‘tmaydi. San’atkor, xoh u to‘yda xizmat qilsin, xoh stadionda konsert bersin, oddiy fuqaro bilan bir xil, aksariyat hollarda esa undan ancha ko‘p soliq to‘laydi. Qo‘shma Shtatlarda daromad qancha yuqori bo‘lsa, soliq stavkasi ham oshib boraveradi. Eng yuqori daromad topuvchi yulduzlar uchun stavka 37 foizni tashkil qiladi. Hammasi shu bilan tugamaydi. Aksariyat shtatlarning o‘z ichki daromad solig‘i bor. Masalan, shou-biznesning yuragi bo‘lmish Kaliforniya shtatida qo‘shimcha soliq 13,3 foizgacha yetadi. Natijada yulduz xonanda jami daromadining deyarli yarmini davlat budjetiga o‘tkazadi. O‘z navbatida, AQShda chiqish qilgan xorijlik san’atkorlardan ham tushumning 30 foizi ushlab qolinadi.

Yevropa mamlakatlarining soliq tizimi ham “boylar ko‘proq to‘lashi kerak” degan g‘oya asosida shakllantirilgan. Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniyada ko‘p pul topadigan san’atkorlar uchun daromad solig‘i stavkasi 45 foizgacha yetadi. Germaniyada bunga qo‘shimcha ravishda 5,5 foizlik “birdamlik ustamasi” ham bor. Rossiyada esa daromad solig‘i besh bosqichli progressiv shkala asosida hisoblanadi va san’at ahli eng ko‘p soliq to‘lovchilar toifasiga kiradi.

Xulosa o‘rnida aytish lozimki, O‘zbekistonda kun bo‘yi bolalar bilan ishlovchi tarbiyachi 2,5–3 mln so‘m miqdorida topadigan daromadidan davlatga 12 foiz soliq to‘layapti. Bitta to‘yga tarbiyachining 1 yillik daromadiga teng summaga boradigan xonandalarning soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashi esa – eng kamida adolatsizlik. Odamlar san’at ahlini hurmat qiladi, ularga ergashadi. Ayni paytda ijtimoiy tarmoqlarda davom etayotgan chiqishlar esa “soliq to‘lash yaxshi emas, bu odamlarni kambag‘allashtiradi” degan g‘oyani targ‘ib qilishga xizmat qilishi mumkin.